କରିଣୀ ମଦସମ୍ମତ୍ତା ଯାଵତ୍ ସା ନ ଵିଜୀଯତେ । କୋ ନାମ ସୁଭଟସ୍ ତାଵଜ୍ ଜଯେତ୍ ସ ମରଭୂମିଷୁ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମତ୍ତ ହାତୀକୁ ଜିତିପାରାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସତ୍ୟରେ ବିଜୟୀ ହେବ?
କାସୌ ପ୍ରମତ୍ତା କରିଣୀ କାଶ୍ ଚ ତା ରଣଭୂମଯଃ । କଥଂ ଵିହନ୍ଯତେ ଚୈଷା କ୍ଵ ଚୈଷା ରଚିତସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ମତ୍ତ ହାତୀ କିଏ? ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କଣ? ଏହାକୁ କିପରି ମାରାଯାଏ ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠି ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କରେ?
ରାମେଚ୍ଛା ନାମ କରିଣୀ ସେଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତିରୂପିଣୀ । ଶରୀରକାନନେ ମତ୍ତା ଵିଵିଧୋଲ୍ଲାସକାରିଣୀ
ଏଠାରେ 'ମୋର ହେଉ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ନାମର ହାତୀଟିଏ ଅଛି, ସେ ଶରୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦ ଉପଜାଉଛି।
ମତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯୋଗ୍ରକଲଭା ରସନାକଲଭାଷିଣୀ । ମନୋଗହନସଂଲୀନା ସ୍ଵେହାଵଂଶଵିହାରିଣୀ
ମତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଦ ଦ୍ୱାରା, ରୁଚିର ଜିଭାରେ କଥା କହି, ଏହି ଇଚ୍ଛା ମନର ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହି, ନିଜ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି।
ଏତଯା କର୍ମବୃଂହାଭିର୍ ବୃଂହ୍ଯତେ ପ୍ରତିକାନନମ୍ । ଦେହାଖ୍ଯମଦନଦ୍ଯୋ ଯାସ୍ ତାସାଂ ପ୍ରଵିସୃତା ଇଵ
ଏହି ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫଳିଆଉଛି; ଏହାରୁ ଶରୀର ନାମକ ନଦୀମାନେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି।
ସୁଖଦୁẖଖେ ସୁରଭଯḫ ପୃଷତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦସମ୍ପଦଃ । କଲ୍ଲୋଲା ଏଵ କଲ୍ଲୋଲାସ୍ ତଟୌ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ
ସୁଖ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ସାହସ, ଚଳନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପତାର ଛିଟିକା — ଏସବୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମର ତଟରେ ତରଙ୍ଗ ପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ସ୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଉରୁକୂଲାନି ଶୁଭାନ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶୁଭାନି ଚ । ଭାଵାଭାଵା ଭଵାଵର୍ତା ଵୃତ୍ତଯḫ ପରିଵର୍ତୁଲାଃ
ନିଜ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଏହାମାନେ ଜୀବନର ଭାବ ଓ ଅଭାବର ଧାରା ଭଳି, ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିଯାଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋଗତଯୋ ମତ୍ତା ମୂଲାଗ୍ରାଣି ମହାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଵିଲାସଗତଯୋ ଽନନ୍ତା ଭଵଭୂମିଗମାଗମାଃ
ଏହାମାନଙ୍କର ଗତି ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଯାଏ, ମଦମସ୍ତ ଭାବରେ ମୂଳରୁ ଶିଖର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଏହାମାନଙ୍କର ଖେଳ ଅନନ୍ତ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୂମିକୁ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ।
ମରଣଂ ବିସସଞ୍ଚାରୋ ଜୀଵିତଂ ଫେନସନ୍ତତିଃ । ମହୋର୍ମଯẖ କ୍ରିଯାକାରାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଉପସରିଦ୍ରଯାଃ
ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡର ଯାତ୍ରା ପରି, ଜୀବନ ହେଉଛି ଫେନର ଶୃଙ୍ଖଳା; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଉପନଦୀ ଭଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵର୍ଗẖ କଲମସସ୍ଯାଦି ନରକଂ ପଙ୍କପୀଠିକାଃ । ପୁତ୍ରଦାରାଶ୍ ଶଫରିକା ମକରା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଧାନ ଓ ତାହାର ଫଳର ଭଳି, ନରକ ହେଉଛି କାଦର ଆସନ; ପୁଅ ଓ ଜଣେ ଝିଅ ଛୋଟ ମାଛ ପରି, ମଗର ହେଉଛି ଭୋଗର ଭୂମି।
ଦୁର୍ଗ୍ରହା ଵିଷମଗ୍ରାହା ଧନାନ୍ଯ୍ ଉପଲପଙ୍କ୍ତଯଃ । ପରଲୋକୋ ମହାମ୍ଭୋଧିର୍ ଆଧଯୋ ଵୀଚିମଣ୍ଡଲମ୍
ଅତି କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିବା ଓ ଜୀବନକୁ ଅପାୟରେ ପକାଇଥିବା ଧନ-ଦୃବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଏକ ଶିଳାର ଶାରି ଭଳି; ପରଲୋକ ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର; ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ସେଇ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗମାଳା ଭଳି।
ତାଭିର୍ ମଦନଦୀଭିସ୍ ସା ହୃଦଯାନ୍ତରଚାରିଣୀ । ଇଚ୍ଛାନାଗୀ ନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାନ୍ କୃପଣାଞ୍ ଜୀଵଜୀଵକାନ୍
ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ନଦୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଭିତରେ ଚଳିଥିବା ଇଚ୍ଛାର ନାଗିଣୀ, ଏହି ଦୟନୀୟ ଜୀବମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଵାସନେହା ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଭାଵନଂ ସ୍ପୃହା । ଇତ୍ଯାଦିର୍ ନିଵହୋ ନାମ୍ନାମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାଶଯକୋଶଗଃ
ବାସନା, ଇଚ୍ଛା, ମନ, ଚିତ୍ତ, ସଂକଳ୍ପ, ଭାବନା, ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହିପରି ଅନେକ ନାମ ତାଙ୍କର ନିଜ ଭଣ୍ଡାରରେ ରହିଛି।
ଧୈର୍ଯପଦ୍ମାକରୋନ୍ମାଥେ ପ୍ରସୃତାମ୍ ଅର୍ଥହେଲଯା । ନାଗୀଂ ସର୍ଵାତ୍ମିକାମ୍ ଏନାମ୍ ଇଚ୍ଛାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଜଯେତ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମହସ୍ତରେ ଏହାକୁ ଉପଡ଼ି ଓ ଲୋକିକ ଲାଭକୁ ଅବହେଳା କରି, ଏହି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ନାଗିଣୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋବଳରେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଷମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଉଗ୍ରାẖ କୁସଂସାରମହାଵିଷଵିଷୂଚିକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ଏହି ରହୁ' ବୋଲି ଭାବ ମନରେ ଉଠେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ବିଷ ଭିତରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ମହା ସଂସାର ବିଷର ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଚାଲିଥାଏ।
ତାଵତ୍ କାର୍ପଣ୍ଯମିହିକା ଯାଵଦ୍ ଇଚ୍ଛାଭ୍ରମଣ୍ଡଲୀ । ଅସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପଗତାଯାଂ ତୁ ଭାତି ଜୀଵଶ୍ ଶରନ୍ନଭଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖର କୁହୁଡ଼ି ଓ ଆଶାର ଘୂର୍ଣ୍ଣା ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ଚାଲିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଏତାଵାନ୍ ଏଵ ସଂସାର ଇଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଯନ୍ ମତିଃ । ଅସ୍ଯାସ୍ ତୂପଶମୋ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗ୍ରହଃ
'ଏହି ହିଁ ସଂସାର' ବୋଲି ଯେ ମନରେ ଭାବ ଆସେ, ଏହା ହିଁ ସଂସାର; ଏହି ଭାବର ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି—ଏହି ହିଁ ଜ୍ଞାନର ସାର।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ମୂଢସ୍ଯ ଦୁର୍ଗ୍ରହଗ୍ରହଗର୍ଧିନଃ । କଲ୍ଲୋଲାḫ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ନଦ୍ଯ ଇଵ ଘନାଗମେ
ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ଭ୍ରମରେ ଆଟକିଛି, ସେଠାରେ ଭାବର ତରଙ୍ଗ ଝରା ବର୍ଷାରେ ନଦୀର ଧାରା ପରି ଉଠିଯାଏ।
ଇଚ୍ଛୋତ୍ତାନମତେର୍ ନାନ୍ତର୍ ଉପଦେଶୋ ମନାଗ୍ ଅପି । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି ମକୁରେ ମୁକ୍ତାଫଲମ୍ ଇଵାତଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଆଶାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଥୋଡ଼ା ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମୁକ୍ତା ଦର୍ପଣର ଉପରେ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରସାଦକାରିଣୀ ସ୍ଵଚ୍ଛା ନିରିଚ୍ଛେ ଵିମଲାକୃତୌ । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶଵାକ୍
ଯିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଉପଦେଶ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ତେଲ ବୁନ୍ଦ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣରେ ଟିକି ରହେ।
ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଦିତୈଵେଚ୍ଛା ଚ୍ଛେତ୍ତଵ୍ଯାନର୍ଥକାରିଣୀ । ସ୍ଵସଂଵିଦ୍ଯତ୍ନଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵିଷସ୍ଯେଵାଙ୍କୁରାଵଲୀ
ଅତି ସାନ୍ନା ଆଶା ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଆଣେ, ସେଉଠାରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦେବା ଉଚିତ; ଯେପରି ବିଷ ଗଛର ଅଙ୍କୁରକୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି।
ଇଚ୍ଛାଵିଚ୍ଛୁରିତୋ ଜୀଵୋ ଵିଜହାତି ନ ଦୀନତାମ୍ । ଉପଲେପକରୀଂ ଵାରି ମୃଚ୍ଚୂର୍ଣ ଇଵ ପଙ୍କତାମ୍
ଯେଉଁ ଜୀବ ଆଶାରେ ରଙ୍ଗାଇଯାଇଛି, ସେ କେବେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମାଟି ମିଶିଥିବା ପାଣିରୁ କେବେ ମଲିନତା ଯାଏନାହିଁ।
ଇଚ୍ଛାଚ୍ଛୋଟନଚାତୁର୍ଯଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ । ତତ୍ କାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯଵର୍ଯେଣ ଯତ୍ନେନୌଦାର୍ଯସଂଵିଦା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିବାର କୌଶଳ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା। ଏହି କାମ କୁ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ଉଦାରତାର ସଚେତନତା ସହିତ ଉଦ୍ୟମ କରି କରିବା ଉଚିତ।
ପଦମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଅଜ୍ଞାନାମ୍ ଇଚ୍ଛାଚ୍ଛେଦେନ ସିଧ୍ଯତି । ପତ୍ତ୍ରିଣାଂ ପାଶଭେଦେନ ସର୍ଵୋର୍ଧ୍ଵସ୍ଥା ଯଥା ଗତିଃ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଇଚ୍ଛାକୁ କାଟିଦେଇ ସାଧିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଡାଣ୍ଡା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଇଚ୍ଛାର ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିଲେ ଉନ୍ନତି ମିଳେ।
ଅସଂଵେଦନମାତ୍ରେଣ ନୋଦେତୀଚ୍ଛାଭଵାଙ୍କୁରଃ । ସ୍ଵଯତ୍ନସାଧ୍ଯେନାସେକାଦ୍ ବୀଜକୋଶାଦ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ
କେବଳ ଜଡତା ଥିଲେ ଇଚ୍ଛାର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଜଳ ଦେଲେ ବିଜରୁ ଅଙ୍କୁର ବାହାରେ, ସେପରି ଇଚ୍ଛା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଅସଂଵେଦନଂ ନାମ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵାନ୍ତରାସନମ୍ । ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅହୋ ନିରଵଧାନତା
ଏହି ଜଡତା କେବଳ ନିରବ ଭିତର ଶାନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ। ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏହି ସତ୍ୟର ଅପାର ସୀମା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ।
ନିଷ୍କର୍ମାସ୍ତୁ ସକର୍ମା ଵା ପୁରୁଷḫ ପୂର୍ଣମାନସଃ । ଅସଂଵିଦନ୍ ସୁଖାଦ୍ଯ୍ ଅନ୍ତḫ ପାଷାଣମ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠତୁ
କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରୁଥିବା, ଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ, ପାଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ରୁହନ୍ତୁ।
ସାଵଧାନୋ ଭୃଶଂ ଭୂତ୍ଵା ଭୁକ୍ତଂ ଶଵଶତଂ ଯଯା । ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଆହାରବଡିଶେନେଚ୍ଛାମତ୍ସୀଂ ନଯ ଚ୍ଛିଦାମ୍
ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ ହୋଇ, ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଶତାଧିକ ମୃତଦେହ ଖାଇଛି, ସେପରି ଆହାର ରୂପୀ ଆଞ୍ଚରେ ଇଚ୍ଛା ମାଛକୁ ଧରି, ତାହାର ମୂଳ କାଟିଦିଅ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଲାନମ୍ ଉନ୍ମୂଲ୍ଯ ମତ୍ତୈରାଵଣଲୀଲଯା । ହେଲଯା ପଦମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ଭଵ
ମଦମସ୍ତ ହାତୀର ଖେଳାଳି ଶକ୍ତିରେ ଇଚ୍ଛାର ଗଛକୁ ମୂଳସହିତ ଉଖାଡ଼ିଦିଅ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଶାନ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଜୟୀ ହେଉ।
ନଞର୍ଥଯୁକ୍ତୋତ୍ତମମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚିତା ଚିରଂ ଚେତିତଯା ହୃଦନ୍ତଃ । ସଙ୍କଲ୍ପରୂପଂ ଵିଷମ୍ ଆଶୁ ନୀତ୍ଵା ଜରାଂ ଜଯାଶେଷଭଵାମଯାଂସ୍ ତ୍ଵମ୍
ନାସ୍ତି ଅର୍ଥ ଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ହୃଦୟରେ ଇଚ୍ଛାର ବିଷକୁ ଶୀଘ୍ର ଶେଷକୁ ନେଇଯାଅ, ଏବଂ ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ଜୟ କର।