ଭାନୋର୍ ଭାସା ଭୂଷିତୈର୍ ମେଘଲେଶୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁଙ୍କୁମଚ୍ଛାଯଯେଵ । ପାଶ୍ଚାତ୍ଯୋ ଽଦ୍ରିଃ ପୀତଵାସାସ୍ ତମୋଽବ୍ଧେସ୍ ତାରାହାରଶ୍ରୀଯୁତଃ ଖଂ ସମେତଃ
ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ ଓ କିଛି କିଛି ମେଘରେ ରଙ୍ଗିତ, ହଳଦିଆ ପୋଶାକ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ତାରାମାଳାର ଶୋଭାରେ ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ର, ଅନ୍ଧାର ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପୂଜାମ୍ ଆଦାଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଯାତାଯାଂ ଯଥାଗତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରାସ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ଵେତାଲଵଲଯା ଇଵ
ସନ୍ଧ୍ୟାର ପୂଜା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଚାଲିଗଲା, ତା'ପରେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଭୂତମାଳା ପରି।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣସ୍ଯନ୍ଦୀ ହେଲାଵିଧୁତପଲ୍ଲଵଃ । କୋମଲଃ କୁମୁଦାଶଂସୀ ଵଵାଵ୍ ଆଶୀତଲୋ ଽନିଲଃ
ଏକ ସାହାଯ୍ୟକର ଶୀତଳ ପବନ ହଲେଇ ନରମ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ହଲେଇ ଦେଇଥିଲା, ଏହାର ମୃଦୁ ଶ୍ବାସ ଜଳକମଳର ଆସିବାକୁ ଅଭିଯାନ କରୁଥିଲା।
ପରମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ଦିଶୋ ଽପି ସ୍ଫୁଟତାରକାଃ । ଲମ୍ବଦୀର୍ଘତମଃକେଶ୍ଯୋ ଵିଧଵା ଇଵ ଯୋଷିତଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ବିଲିନ ହେଇଗଲା, ଦୀର୍ଘ କେଶ ଲମ୍ବାଇ ଥିବା ବିଧବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ପରି।
ଆଯଯୌ ଭୁଵନଂ ତେଜଃକ୍ଷୀରପୂରେଣ ପୂରଯନ୍ । ରସାଯନମଯାକାରଶ୍ ଶଶିକ୍ଷୀରାର୍ଣଵୋ ନଭଃ
ଏକ ଦୀପ୍ତି ଦୁନିଆକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୁଧିଆ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଭିଁ ଆସିଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ରସର ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଗ୍ମୁସ୍ ତିମିରସଙ୍ଘାତାଃ ପଲାଯ୍ଯ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନଗିରଶ୍ ଚିତ୍ତାନ୍ ମହୀପାନାମ୍ ଇଵାଜ୍ଞତାଃ
ଅନ୍ଧାରର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭୟରେ ଏଠାଠିଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର କଥା ଶୁଣି ହେବାରେ ହରାଇଯାଏ।
ଋଷଯୋ ଭୂମିପାଲାଶ୍ ଚ ମୁନଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା । ଚେତସୀଵ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥାସ୍ ସ୍ଵାସ୍ପଦେଷୁ ଵିଶଶ୍ରମୁଃ
ଋଷି, ରାଜା, ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଘରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାମନା ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଉଥିବା।
ଯମକାଯୋପମା ଶ୍ଯାମା ଯଯୌ ତିମିରମାଂସଲା । ଆଯଯୌ ମିହିକାକାରା ତତ୍ର ତେଷାମ୍ ଉଷା ଶନୈଃ
ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର ରାତି ଆଗକୁ ଆସିଲା; ଏଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କୁହୁଡ଼ ଆକାରରେ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା।
ଅଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁସ୍ ତାରା ନଭସି ଭାସୁରାଃ । ପ୍ରଭାତପଵନେନେଵ ହୃତାଃ କୁଙ୍କୁମଵୃଷ୍ଟଯଃ
ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତାରାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତର ପବନ ଦ୍ୱାରା କୁଙ୍କୁମ ଝରା ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା।
ଦୃଶ୍ଯତାମ୍ ଆଜଗାମାର୍କପ୍ରଭୋନ୍ମୀଲିତଲୋଚନା । ଵିଵେକଵୃତ୍ତିର୍ ମହତାଂ ମନସୀଵ ନଵୋଦ୍ଗତା
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଥିବା ପ୍ରଭାତ ଦେଖାଯିବାକୁ ଆସିଲା, ଯେପରି ମହାନ ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦୟ ହେଉଥିବା।
ସଭାଂ ପୁନର୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ । ହ୍ଯସ୍ତନେନ କ୍ରମେଣୈଵ କୃତପ୍ରାତସ୍ତନକ୍ରମାଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନି ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗତକାଲି ସକାଳର ଅନୁକ୍ରମରେ, ସେମାନେ ସକାଳର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ସା ପୂର୍ଵସନ୍ନିଵେଶେନ ଵିଵେଶ ଵିପୁଲା ସଭା । ବଭୂଵାସ୍ପନ୍ଦିତାକାରା ଵାତମୁକ୍ତେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବର ଭଳି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ଏକ ବାଦା ପାଖରେ ଅସ୍ପନ୍ଦିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅଥ ପ୍ରସଙ୍ଗମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ରାମୋ ମଧୁରଯା ଗିରା । ଉଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ, ବିଷୟକୁ ଆସି, ରାମ ମଧୁର କଥାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ମନସୋ ରୂପଂ କୀଦୃଶଂ ଵଦ ମେ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ ତେନେଯମ୍ ଅଖିଲା ତନ୍ଯତେ ଦୋଷମଞ୍ଜରୀ
ଭଗବନ୍, ମନର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଯାହାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଗୁଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାମାସ୍ଯ ମନସୋ ରୂପଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନାମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଯଥା ଶୂନ୍ଯଜଡାକୃତେଃ
ରାମ, ମନର ଆକାର କେବେ ବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ; ତାହାର ନାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଜଡ଼ ଆକୃତି ଅଛି।
ନ ବାହ୍ଯେ ନାପି ହୃଦଯେ ସଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମନଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତଂ ଚୈତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ଯଥା ନଭଃ
ମନର ସତ୍ୟ ଆକାର କେବେ ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ମିଳେ ନାହିଁ; ରାମ, ଏହି ମନ ସବୁଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ଅଛି।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁସନ୍ନିଭମ୍ । ରୂପଂ ତୁ ଶୃଣୁ ସଙ୍କ୍ଷେପାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁଭ୍ରମୋପମମ୍
ଏହି ମନର ଆକାର ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭ୍ରମ ପରି, ସେଥିରେ ତୁମେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
ସାଧୋ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅର୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାନଂ ପ୍ରଥାଂ ଗତମ୍ । ସତୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତୋ ଵାପି ତନ୍ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ହେ ସାଧୁ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ କିମ୍ବା ଦେଖାଯିବା ହୁଏ, ସେଠି ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ସେହିକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅର୍ଥପ୍ରତିଭାନଂ ତନ୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ମନୋ ନାମ କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ 'ମନ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ କେବେ ମନ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵାତ୍ ସଲିଲଂ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାନିଲାତ୍
ଭାବନାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ। ମନ ଏବଂ ଭାବନା ଏକେଇ; ଯେପରି ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ପ୍ରବାହ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଚଳନ, ସେପରି ମନ ଓ ଭାବନା ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଯତ୍ର ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ତତ୍ର ତନ୍ ମନୋ ଽଙ୍ଗ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପମନସୀ ଭିନ୍ନେ ନ କଦାଚନ କେଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ଭାବନା ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ ଅଛି। ମନ ଓ ଭାବନା କେବେ ବି ଅଲଗା ହୁଏ ନାହିଁ।
ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵାସତ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅର୍ଥପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଷ ପିତାମହଃ
ଯାହା ବାସ୍ତବ ହେଉ କି ଅବାସ୍ତବ, ଯେଉଁଠାରେ ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହିଠିକି ସତ୍ୟ, ହେ ପିତାମହ।
ଆତିଵାହିକଦେହାତ୍ମା ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଆଧିଭୌତିକବୁଦ୍ଧିସ୍ ତୁ ସଦାଧୀସ୍ ତୁ ଚିରସ୍ଥିତିଃ
ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ସଦା ସ୍ଥିର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସଂସୃତିଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ବନ୍ଧୋ ମଲଂ ତମଃ । ଇତି ପର୍ଯାଯନାମାନି ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵିଦୁର୍ ଉତ୍ତମାଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ଚିତ୍ତ, ବନ୍ଧନ, ମଳ, ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସମାନ ନାମ କୁହନ୍ତି।
ନ ହି ଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ମନସୋ ରୂପମ୍ ଅସ୍ତି ହି । ଦୃଶ୍ଯଂ ଚୋତ୍ପନ୍ନମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନେତି ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ପୁନଃ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବ୍ୟତୀତ ମନର କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ; ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହାକୁ ମୁଁ ପୁନି କହିବି।
ଯଥା କମଲବୀଜେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତା କମଲମଞ୍ଜରୀ । ମହାଚିତ୍ପରମାଣ୍ଵନ୍ତସ୍ ତଥା ଦୃଶ୍ଯଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଗୋଲାପ ଗଛର ମଞ୍ଜୁଳୀ ତାର ବୀଜ ଭିତରେ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ମହାଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଭିତରେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଲୁଚି ରହିଛି।
ପ୍ରକାଶସ୍ଯ ଯଥାଲୋକୋ ଯଥା ଵାତସ୍ଯ ଚୋପନମ୍ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ ପଯସୋ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଈଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପବନର ଗତି, ପାଣିର ତରଳତା, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଦୃଶ୍ୟତା — ସେହିପରି ଏହି ଗୁଣ ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଅଛି।
ଅଙ୍ଗଦତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ମୃଗନଦ୍ଯାଂ ଯଥା ଜଲମ୍ । ଭିତ୍ତିର୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପୁରେ ତଥା ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଯେପରି ସୁନାରେ କଙ୍ଗନର ଆକୃତି, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି, ସ୍ୱପ୍ନର ସହରରେ ଦିଵାଲ — ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁର ଧାରଣା ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଅଛି।
ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ଇଵ ଯତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉନ୍ମାର୍ଜଯାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତ୍ଵଚ୍ଚିତ୍ତାଦର୍ଶତୋ ମଲମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଦେଖୁଥିବା ମନେ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଭାସ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ମନର ଆଇନା ଦେଖାଇ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରେଇ ଦେଉଛି।
ଯଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଅସ୍ଯାଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ଭଵେଦ୍ ବଲାତ୍ । ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି କେଵଲୀଭାଵମ୍ ଅତ ଏଵାସତସ୍ ସତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ଦେଖୁଥିବା ଭାବରୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ, ସେଠାରେ ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବିବା।