ଭାଵିନ୍ଯା କ୍ଷଣଵିଧ୍ଵଂସଧିଯାନୁତ୍ଫୁଲ୍ଲରୂପଯା । ଅସତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯତଯା ଯୁକ୍ତଂ ଗର୍ଭନିଷଣ୍ଣଯା
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ମନ ଏକ କ୍ଷଣରେ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖିଲି ନାହିଁ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ସହିତ ଗର୍ଭରେ ବସିଛି।
ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵାନୁଭୂତଂ ଯଦ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵା । ମ୍ଲାନମ୍ ଆବିଲବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଆହୁସ୍ ତମ୍ ଉତ୍ତମାଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ଯଦି ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭଵଯୋର୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନୋḫ ପୁନଃ । କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯẖ କାଲଂ ଯସ୍ ତମ୍ ଆହୁଃ ସୁଷୁପ୍ତକମ୍
ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସେମାନେ ସୁଷୁପ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।
ବୁଦ୍ଧତ୍ଵାଚ୍ ଛାନ୍ତଭେଦଂ ଯଦ୍ ଅଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । ଅସୁଷୁପ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ତତ୍ ତୁର୍ଯମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ନ ଜାଗ୍ରତ, ନ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅକ୍ଷୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ ପରାମୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵାନାମ୍ ଅପଦାର୍ଥଵିଭାଵନମ୍ । ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତତ୍ ତୁରୀଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅଭାବର ଅନୁଭୂତି ଯାହା, ଏବଂ ଯାହା ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତଦ୍ଦଶାତ୍ରଯଂ ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଦ୍ ଋତେ ତ୍ଵ୍ ଏଷା ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥା ନ ଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛି, ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟେ କେହି ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵତୈଵାନ୍ତର୍ ଅଵସ୍ଥାତ୍ରିତଯକ୍ଷଯେ । ଚିଦାକାଶାତ୍ମନାଚ୍ଛେନ ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥାନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଭିତରେ ତିନି ଅବସ୍ଥା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାନେ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଵିଦେହମୁକ୍ତୈର୍ ଯାଵସ୍ଥା ତୁର୍ଯାତୀତାନୁଭୂଯତେ । ତୁର୍ଯସ୍ଥିତିଚିରାଭ୍ଯାସୈର୍ ନ ଵାଗ୍ଗୋଚରମ୍ ଏତି ସା
ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ; ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ବହୁ ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାକୁ କଥାରେ ବିବେଚନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ନ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଵିଷଯା ତୁର୍ଯାତୀତଦଶା ଯତଃ । ତତୋ ଽସ୍ଯାẖ କଥନଂ ନାସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଇତରତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ଚେତନାର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥିତିଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିଛି କହିବାକୁ ନାହିଁ, କାରଣ ସେଠି ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ନ ସ୍ଵପ୍ନସୁପ୍ତତାଜାଗ୍ରତ୍କାରଣଂ କାର୍ଯକୋଵିଦ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାନାଂ ପରମ୍ ଏଵ ହି ତିଷ୍ଠତି
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଥିତିଠାରୁ ଉପରେ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆତ୍ମା ଅଛି।
ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଯାମଲତାଵଶାତ୍ । ସ୍ଵପ୍ନଶ୍ ଚ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଭଵତି ବୁଦ୍ଧିନିର୍ମଲତୋଦଯାତ୍
ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ଧକାର ହେଲେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱପ୍ନରେ ପରିଣତି ହୁଏ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନ ଆବା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
ଘନମୋହତଯା ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅପି ଯାତି ସୁଷୁପ୍ତତାମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନଶ୍ ଚାପି ତଥୈଵୈଷ ସ୍ଵଭାଵୋ ରାମ ସଂସୃତେଃ
ଗାଢ଼ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସୁଷୁପ୍ତି ହୋଇଯାଏ; ସେହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହୁଏ—ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବ।
ନିଦ୍ରାଲୋର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନିଦ୍ରାଲୋ ରାଘଵୈତଦ୍ ଦଶାତ୍ରଯମ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆ ତୁର୍ଯସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେẖ କ୍ରମାନ୍ ନୋ ତୁଲ୍ଯକାଲତଃ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା — ଘୁମ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ — ଏକ ପରେ ଏକ ଆସେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏମାନେ କେବେ ଏକାସାଥିରେ ହୁଏନାହିଁ।
ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥସ୍ଯ ଚାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଅଵସ୍ଥାତ୍ରିତଯଂ ଶନୈଃ । ଶାମ୍ଯତି ପ୍ରୌଢରୂପାଯାଂ ଶରଦୀଵ ଘନଭ୍ରମଃ
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମେଘ ଭ୍ରମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥାସ୍ଥିତୋ ଭୂଯୋ ନାଵସ୍ଥାତ୍ରଯମ୍ ଏତି ହି । ଜୀଵନ୍ନ୍ ଅପି ଚିରଂ ଭୃଷ୍ଟଂ ବୀଜମ୍ ଅଙ୍କୁରତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ପୁଣି ସେହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରେନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୁନା ମଣିଆ ପରି, ସେଠାରୁ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଭାସୁରାକାରମ୍ ଅସ୍କନ୍ଧସ୍ତମ୍ଭଶାଖାଦଲାଦିକମ୍ । ଛାଯାଵୃକ୍ଷଂ ଜଗଦ୍ ଵେତ୍ତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ — ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତି, ଗଛର ତଣ୍ଡ, ଡାଳି, ପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ — ଛାୟା ଗଛ ପରି ଦେଖେ; ଏହିପରି ସେ ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକାକୁ ଜାଣେ।
ଅର୍ଥଶୂନ୍ଯସମାରମ୍ଭଂ ଦୃଶ୍ଯମାନମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ବାଲେନେଵ କୃତଂ ପଙ୍କାଜ୍ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ଏମିତି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଏହା ଦେଖିବାକୁ ସତ୍ୟ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଏହାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ଛୁଆଁ ମାଟିରେ କିଛି ତିଆରି କରିଥିବାକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ନାନେଵୈତାମ୍ ଅନାନାତ୍ତାଂ ତରଙ୍ଗରଚନାମ୍ ଇଵ । ନିର୍ଵାସନାଂ ସ୍ପନ୍ଦମଯୀଂ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିମ୍
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ସଂସାରରେ ବିଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏକ ଆକୃତି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର ନାହିଁ, କେବଳ କମ୍ପନ ଅଛି।
ଅଦୃଷ୍ଟମ୍ ଇତରାଚାରଂ ଶ୍ରୁତଂ ଦୂରେ କ୍ଷଣକ୍ଷଯମ୍ । ଅଜ୍ଞୋ ଦେଶମ୍ ଇଵାପୂର୍ଵଂ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦୂର ଅଟୁଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ରହିଯାଏ—ଅଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଅଜଣା ଦେଶ ଭଳି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ସେସବୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ଅଜିହ୍ଵସ୍ଵପ୍ନକଥନଂ ଭାଵନାନୁଭଵୋପମମ୍ । ଭ୍ରମାଭ୍ରମାତ୍ରଂ ଵିଭ୍ରାନ୍ତଂ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ଏମିତି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ଜିହ୍ବା ନଥିବା ଲୋକ ଜ୍ବଳା ସ୍ୱପ୍ନରେ କିଛି କୁହୁଛି, କିମ୍ବା ମନରେ ଭାବିଥିବା ଅନୁଭୂତି ଭଳି, କେବଳ ଭ୍ରମ ଓ ସତ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ ଭଳି।
ନୀହାରସଦୃଶଂ ଦୂରାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନବୃହଦ୍ଵପୁଃ । ନକିଞ୍ଚିନ୍ ନିପୁଣାଲୋକେ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ସେ ତିନି ଜଗତକୁ ଦୂରରୁ କୁହୁଡି ଭଳି ବଡ଼ ଆକାରରେ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିକଟରୁ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି।
ଶରଦଭ୍ରସମଂ ସ୍ଫାରମ୍ ଆମୃଷ୍ଟଂ ସନ୍ ନକିଞ୍ଚନ । ନକାର୍ଯକାରି ଶୂନ୍ଯାତ୍ମ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ସେ ତିନି ଜଗତକୁ ଶରତ୍କାଳର ଘନ ମେଘ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି; ତାକୁ ଛୁଇଁଲେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି କାମ କରୁନାହିଁ, ମୂଳରେ ଶୂନ୍ୟ।
ପରାମର୍ଶାସହାନେକରାଗନିର୍ମିତମଣ୍ଡଲମ୍ । ବର୍ହିବର୍ହସମାକାରଂ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ସେ ତିନି ଜଗତକୁ ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ଗଠିତ ଏକ ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ପାଉଁଠି ରେଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯମାନଂ ଭ୍ରମଦଂ ପ୍ରେକ୍ଷିତଂ ପ୍ରଶମଂ ଗତମ୍ । ତ୍ରସ୍ତବାଲକଯକ୍ଷାଭଂ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁଜଣେ ଜଣାନ୍ତି, ସେ ତିନି ଜଗତକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା, ଭ୍ରମ ଦେଇଥିବା, ଦେଖାଯାଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଭୟଭୀତ ଶିଶୁ ଯକ୍ଷକୁ ଦେଖିଥିବା ଭଳି ଦେଖନ୍ତି।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନାକ୍ରାନ୍ତଦେଶଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଗକମ୍ । ଆଖ୍ଯାଯିକାରମ୍ଭମ୍ ଇଵ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବଡ଼ ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଥିବା ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବେ; ଏହା ଏକ କଥାର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏଠାରେ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇନାହିଁ।
ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଦେଶକାଲାଂଶମ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଇଵ ସତ୍ଯଵତ୍ । ମହାରଵଂ ମୌନମଯଂ ମହାରମ୍ଭମ୍ ଅପକ୍ରିଯମ୍
ସେ ଏହାକୁ ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କୌଣସି ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅଂଶ ଛୁଇଁନଥିବା; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଗଞ୍ଜନା, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତିରେ ଭରିଥିବା; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟମ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ।
ସ୍ଥୂଲଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଲଭ୍ଯଂ ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ଵପୁଃ । ସଙ୍କଲ୍ପସୈନ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ସେ ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହା ଅପରିଣାମ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ଦେହ ରଖିଛି; ଏହା ଭାବନାର ସେନା ପରି; ଏହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।
ଚିତ୍ତଭିତ୍ତିଗତଂ ଭାଵି ଚିତ୍ରତନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସର୍ଗକଂ ସର୍ଵଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମନର ଦିୱାଳରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ପରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛି; ଏଠାରେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ; ଏହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।
ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଜଲାଦର୍ଶପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଗଂ ସଦାନୁଭଵତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ସେ ସଦା ଚତୁର୍ଥ ଦଶାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମାୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଭାଵକ୍ରିଯେହାନାମ୍ ଅଜ୍ଞତ୍ଵାନ୍ ମୂକତାଂ ଗତଃ । ଦୁର୍ଦେଶମ୍ ଇଵ ଵିକ୍ରୀତୋ ଜ୍ଞḫ ପଶ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନରୁ ସେ ମୌନ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେପରି ଅଜଣା ଦେଶକୁ ବିକ୍ରି ହୋଇଯିବା ଲୋକ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ତିନି ଜଗତକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।