ନ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥୈର୍ ନ ଚିତ୍ତସ୍ଥୈẖ କୈଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵାଵଗମ୍ଯତେ । ଵିଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵମ୍ ଋତେ ଵିଦେହା ମୁକ୍ତତେତି ହି
ଦେହରହିତ ମୁକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ରେ କିମ୍ବା ମନ ରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିକୁ ଦେହରହିତ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସଂସକ୍ତଧିଯୋ ଯେ ହି ଜ୍ଞତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଵାସନାଃ । ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତେଷାଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଆସକ୍ତି ରହିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଶା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ରହେ ନାହିଁ।
ଅଜ୍ଞତ୍ଵେ ଘନଭାଵତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ । ପୁନର୍ଜନ୍ମାନ୍ତରକରଂ କାରଣଂ ଭଵଭୂରୁହାମ୍
ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ମନ ଘନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି; ଏହି ମନ ହେଉଛି ଭବରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ।
ଜ୍ଞତ୍ଵାତ୍ କ୍ଷୀଣରସଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଜନ୍ମମଯଵାସନମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ ତତ୍ସ୍ଥାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵପଦେ ସ୍ଥିତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ଆଶା ଜନ୍ମହୀନ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥା ଜ୍ଞାନଦହନୈର୍ ଦଗ୍ଧଵାସନତାଂ ଗତାଃ । ଜୀଵାẖ କ୍ଷୀଣାḫ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ନ ସଂସାରାଙ୍କୁରଂ ପୁନଃ
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଶା-ବାସନା ଜଳିଗଲା, ସେମାନେ ଏବେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁଣିଥରେ ସଂସାରର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତିନାହିଁ।
ଚିତ୍ତସ୍ଥୈର୍ ଅଥ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥୈର୍ ଏତୈର୍ ଯା ନାଵବୁଧ୍ଯତେ । ସପ୍ତମୀଭୂମିକା ସୈଷା ଵିଦେହା ମୁକ୍ତତୋଚ୍ଯତେ
ମନରେ କିମ୍ବା ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବିଚଳ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସପ୍ତମ ଭୂମିକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଏତାସ୍ ତା ଭୂମିକାḫ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯା ତଵ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଆସାମ୍ ଅଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ନ ଦୁẖଖମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମିକାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ଏତାସୁ ଭୂମିଷୁ ପଦଂ କୁରୁ କାରଣଜ୍ଞ କାର୍ଯାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅଵିକଲାନି ନିଜାନି କୁର୍ଵନ୍ । ଜୀଵନ୍ ଵିମୁକ୍ତ ଇହ ତିଷ୍ଠ ଚିରଂ ତତୋ ଽନ୍ତେ ଭୂତ୍ଵା ଵିଦେହ ଉଦିତଂ ପଦମ୍ ଏକମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ
ଏହି ଭୂମିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କର, ହେ କାରଣର ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅବିଚଳ ଭାବରେ କର; ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ରୁହ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦରେ ବିଲୀନ ହୋ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତା ସଦା ମତ୍ତା ମୃଦୁମନ୍ଥରଚାରିଣୀ । କରିଣୀ ଵିଗ୍ରହଵ୍ଯଗ୍ରା ମହାଦଶନଶାଲିନୀ
ଏଠାରେ ଏକ ଅନନ୍ତ, ସଦା ମତ୍ତ ହାତୀ ଅଛି, ଯାହା ମୃଦୁ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲେ, ନିଜ ଦେହକୁ ନେଇ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଦାଁତ ଥାଏ।
ସା ଚେନ୍ ନିହନ୍ଯତେ ନୂନମ୍ ଅନର୍ଥାନର୍ଥକାରିଣୀ । ତଦ୍ ଏତାସୁ ସମଗ୍ରାସୁ ଭୂମିକାସୁ ନରୋ ଜଯୀ
ଏହି ଅନର୍ଥ ଆଣୁଥିବା ହାତୀକୁ ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମାରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଣିଷ ବିଜୟୀ ହୁଏ।
କରିଣୀ ମଦସମ୍ମତ୍ତା ଯାଵତ୍ ସା ନ ଵିଜୀଯତେ । କୋ ନାମ ସୁଭଟସ୍ ତାଵଜ୍ ଜଯେତ୍ ସ ମରଭୂମିଷୁ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମତ୍ତ ହାତୀକୁ ଜିତିପାରାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସତ୍ୟରେ ବିଜୟୀ ହେବ?
କାସୌ ପ୍ରମତ୍ତା କରିଣୀ କାଶ୍ ଚ ତା ରଣଭୂମଯଃ । କଥଂ ଵିହନ୍ଯତେ ଚୈଷା କ୍ଵ ଚୈଷା ରଚିତସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ମତ୍ତ ହାତୀ କିଏ? ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କଣ? ଏହାକୁ କିପରି ମାରାଯାଏ ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠି ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କରେ?
ରାମେଚ୍ଛା ନାମ କରିଣୀ ସେଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତିରୂପିଣୀ । ଶରୀରକାନନେ ମତ୍ତା ଵିଵିଧୋଲ୍ଲାସକାରିଣୀ
ଏଠାରେ 'ମୋର ହେଉ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ନାମର ହାତୀଟିଏ ଅଛି, ସେ ଶରୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆନନ୍ଦ ଉପଜାଉଛି।
ମତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯୋଗ୍ରକଲଭା ରସନାକଲଭାଷିଣୀ । ମନୋଗହନସଂଲୀନା ସ୍ଵେହାଵଂଶଵିହାରିଣୀ
ମତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଦ ଦ୍ୱାରା, ରୁଚିର ଜିଭାରେ କଥା କହି, ଏହି ଇଚ୍ଛା ମନର ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହି, ନିଜ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛି।
ଏତଯା କର୍ମବୃଂହାଭିର୍ ବୃଂହ୍ଯତେ ପ୍ରତିକାନନମ୍ । ଦେହାଖ୍ଯମଦନଦ୍ଯୋ ଯାସ୍ ତାସାଂ ପ୍ରଵିସୃତା ଇଵ
ଏହି ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫଳିଆଉଛି; ଏହାରୁ ଶରୀର ନାମକ ନଦୀମାନେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି।
ସୁଖଦୁẖଖେ ସୁରଭଯḫ ପୃଷତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦସମ୍ପଦଃ । କଲ୍ଲୋଲା ଏଵ କଲ୍ଲୋଲାସ୍ ତଟୌ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ
ସୁଖ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ସାହସ, ଚଳନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପତାର ଛିଟିକା — ଏସବୁ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମର ତଟରେ ତରଙ୍ଗ ପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ସ୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଉରୁକୂଲାନି ଶୁଭାନ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶୁଭାନି ଚ । ଭାଵାଭାଵା ଭଵାଵର୍ତା ଵୃତ୍ତଯḫ ପରିଵର୍ତୁଲାଃ
ନିଜ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଏହାମାନେ ଜୀବନର ଭାବ ଓ ଅଭାବର ଧାରା ଭଳି, ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିଯାଏ।
ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋଗତଯୋ ମତ୍ତା ମୂଲାଗ୍ରାଣି ମହାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଵିଲାସଗତଯୋ ଽନନ୍ତା ଭଵଭୂମିଗମାଗମାଃ
ଏହାମାନଙ୍କର ଗତି ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଯାଏ, ମଦମସ୍ତ ଭାବରେ ମୂଳରୁ ଶିଖର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଏହାମାନଙ୍କର ଖେଳ ଅନନ୍ତ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୂମିକୁ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ।
ମରଣଂ ବିସସଞ୍ଚାରୋ ଜୀଵିତଂ ଫେନସନ୍ତତିଃ । ମହୋର୍ମଯẖ କ୍ରିଯାକାରାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଉପସରିଦ୍ରଯାଃ
ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡର ଯାତ୍ରା ପରି, ଜୀବନ ହେଉଛି ଫେନର ଶୃଙ୍ଖଳା; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଉପନଦୀ ଭଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵର୍ଗẖ କଲମସସ୍ଯାଦି ନରକଂ ପଙ୍କପୀଠିକାଃ । ପୁତ୍ରଦାରାଶ୍ ଶଫରିକା ମକରା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଧାନ ଓ ତାହାର ଫଳର ଭଳି, ନରକ ହେଉଛି କାଦର ଆସନ; ପୁଅ ଓ ଜଣେ ଝିଅ ଛୋଟ ମାଛ ପରି, ମଗର ହେଉଛି ଭୋଗର ଭୂମି।
ଦୁର୍ଗ୍ରହା ଵିଷମଗ୍ରାହା ଧନାନ୍ଯ୍ ଉପଲପଙ୍କ୍ତଯଃ । ପରଲୋକୋ ମହାମ୍ଭୋଧିର୍ ଆଧଯୋ ଵୀଚିମଣ୍ଡଲମ୍
ଅତି କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିବା ଓ ଜୀବନକୁ ଅପାୟରେ ପକାଇଥିବା ଧନ-ଦୃବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଏକ ଶିଳାର ଶାରି ଭଳି; ପରଲୋକ ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର; ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ସେଇ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗମାଳା ଭଳି।
ତାଭିର୍ ମଦନଦୀଭିସ୍ ସା ହୃଦଯାନ୍ତରଚାରିଣୀ । ଇଚ୍ଛାନାଗୀ ନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାନ୍ କୃପଣାଞ୍ ଜୀଵଜୀଵକାନ୍
ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ନଦୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଭିତରେ ଚଳିଥିବା ଇଚ୍ଛାର ନାଗିଣୀ, ଏହି ଦୟନୀୟ ଜୀବମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଵାସନେହା ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଭାଵନଂ ସ୍ପୃହା । ଇତ୍ଯାଦିର୍ ନିଵହୋ ନାମ୍ନାମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାଶଯକୋଶଗଃ
ବାସନା, ଇଚ୍ଛା, ମନ, ଚିତ୍ତ, ସଂକଳ୍ପ, ଭାବନା, ଆକାଂକ୍ଷା—ଏହିପରି ଅନେକ ନାମ ତାଙ୍କର ନିଜ ଭଣ୍ଡାରରେ ରହିଛି।
ଧୈର୍ଯପଦ୍ମାକରୋନ୍ମାଥେ ପ୍ରସୃତାମ୍ ଅର୍ଥହେଲଯା । ନାଗୀଂ ସର୍ଵାତ୍ମିକାମ୍ ଏନାମ୍ ଇଚ୍ଛାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଜଯେତ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମହସ୍ତରେ ଏହାକୁ ଉପଡ଼ି ଓ ଲୋକିକ ଲାଭକୁ ଅବହେଳା କରି, ଏହି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ନାଗିଣୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋବଳରେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଷମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଉଗ୍ରାẖ କୁସଂସାରମହାଵିଷଵିଷୂଚିକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ଏହି ରହୁ' ବୋଲି ଭାବ ମନରେ ଉଠେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ବିଷ ଭିତରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ମହା ସଂସାର ବିଷର ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଚାଲିଥାଏ।
ତାଵତ୍ କାର୍ପଣ୍ଯମିହିକା ଯାଵଦ୍ ଇଚ୍ଛାଭ୍ରମଣ୍ଡଲୀ । ଅସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପଗତାଯାଂ ତୁ ଭାତି ଜୀଵଶ୍ ଶରନ୍ନଭଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖର କୁହୁଡ଼ି ଓ ଆଶାର ଘୂର୍ଣ୍ଣା ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ଚାଲିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଏତାଵାନ୍ ଏଵ ସଂସାର ଇଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଯନ୍ ମତିଃ । ଅସ୍ଯାସ୍ ତୂପଶମୋ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜ୍ଞାନସଙ୍ଗ୍ରହଃ
'ଏହି ହିଁ ସଂସାର' ବୋଲି ଯେ ମନରେ ଭାବ ଆସେ, ଏହା ହିଁ ସଂସାର; ଏହି ଭାବର ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି—ଏହି ହିଁ ଜ୍ଞାନର ସାର।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ମୂଢସ୍ଯ ଦୁର୍ଗ୍ରହଗ୍ରହଗର୍ଧିନଃ । କଲ୍ଲୋଲାḫ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ନଦ୍ଯ ଇଵ ଘନାଗମେ
ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ଭ୍ରମରେ ଆଟକିଛି, ସେଠାରେ ଭାବର ତରଙ୍ଗ ଝରା ବର୍ଷାରେ ନଦୀର ଧାରା ପରି ଉଠିଯାଏ।
ଇଚ୍ଛୋତ୍ତାନମତେର୍ ନାନ୍ତର୍ ଉପଦେଶୋ ମନାଗ୍ ଅପି । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି ମକୁରେ ମୁକ୍ତାଫଲମ୍ ଇଵାତଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଆଶାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଥୋଡ଼ା ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମୁକ୍ତା ଦର୍ପଣର ଉପରେ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରସାଦକାରିଣୀ ସ୍ଵଚ୍ଛା ନିରିଚ୍ଛେ ଵିମଲାକୃତୌ । ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉପଦେଶଵାକ୍
ଯିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଉପଦେଶ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ତେଲ ବୁନ୍ଦ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣରେ ଟିକି ରହେ।