କାଲାନ୍ତରଵିସାର୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସକୃଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଦଧନ୍ ମନଃ । ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ଜଡଂ ବର୍ହ୍ଯଣ୍ଡରସପିଣ୍ଡଵତ୍
ମନ ଏକଥର ଯାହାକୁ ଦେଖେ, ସେଥିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଥିକି ଭିତରେ ଛାଡ଼ି ରଖେ, ତାପରେ ତାହାକୁ ଭୁଲିଯାଇ, ଡିମ୍ବର ଭିତର ହଳଦି ଭଳି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।
ଵିନା ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦାହେନ ନ କଦାଚିନ୍ ନିଵର୍ତତେ । ଚିତ୍ତାତ୍ ସକୃଦ୍ଗୃହୀତୋ ଽର୍ଥୋ ନୀଲୀରାଗ ଇଵାମ୍ବରାତ୍
ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁରି ଯିବା ଛଡ଼ା, ମନ ଏକଥର ଯାହାକୁ ଧରିନେଇଛି, ସେଥିକି କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଚିରକାଳ ପାଇଁ କପଡ଼ାରୁ ଯାଏନାହିଁ।
ନ ଚାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵାସନଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅକାର୍ଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇଵ କଜ୍ଜଲମ୍ । ଜଗତ୍ପଦାର୍ଥସାର୍ଥାତ୍ମା ଵାସନୌଘୋ ମନୋଽଭିଧଃ
ଯେପରି କଳିରେ କଳାପନି ଅଛି, ସେପରି ମନରେ ବାସନା ଛଡ଼ା ରହିପାରେନାହିଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ସାର ଯେଉଁ ବାସନାମାନେ, ସେମାନେ ମନ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ନ ଚାସ୍ଯ ଲଭ୍ଯତେ ସତ୍ତା ଚେତସẖ କାଚିଦ୍ ଈକ୍ଷିତା । ତିମିରସ୍ଯେଵ ଦୀପେନ ତଦସତ୍ତୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନକୁ ଖୋଜାଯାଏ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସତ୍ତା ମିଳେନାହିଁ; ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହାର ଅସତ୍ତା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।
ନାତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ନ ଚୈତ୍ତାଦି ଵିଦ୍ମ ଇତ୍ଯେଵମାତ୍ରକମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନେନୈଷା ଶାମ୍ଯେଦ୍ ଭଵଵିଷୂଚିକା
ଏହାଠାରୁ ଆଗକୁ, ଆମେ ମନ କିମ୍ବା ତାହାର ରୂପାନ୍ତରକୁ ଜାଣିନାହୁଁ — ଏହି ବୁଝିବାଟିଏ ଅସଲ ଜ୍ଞାନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଖ ଏଵାହନ୍ତ୍ଵମ୍ ଉଦିତଂ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵ ତନ୍ ମନଃ । ନୋଦିତଂ ତଦ୍ ଇତି ଜ୍ଞପ୍ତେର୍ ମନଶ୍ଶାନ୍ତ୍ଯୋପଶାମ୍ଯତି
ଆକାଶରେ ଯେପରି ଆମି ଭାବ ଉପଜେ, ମନ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟତା ପରି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଏହା କିଛି ଉପଜୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମନର ଅଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ମନḫପ୍ରଶମନୋପାଯୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ସପ୍ତଭୂମିସ୍ ତୁ ସ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ତତ୍ର ଭୂମିକ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉପାୟକୁ ଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ। ଏହାର ସାତଟି ପଦକ୍ରମ ଅଛି। ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ଶୁଣ।
ଭୂମିକାନାଂ ତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଵ ରାମ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଭୂମିକାତ୍ରିତଯସ୍ଥା ଯେ ତେ ମହାପୁରୁଷାସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ରାମ, ତୁମକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ତିନିଟି ପଦକ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ତିନିଟି ପଦକ୍ରମରେ ଯେଉଁମାନେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପୁରୁଷ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ନିର୍ମାନମୋହା ଜିତସଙ୍ଗଦୋଷା ଅଧ୍ଯାତ୍ମନିତ୍ଯା ଵିନିଵୃତ୍ତକାମାଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ ଵିମୁକ୍ତାସ୍ ସୁଖଦୁẖଖସାରୈର୍ ଭଵନ୍ତି ଭୂମିତ୍ରଯମ୍ ଅଭ୍ଯୁପେତାଃ
ଯେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ସଙ୍ଗ ଓ ଦୋଷକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଲଗ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭୂମିକାତ୍ରିତଯାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନେ କ୍ଷଯମ୍ ଆଗତେ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନୋଦଯେ ଚିତ୍ତେ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯୋପମେ
ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଓ ମନରେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ପରି ଲାଗେ।
ନିର୍ଵିଭାଗମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଯୋଗିନୋ ଯୁକ୍ତଚେତସଃ । ସମଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ
ଯେ ଯୋଗୀମାନେ ମନକୁ ଏକତାରେ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ।
ଅଦ୍ଵୈତେ ସ୍ଥୈର୍ଯମ୍ ଆଯାତେ ଦ୍ଵୈତେ ଚ ପ୍ରଶମଂ ଗତେ । ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନଵଲ୍ ଲୋକଂ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥିରତା ଆସେ ଓ ଦ୍ୱୈତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଥିବା ଲୋକେ ସଂସାରକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖନ୍ତି।
ଭେଦେ ତ୍ଵ୍ ଅପ୍ରସୃତପ୍ରଜ୍ଞା ଅଭେଦେ ଶାନ୍ତବୁଦ୍ଧଯଃ । ଈଷଚ୍ଛେଷଵିଦୋ ଭାନ୍ତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ
ଭିନ୍ନତାରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ; ଅଭିନ୍ନତାରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ରହେ। ଯେଉଁମାନେ ସାନା ଅବଶେଷକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି ଆଲୋକିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଈଷଚ୍ଛେଷାତିଵିଲଯା ଅର୍ଧସୁପ୍ତାଭସଂଵିଦଃ । ବାଲକା ଇଵ ଚେଷ୍ଟନ୍ତେ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ
ସାନା ଅବଶେଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଗଲାପରେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଧା ଘୁମ ଭଳି ହୁଏ; ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶିଶୁମାନେ ପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ଭୂଭୃତାମ୍ ଇଵ କାଠିନ୍ଯମ୍ ଅର୍କରଶ୍ମିଘନୋପମମ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ତି କଲ୍ପନାଂଶାତ୍ମ ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ
ପୃଥିବୀର କଠିନତାକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣର ଘନତା ଭଳି, ସେମାନେ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଭାବି ଦେଖନ୍ତି; ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତାନର୍ଥୈର୍ ଜଗଦ୍ ଦୁẖଖେ ନିମଜ୍ଜତି । ତନ୍ ମନାଗ୍ ଅପି ନୋପୈତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାର ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ତଥାପି ଚତୁର୍ଥ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଛୁଉନାହିଁ।
ଭୂମିକାତ୍ରିତଯଂ ଯାଵତ୍ ତାଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନାଭଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।
ଉତ୍ତମପ୍ରତିବିମ୍ବାଭମ୍ ଅଵ୍ଯଵସ୍ଥିତି ଭଙ୍ଗୁରମ୍ । ଦୃଶ୍ଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନ ଜାନାତି ଚତୁର୍ଥୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏକ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି, ଏହା ଅସ୍ଥିର ଓ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛିକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାନାଂ ଯଥାଵଦ୍ ବ୍ରୂହି ଲକ୍ଷଣମ୍ । ତୁର୍ଯସ୍ଯ ତୁର୍ଯାତୀତସ୍ଯ ମୁନେ ଯଦି ନ ଖିଦ୍ଯସେ
ହେ ମୁନି, ଯଦି ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବୁନାହାଁ, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବଖ୍ୟା କର ।
ଅପରାମୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯତ୍ ପଦାର୍ଥୈକଭାଵନମ୍ । ଅମ୍ଲାନଂ ତଦ୍ ଭଵେଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅସଦ୍ ଅସ୍ତୁ ସଦ୍ ଅସ୍ତୁ ଵା
ଯେତେବେଳେ କାହାରୋ ମନ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ପର୍ଶକୁ ପାଉନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳ ବସ୍ତୁକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗ୍ରତ କୁହାଯାଏ—ସେଠାରେ ଏହା ଭୁଲ୍ ହେଉ କି ସଠିକ୍, ଏହା ଅବିକଳ ରହିଥାଏ ।
ଭାଵିନ୍ଯା କ୍ଷଣଵିଧ୍ଵଂସଧିଯାନୁତ୍ଫୁଲ୍ଲରୂପଯା । ଅସତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯତଯା ଯୁକ୍ତଂ ଗର୍ଭନିଷଣ୍ଣଯା
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ମନ ଏକ କ୍ଷଣରେ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖିଲି ନାହିଁ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ସହିତ ଗର୍ଭରେ ବସିଛି।
ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵାନୁଭୂତଂ ଯଦ୍ ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵା । ମ୍ଲାନମ୍ ଆବିଲବୁଦ୍ଧିତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଆହୁସ୍ ତମ୍ ଉତ୍ତମାଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ, ଯଦି ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭଵଯୋର୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନୋḫ ପୁନଃ । କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯẖ କାଲଂ ଯସ୍ ତମ୍ ଆହୁଃ ସୁଷୁପ୍ତକମ୍
ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସେମାନେ ସୁଷୁପ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।
ବୁଦ୍ଧତ୍ଵାଚ୍ ଛାନ୍ତଭେଦଂ ଯଦ୍ ଅଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । ଅସୁଷୁପ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ତତ୍ ତୁର୍ଯମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ନ ଜାଗ୍ରତ, ନ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅକ୍ଷୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ ପରାମୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵାନାମ୍ ଅପଦାର୍ଥଵିଭାଵନମ୍ । ଅଵସ୍ଥାତ୍ରଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତତ୍ ତୁରୀଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅଭାବର ଅନୁଭୂତି ଯାହା, ଏବଂ ଯାହା ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତଦ୍ଦଶାତ୍ରଯଂ ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣୈଵାନୁଭୂଯତେ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଦ୍ ଋତେ ତ୍ଵ୍ ଏଷା ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥା ନ ଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛି, ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟେ କେହି ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵତୈଵାନ୍ତର୍ ଅଵସ୍ଥାତ୍ରିତଯକ୍ଷଯେ । ଚିଦାକାଶାତ୍ମନାଚ୍ଛେନ ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥାନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଭିତରେ ତିନି ଅବସ୍ଥା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାନେ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଵିଦେହମୁକ୍ତୈର୍ ଯାଵସ୍ଥା ତୁର୍ଯାତୀତାନୁଭୂଯତେ । ତୁର୍ଯସ୍ଥିତିଚିରାଭ୍ଯାସୈର୍ ନ ଵାଗ୍ଗୋଚରମ୍ ଏତି ସା
ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ; ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ବହୁ ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାକୁ କଥାରେ ବିବେଚନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ନ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଵିଷଯା ତୁର୍ଯାତୀତଦଶା ଯତଃ । ତତୋ ଽସ୍ଯାẖ କଥନଂ ନାସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଇତରତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ଚେତନାର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥିତିଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିଛି କହିବାକୁ ନାହିଁ, କାରଣ ସେଠି ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ନ ସ୍ଵପ୍ନସୁପ୍ତତାଜାଗ୍ରତ୍କାରଣଂ କାର୍ଯକୋଵିଦ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାନାଂ ପରମ୍ ଏଵ ହି ତିଷ୍ଠତି
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଏହି ତିନିଟି ସ୍ଥିତିଠାରୁ ଉପରେ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆତ୍ମା ଅଛି।