ପୁଷ୍ପାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯସମ୍ମାନଦକ୍ଷିଣାଦାନପୂଜଯା । ସଦେଵର୍ଷିମୁନୀନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସାଦରମ୍
ସେ ପୁଷ୍ପ, ଜଳ, ଆଦର, ଦାନ ଓ ପୂଜାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ଅଥୋତ୍ତସ୍ଥୌ ସଭା ସର୍ଵା ସରାଜମୁନିମଣ୍ଡଲା । କୁଣ୍ଡଲାକୀର୍ଣରଶ୍ମ୍ଯୋଘପରିଵେଶାଵୃତାନନା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ସଭା, ରାଜା, ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚୁଡ଼ା ଓ ମାଳାର ଚମକରେ ଆଲୋକିତ ହେଇଥିଲା ।
ପରସ୍ପରାଂସସଙ୍ଘଟ୍ଟରଣତ୍କେଯୂରକଙ୍କଣା । ହାରଭାରାହତସ୍ଵର୍ଣପଟ୍ଟାଭୋରସ୍ତଟାନ୍ତରା
ସେମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ହାତର କେୟୁର ଓ କଙ୍କଣ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ସହିତ ଟକି ଟକି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଗଳାର ମାଳାର ଭାରରେ ପୋଶାକର ସୁନାର ପତି ଚେଷ୍ଟର କାନ୍ଥରେ ଚମକୁଥିଲା ।
ଶେଖରୋତ୍ସଙ୍ଗଵିଶ୍ରାନ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧମଧୁପସ୍ଵନୈଃ । ସଘୁଙ୍ଘୁମଶିରୋଭାଗା ପତଦ୍ଭିର୍ ଇଵ ମୂର୍ଧଜୈଃ
ତାଙ୍କର ଶିରରେ ଚୁଡ଼ା ଉପରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକୁଳୀର ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଖସିଯାଉଥିବା କେଶର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ହଳକା ଗୁଞ୍ଜନ ହେଉଥିଲା ।
କାଞ୍ଚନାଭରଣୋଦ୍ଦ୍ଯୋତକନକୀକୃତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ବୁଦ୍ଧିସ୍ଥମୁନିଵାଗର୍ଥସଂଶାନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ
ସୁନା ଗହଣାର ଚମକରେ ଦିଗବଳକୁ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଭରିଦେଇଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ମନ ଓ କଥାକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରା ଵ୍ଯୋମ ଭୂଚରା ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ଦିନସମାଚାରଂ ସ୍ଵଂ ସର୍ଵେ ସ୍ଵେଷୁ ଵେଶ୍ମସୁ
ଯେମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ; ଭୂମିରେ ରହୁଥିବାମାନେ ପୃଥିବୀର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଦିନର ନିୟମିତ କାମକୁ କରିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଶ୍ଯାମା ଯାମିନୀ ସମଦୃଶ୍ଯତ । ଜନସଙ୍ଘାତନିର୍ମୁକ୍ତେ ଗୃହେ ବାଲାଙ୍ଗନା ଯଥା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ଧାରା ରାତି ଦେଖାଦେଲା, ଯେପରି ଜନସମୂହ ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ଏକ ଯୁବତୀ ରହିଛି।
ଦେଶାନ୍ତରଂ ଭାସଯିତୁଂ ଯଯୌ ଦିଵସନାଯକଃ । ସର୍ଵତ୍ରାଲୋକକର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଏଵ ସାତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଦିନର ନାୟକ ଯାଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆଲୋକ ଦେବା ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା।
ଉଦଭୂଦ୍ ଅଭିତସ୍ ସନ୍ଧ୍ଯା ତାରାନିକରଧାରିଣୀ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକଵନା ଵସନ୍ତଶ୍ରୀର୍ ଇଵୋଦିତା
ଚାରିପାଖରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉଦୟ ହେଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ବସନ୍ତର ରୂପ ଆସିଥିବା ପରି।
ଚୂତନୀପକଦମ୍ବାଗ୍ରଗ୍ରାମଚୈତ୍ଯଗୃହୋଦରେ । ନିଲିଲ୍ଯିରେ ଖଗାଶ୍ ଚିତ୍ତେ ତଦା ତା ଵୃତ୍ତଯୋ ଯଥା
ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ ଓ ନୀପ ଗଛର ଗୁହା ଓ ଗ୍ରାମ ଦେଉଳର ଭିତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯେପରି ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ତରେ ତା'ର ଅନୁଭୂତି ଲୁଚିଯାଏ।
ଭାନୋର୍ ଭାସା ଭୂଷିତୈର୍ ମେଘଲେଶୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁଙ୍କୁମଚ୍ଛାଯଯେଵ । ପାଶ୍ଚାତ୍ଯୋ ଽଦ୍ରିଃ ପୀତଵାସାସ୍ ତମୋଽବ୍ଧେସ୍ ତାରାହାରଶ୍ରୀଯୁତଃ ଖଂ ସମେତଃ
ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ ଓ କିଛି କିଛି ମେଘରେ ରଙ୍ଗିତ, ହଳଦିଆ ପୋଶାକ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ତାରାମାଳାର ଶୋଭାରେ ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ର, ଅନ୍ଧାର ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପୂଜାମ୍ ଆଦାଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଯାତାଯାଂ ଯଥାଗତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରାସ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ଵେତାଲଵଲଯା ଇଵ
ସନ୍ଧ୍ୟାର ପୂଜା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଚାଲିଗଲା, ତା'ପରେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଭୂତମାଳା ପରି।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣସ୍ଯନ୍ଦୀ ହେଲାଵିଧୁତପଲ୍ଲଵଃ । କୋମଲଃ କୁମୁଦାଶଂସୀ ଵଵାଵ୍ ଆଶୀତଲୋ ଽନିଲଃ
ଏକ ସାହାଯ୍ୟକର ଶୀତଳ ପବନ ହଲେଇ ନରମ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ହଲେଇ ଦେଇଥିଲା, ଏହାର ମୃଦୁ ଶ୍ବାସ ଜଳକମଳର ଆସିବାକୁ ଅଭିଯାନ କରୁଥିଲା।
ପରମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ଦିଶୋ ଽପି ସ୍ଫୁଟତାରକାଃ । ଲମ୍ବଦୀର୍ଘତମଃକେଶ୍ଯୋ ଵିଧଵା ଇଵ ଯୋଷିତଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ବିଲିନ ହେଇଗଲା, ଦୀର୍ଘ କେଶ ଲମ୍ବାଇ ଥିବା ବିଧବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ପରି।
ଆଯଯୌ ଭୁଵନଂ ତେଜଃକ୍ଷୀରପୂରେଣ ପୂରଯନ୍ । ରସାଯନମଯାକାରଶ୍ ଶଶିକ୍ଷୀରାର୍ଣଵୋ ନଭଃ
ଏକ ଦୀପ୍ତି ଦୁନିଆକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୁଧିଆ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଭିଁ ଆସିଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ରସର ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଗ୍ମୁସ୍ ତିମିରସଙ୍ଘାତାଃ ପଲାଯ୍ଯ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନଗିରଶ୍ ଚିତ୍ତାନ୍ ମହୀପାନାମ୍ ଇଵାଜ୍ଞତାଃ
ଅନ୍ଧାରର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭୟରେ ଏଠାଠିଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର କଥା ଶୁଣି ହେବାରେ ହରାଇଯାଏ।
ଋଷଯୋ ଭୂମିପାଲାଶ୍ ଚ ମୁନଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା । ଚେତସୀଵ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥାସ୍ ସ୍ଵାସ୍ପଦେଷୁ ଵିଶଶ୍ରମୁଃ
ଋଷି, ରାଜା, ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଘରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାମନା ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଉଥିବା।
ଯମକାଯୋପମା ଶ୍ଯାମା ଯଯୌ ତିମିରମାଂସଲା । ଆଯଯୌ ମିହିକାକାରା ତତ୍ର ତେଷାମ୍ ଉଷା ଶନୈଃ
ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର ରାତି ଆଗକୁ ଆସିଲା; ଏଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କୁହୁଡ଼ ଆକାରରେ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା।
ଅଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁସ୍ ତାରା ନଭସି ଭାସୁରାଃ । ପ୍ରଭାତପଵନେନେଵ ହୃତାଃ କୁଙ୍କୁମଵୃଷ୍ଟଯଃ
ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତାରାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତର ପବନ ଦ୍ୱାରା କୁଙ୍କୁମ ଝରା ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା।
ଦୃଶ୍ଯତାମ୍ ଆଜଗାମାର୍କପ୍ରଭୋନ୍ମୀଲିତଲୋଚନା । ଵିଵେକଵୃତ୍ତିର୍ ମହତାଂ ମନସୀଵ ନଵୋଦ୍ଗତା
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଥିବା ପ୍ରଭାତ ଦେଖାଯିବାକୁ ଆସିଲା, ଯେପରି ମହାନ ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦୟ ହେଉଥିବା।
ସଭାଂ ପୁନର୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ । ହ୍ଯସ୍ତନେନ କ୍ରମେଣୈଵ କୃତପ୍ରାତସ୍ତନକ୍ରମାଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁନି ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗତକାଲି ସକାଳର ଅନୁକ୍ରମରେ, ସେମାନେ ସକାଳର ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ସା ପୂର୍ଵସନ୍ନିଵେଶେନ ଵିଵେଶ ଵିପୁଲା ସଭା । ବଭୂଵାସ୍ପନ୍ଦିତାକାରା ଵାତମୁକ୍ତେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବର ଭଳି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ଏକ ବାଦା ପାଖରେ ଅସ୍ପନ୍ଦିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅଥ ପ୍ରସଙ୍ଗମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ରାମୋ ମଧୁରଯା ଗିରା । ଉଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ, ବିଷୟକୁ ଆସି, ରାମ ମଧୁର କଥାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ମନସୋ ରୂପଂ କୀଦୃଶଂ ଵଦ ମେ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ ତେନେଯମ୍ ଅଖିଲା ତନ୍ଯତେ ଦୋଷମଞ୍ଜରୀ
ଭଗବନ୍, ମନର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଯାହାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଗୁଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାମାସ୍ଯ ମନସୋ ରୂପଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନାମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଯଥା ଶୂନ୍ଯଜଡାକୃତେଃ
ରାମ, ମନର ଆକାର କେବେ ବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ; ତାହାର ନାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଜଡ଼ ଆକୃତି ଅଛି।
ନ ବାହ୍ଯେ ନାପି ହୃଦଯେ ସଦ୍ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମନଃ । ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତଂ ଚୈତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ଯଥା ନଭଃ
ମନର ସତ୍ୟ ଆକାର କେବେ ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ମିଳେ ନାହିଁ; ରାମ, ଏହି ମନ ସବୁଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ଅଛି।
ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁସନ୍ନିଭମ୍ । ରୂପଂ ତୁ ଶୃଣୁ ସଙ୍କ୍ଷେପାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦୁଭ୍ରମୋପମମ୍
ଏହି ମନର ଆକାର ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭ୍ରମ ପରି, ସେଥିରେ ତୁମେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
ସାଧୋ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅର୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାନଂ ପ୍ରଥାଂ ଗତମ୍ । ସତୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତୋ ଵାପି ତନ୍ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ହେ ସାଧୁ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ କିମ୍ବା ଦେଖାଯିବା ହୁଏ, ସେଠି ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ସେହିକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅର୍ଥପ୍ରତିଭାନଂ ତନ୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଅନ୍ଯନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ମନୋ ନାମ କଦାଚନ
ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଟିକୁ 'ମନ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ କେବେ ମନ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତନ୍ ନ ଭିଦ୍ଯତେ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵାତ୍ ସଲିଲଂ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାନିଲାତ୍
ଭାବନାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ। ମନ ଏବଂ ଭାବନା ଏକେଇ; ଯେପରି ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ପ୍ରବାହ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଚଳନ, ସେପରି ମନ ଓ ଭାବନା ଅଲଗା ନୁହେଁ।