ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାତ୍ କଲ୍ପନାତ୍ଯାଗାତ୍ ତନୁḫ ପତତି ଦେହିନଃ । କଥମ୍ ଏତଦ୍ ଅତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଜୀଵତଃ
କୌଣସି କାମ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା ଏବଂ ଭାବନାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଦେହୀର ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ ଏହା କିପରି ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଘଟେ ?
ଜୀଵତẖ କଲ୍ପନାତ୍ଯାଗୋ ଯୁଜ୍ଯତେ ନ ତ୍ଵ୍ ଅଜୀଵତଃ । ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯ ଯଥାଵତ୍ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଶ୍ରଵଣଭୂଷଣମ୍
ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭାବନାକୁ ଛାଡିପାରିବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନୁହେଁ । ଏହାର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ କଣ, ହେ ଶ୍ରୋତାମଣି, ଏବେ ଶୁଣ ।
ଅହମ୍ଭାଵନମ୍ ଏଵାହୁẖ କଲ୍ପନଂ କଲ୍ପକୋଵିଦାଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନଂ ତସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଯାଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି— 'ମୁଁ' ବୋଧ ହେଉଛି ଭାବନା । ଏହାକୁ ନାକାରା କରିବା ଭାବନାକୁ ଛାଡିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ପଦାର୍ଥରସମ୍ ଏଵାହୁẖ କଲ୍ପନଂ କଲ୍ପନାଵିଦଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନଂ ତସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଯାଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେମାନେ ଭାବନାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି— ବସ୍ତୁର ରସ ନେବା ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଭାବନା । ଏହାକୁ ନାକାରା କରିବା ଭାବନାକୁ ଛାଡିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ସଂଵେଗମ୍ ଆହୁସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଉତ୍ତମାଃ । ନଞର୍ଥଭାଵନଂ ତସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଯାଗ ଉଚ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି, 'ଏହା ରହୁ' ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା କୁ ସଂକଳ୍ପ କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ନାକାରା କରିବା ଭାବନାକୁ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡ଼ିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ସ୍ମରଣଂ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଶିଵମ୍ ଅସ୍ମରଣଂ ଵିଦୁଃ । ତଚ୍ ଚ ପ୍ରାଗନୁଭୂତଂ ଚ ନାନୁଭୂତଂ ଚ ଭାଵ୍ଯତେ
ସଂକଳ୍ପ ମାନେ ସ୍ମୃତି ବୋଲି ଜାଣ । ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମୃତି ନାହିଁ, ସେଠି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ସ୍ମୃତି ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିବା କଥା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।
ଅନୁଭୂତାଂ ନାନୁଭୂତାଂ ସ୍ମୃତିଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ କାରଣମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାଶୁ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଗୂଢସ୍ ତିଷ୍ଠ ମହାମୁନିଃ
ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ନ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ଭୁଲିଯିବା ହେଉଛି ମୂଳ କାରଣ । ସବୁକିଛିକୁ ଶୀଘ୍ର ଭୁଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା ମହାମୁନି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହନ୍ତି ।
ସର୍ଵାସ୍ମରଣମାତ୍ରେଣ ତିଷ୍ଠାଯାତେଷୁ କର୍ମସୁ । ଅର୍ଧସୁପ୍ତଶିଶୁସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାଭ୍ଯସ୍ତୋପପତ୍ତିଷୁ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଅସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିଲେ, ଜଣେ ଅଧା ଶୁଏଇଥିବା ଶିଶୁର ହଳକା ହଳଚଳ ପରି, ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ ।
ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପଂ ପ୍ରଵାହେଣ ଚକ୍ରଂ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ଯଥା । ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅନଘ ପ୍ରାକ୍ସଂସ୍କାରଵଶାତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଚକ୍ର ନିଜ ଗତିରେ ଅନାଇଛାରେ ଘୁରେ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ସେପରି ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବ ଅନୁଭବର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହେଉ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନଚିତ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵସଂସ୍କାରମ୍ ଆଗତଃ । ପ୍ରଵାହାପତିତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ ସ୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ
ତୁମର ମନ ଯଥାର୍ଥରେ ନାହିଁ, ତୁମେ ଜୀବନର ଆଦତରେ ଆସିଛ, ତେଣୁ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଯେପରି ହେଉଛି, ସେଭଳି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଚାଲିଯାଉ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ ଵିରୌମ୍ଯ୍ ଏଷ ନ ଚ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛୃଣୋତି ମେ । ଅସଙ୍କଲ୍ପḫ ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସ କିମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଭାଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି; ନିର୍ଇଛା ଭାବରେ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ କାହିଁକି ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ ହେଉନାହିଁ?
ଅହୋ ମୋହସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅଯଂ ସର୍ଵଦୁẖଖହା । ଚିନ୍ତାମଣିର୍ ଵିଚାରାଖ୍ଯୋ ହୃତ୍ସ୍ଥୋ ଽପି ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଜନୈଃ
ହାଁ, ମୋହର ମହତ୍ତ୍ୱ କେତେ ବଡ଼! ଏହି ବିଚାର ନାମକ ମଣି ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଲୋକେ ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଅଵେଦନମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତନ୍ମଯେନୈଵ ଭୂଯତାମ୍ । ଏତାଵତ୍ ପରମଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନୁଭୂଯତାମ୍
ଚେତନା ରହୁ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଭାବନା ନ ଥାଉ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାରେ ଲୀନ ହେଇ ରୁହ। ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କର।
କିଲ ତୂଷ୍ଣୀଂସ୍ଥିତେନୈଵ ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପରମ୍ । ପରମଂ ଯତ୍ର ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ରାମ ତୃଣାଯତେ
ନିରବ ରହିଲେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରେ, ହେ ରାମ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଘାସ ଟୁକୁରି ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଗମ୍ଯଦେଶୈକନିଷ୍ଠସ୍ଯ ଯଥା ପାନ୍ଥସ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽଵିଦିତସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ କର୍ମସୁ
ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚିନ୍ତା ବିନା ପାଦ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ତୁମର କାମ କରା କୌଣସି ଭାବନା ଛାଡ଼ି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହେଉ।
ସର୍ଵକର୍ମଫଲାଭୋଗମ୍ ଅଲଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସୁପ୍ତଵତ୍ । ପ୍ରଵାହାପତିତେ କାର୍ଯେ ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ ଗତଵେଦନମ୍
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗକୁ ଘୁମରେ ଭୁଲିଯିବା ପରି ଭୁଲିଯା। ଘଟଣାର ପ୍ରବାହରେ ତୁମର କାମ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହେଉ, କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ବା ଆଶା ରହିବା ଛାଡ଼ି।
ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ ଗତସଙ୍କଲ୍ପଂ ସୁଖଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅଭାଵଯନ୍ । ପ୍ରଵାହାପତିତେ କାର୍ଯେ ଵେଷ୍ଟିତୋନ୍ମୁକ୍ତଶଷ୍ପଵତ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ି, ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଭାବି, ଏକ ଝରଣାରେ ଭସିଯାଇଥିବା ଓ ପୁଣି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଘାସ ଟୁଣ୍ଡା ପରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଚଳିଚାଲ।
ରସଭାଵନମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତେ ମାଲଂ ଭଵତୁ କର୍ମସୁ । ଦାରୁଯନ୍ତ୍ରମଯସ୍ଯେଵ ପରାର୍ଥମ୍ ଇଵ କୁର୍ଵତଃ
ତୋର ଭିତରରେ ରସ ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ଦ ହେଉ, ଯେପରିକି କାଠର ଯନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମେସିନ୍ କେବଳ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରେ।
ନୀରସା ଏଵ ତେ ସନ୍ତୁ ସମସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଵିଦଃ । ଆକାରମାତ୍ରସଂଲକ୍ଷ୍ଯା ହେମନ୍ତର୍ତୌ ଲତା ଇଵ
ତୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭୂତି ନିରସ ହେଉ, କେବଳ ଆକୃତି ଦେଖାଯିବା ପରି, ଯେପରିକି ଶୀତକାଳରେ ଲତା ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ବୋଧାର୍କାପୀତରସଯା ସ୍ପନ୍ଦିଷଡ୍ଵର୍ଗସତ୍ତଯା । ଯନ୍ତ୍ରସ୍ପନ୍ଦାଭଯା ତିଷ୍ଠ ଵଲ୍ଲ୍ଯେଵ ଶିଶିରେ ଦ୍ରୁମଃ
ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଜାଗୃତି ସହିତ ରୁହ, ଛଅ ପ୍ରବୃତ୍ତି କେବଳ ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ହଲକା ହେଉ, ଯେପରିକି ଶୀତକାଳରେ ଗଛ ରହିଥାଏ କିନ୍ତୁ ତାହାର ଲତା ହଲକା ହେଉଛି।
ଵିଦାନ୍ତରରସାନ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରଵୃତ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅପି ଧାରଯ । ସ୍ଵଯତ୍ନେନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଆଶୁ ହେମନ୍ତର୍ତୁସ୍ ତରୂନ୍ ଇଵ
ଜ୍ଞାନର ଭିତର ରସକୁ ଧରି ରଖ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଯେପରି ଶୀତକାଳରେ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ରସକୁ ଅଟକାଇ ରଖନ୍ତି।
ସରସେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତୈସ୍ ତୈẖ କୁର୍ଵତୋ ଽକୁର୍ଵତସ୍ ତଥା । ସଂସାରାନର୍ଥସାର୍ଥୋ ଽଯଂ ନ କଦାଚନ ଶାମ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସକ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା କରୁନଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖର ଯାତ୍ରା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନା।
ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପଂ ମରୁଜ୍ଜ୍ଵାଲାଯନ୍ତ୍ରାମ୍ବୁସ୍ପନ୍ଦଵଦ୍ ଯଦି । ସ୍ପନ୍ଦସେ ତଦ୍ ଅନନ୍ତାଯ ଶ୍ରେଯସେ ପରିକଲ୍ପସେ
ଯଦି ତୁମେ ଚେତନା ଛାଡ଼ି, ପବନେ ହଲୁଚୁଆ ପାଣିର ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରର ଚଳନା ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଚଳିବ, ତେବେ ତୁମେ ଅନନ୍ତ ଶ୍ରେୟସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।
ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ଧୈର୍ଯଂ ଜନ୍ମଜ୍ଵରନିଵାରଣମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵାସନମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତନିଜକର୍ମସୁ କର୍ତୃତା
ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜନ୍ମର ତାପର ଔଷଧ।
ଅଵାସନମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଶନୈଶ୍ ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମାଭୋଗ ଇଵ ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵ କର୍ମସୁ
ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ରଖିନାହଁ, ଯାହା ମିଳେ ତାହାକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କର, ଯେପରିକି ପୂର୍ବ ଗତିର ଚାପରେ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି।
ମା କର୍ମଫଲବୁଦ୍ଧିର୍ ଭୂର୍ ମା ତେ ସଙ୍ଗୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅକର୍ମଣି । ଉଭଯଂ ଵା ତ୍ଯଜୈତତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଉଭଯଂ ଵା ସମାଶ୍ରଯ
କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନେଇ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନାହଁ, ନାହିଁ କିଛି କରିବାରେ ଆସକ୍ତି ରଖ। ଚାହିଁଲେ ଦୁହିଁଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେ, କିମ୍ବା ଦୁହିଁଟିକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ସଙ୍କ୍ଷେପାଦ୍ ଇଦମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ପରୋ ବନ୍ଧସ୍ ତଦଭାଵୋ ଵିମୁକ୍ତତା
ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଉଛି — ମନର କଳ୍ପନା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ; ଏହାର ଅଭାବ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି।
ନେହ କାର୍ଯଂ ନ ଚାକାର୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି କିଞ୍ଚନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ସର୍ଵଂ ଶିଵମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରାଗ୍ଵଦ୍ ଆସ୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ଆଦି ଶେଷ ନଥିବା, ଶୁଭ ଓ ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ପୂର୍ବବତ ରହୁ।
ପଶ୍ଯନ୍ କର୍ମଣ୍ଯ୍ ଅକର୍ମତ୍ଵମ୍ ଅକର୍ମଣି ଚ କର୍ମତାମ୍ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥଵିଦ୍ରୂପଶ୍ ଶାନ୍ତମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍
କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ କିଛି କରୁନାହାଁତି ବୋଲି ଦେଖ, ଏବଂ କିଛି କରୁନାହାଁତିବାବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖ। ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥକୁ ଜାଣିପାରିବା ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେଠି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜେ ଆରାମରେ ବସ।
ଅଵେଦନଂ ଵିଦୁର୍ ଯୋଗଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆସିତମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । ଯୋଗସ୍ଥẖ କୁରୁ କର୍ମାଣି ନୀରସୋ ମାଥ ଵା କୁରୁ
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, କାର୍ଯ୍ୟ କର, କିନ୍ତୁ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ରଖନି, କିମ୍ବା କିଛି କରନଥିବି।