ଜୀଵିତପ୍ରତିଭାସୋ ଽଥ ମରଣପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ଅନ୍ଯତାପ୍ରତିଭାସାଶ୍ ଚ ଜୀଵସ୍ଯୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଜୀବନର ଭାସ, ପରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭାସ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଭାସ—ଏସବୁ କେବଳ ଜୀବରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ନ ଦେହḫ ପରମାର୍ଥେନ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚ ଭୂତତା । ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାତି ସଦ୍ ଇଵ ଭ୍ରମମାତ୍ରକମ୍
ଦେହ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ଏହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଵେଦନଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂସାରମ୍ ଅଵେଦନମ୍ ଅସଂସୃତିମ୍ । ଜୀଵୋ ଯାଦୃକ୍ସଂସୃତିସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତାଦୃଗ୍ ଏଵ ଚ ଚେତତି
ବେଦନାକୁ ସଂସାର ବୋଲି ଜାଣ, ଅବେଦନାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଭାବ। ଯେପରି ଜୀବର ସଂସାର ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକୈଵେଯଂ ଯୁକ୍ତିର୍ ଉକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ଅନୁଭୂଯତ ଏଵୈତତ୍ କିମ୍ ଏତାଵତି ଵିଭ୍ରମଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତି କହିଛନ୍ତି; ଏହି କଥା ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ତେବେ ଏଠି କାହିଁକି ଏତେ ଭ୍ରମ ହେଉଛି?
ଜୀଵେ ଽନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ସଂସାରସ୍ ତିଲେ ତୈଲମ୍ ଇଵାବିଲମ୍ । ନ ସଂସାରାନ୍ତରେ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦାଵ୍ ଇତି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଜୀବର ଭିତରେ ସଂସାର ଅଛି, ଯେପରି ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେଠାରେ ଜୀବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
କଟକତ୍ଵଂ ସୁଵର୍ଣେ ଽସ୍ତି କଟକତ୍ଵେ ନ ହେମତା । ଅଵିଚାରଣଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷଯା ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ
ସୁନାରେ କଙ୍ଗନ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଙ୍ଗନରେ ସୁନା ନାହିଁ; ଏହା ଅବିଚାର କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ବିଚାର କଲେ ଏଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଧିକପ୍ରେକ୍ଷଯା କୈଶ୍ଚିନ୍ ନ ହେମାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ଅତୋ ନ ହେମ ନୋ ଜୀଵẖ କଟକତ୍ଵଂ ଚ ନାଙ୍ଗ ସତ୍
କିଛି ଲୋକ ଯଦି ବେଶି ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ସୁନା ନାହିଁ, ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ କଙ୍କଣରେ କୌଣସି ସାର୍ଥକତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ରାଜନ୍ନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ । ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ନୋ ବାହ୍ଯସାଧନାଦ୍ଯ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠି ସେହି ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଏଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଉପାୟ ଦରକାର ହୁଏ ନାହିଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଜୀଵାଦି ତତ୍ସମାଶ୍ ଚାନୁଭୂତଯଃ । ଵେଦନାଵେଦନାଦ୍ଯାସ୍ ତଦ୍ ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଅଵାଗ୍ଗତି
ମୃଗମରୀଚିକାର ଜଳ, ଜୀବ ଓ ଏପରି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ସମାନ; ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗ, ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେସବୁ କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ନୁହେଁ।
ଭ୍ରମ ଏଵୋଦିତୋ ମିଥ୍ଯା ଭ୍ରମୋ ମିଥ୍ଯା ଵିଲୀଯତେ । ଶେଷଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵାଗ୍ଯୋଗ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାସ୍ତି ଵା
ଭ୍ରମ ମାତ୍ର ଭୁଲରେ ଉପଜେ, ଏହି ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଭୁଲରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ଶାନ୍ତି ଅଛି ଏବଂ ସେଥିରେ କଥା ଚାଲିନଥାଏ, ତାହା ଅଛି କି ନାହିଁ, କିଛି କୁହିହେବା ନୁହେଁ।
ଅଯଂ ମୃତୋ ଽହମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଜୀଵୋ ଭାଵିତଭାଵନଃ । ଅଜାତୋ ମ୍ରିଯତେ ଽନ୍ଯତ୍ର ଜାତୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅଵଗଚ୍ଛତି
ଏହି ଜୀବ ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, କେବେ କହେ—‘ମୁଁ ମୃତ’ ବା ‘ମୁଁ ଏହି’—ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଆଉ କେବେ ଅଜନ୍ମା ମୃତ ହେଉଛି ବା ‘ମୁଁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି’ ବୋଲି ଭାବେ।
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯରାଶୀନ୍ ସ୍ଵମନନାତ୍ମକାନ୍ । ଜୀଵକୋ ଽନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଲଂ ଦ୍ରଵରଯାନ୍ ଇଵ
ଜୀବ ନିଜ ମନର ସ୍ୱଭାବରେ ଦେଶ, କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଗୁଚ୍ଛକୁ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ଦ୍ରବତା ଭିତରେ ବହୁଥାଏ।
ପ୍ରମାଣାତୀତଚିଦ୍ରୂପରୂପତ୍ଵାଜ୍ ଜୀଵକୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ । ତେନାନୁଭାଵ୍ଯାନୁଭଵୌ ନ ସନ୍ତୌ ନାନୁଭାଵକଃ
ଯେହেতୁ ଜୀବ ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠିଏ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ; ଏହିପରି ଅନୁଭବ ଓ ଅନୁଭବକାରୀ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅନୁଭବକାରୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ରତିଭାତ୍ମକମ୍ । ସଭୂମ୍ଯମ୍ବରଶୈଲାର୍କଂ ଵପୁḫ ପଶ୍ଯତି ଵା ନ ଵା
ଜୀବ କେବଳ ନିଜର ଅନୁଭୂତି ମାନେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ; ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ମାଟି, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, କିମ୍ବା ଦେଖିନଥିବା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ଜୀଵḫ ପଶ୍ଯତି ଚେଦ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଅନର୍ଥଵିଜୃମ୍ଭଣା । ନ ଚେତ୍ ପଶ୍ଯତି ଚାତ୍ମୈଵ ତତ୍ ପରୋପଶମଶ୍ ଶିଵଃ
ଯଦି ଜୀବ ଏହି ସବୁକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ସେ ଦୁଃଖର ଏକ ପ୍ରକାଶ ମାତ୍ର; ଯଦି ଦେଖୁନାହାଁନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ।
ନିରସ୍ତଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଚାରଚାପଲଂ ଵିଲୀନନାନାକୁଲକାର୍ଯଗୌରଵମ୍ । ଅସମ୍ଭଵତ୍ସାନୁଭଵୋଦ୍ଭଵଭ୍ରମଂ ପ୍ରଶାନ୍ତନିର୍ଵାଣମ୍ ଅଶେଷମ୍ ଈଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନେଇ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ କାମର ଭାରକୁ ଗଳାଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅସମ୍ଭବ କିମ୍ବା କଳ୍ପିତ ଅନୁଭବର ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତ ଈଶ୍ୱର।
ସତାସତା ଵା ଜୀଵେନ କେନାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେନ ଵା ଗୁରୋ । ତଥା ନ କେନଚିଦ୍ ଵାପି ଦେହେନୈଵାଥ ଵାପି ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜୀବ, ଅନ୍ୟ କେହି, ଗୁରୁ, କିମ୍ବା କେହି ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଦେହ ନିଜେ—ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯେହେଉଁଥିବି—
ଭାଵିତଂ ପିଣ୍ଡଦାନାଦେḫ ଫଲଂ ଯଦ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ତଦାକର୍ତୁର୍ ନ ଦୋଷେଣ ସମ୍ବନ୍ଧ ଇତି ମେ ମତିଃ
ଯଦି ପିଣ୍ଡଦାନ ଭଳି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ମୋ ମତରେ ଯିଏ କରିନଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଅକର୍ତୁḫ ପିଣ୍ଡଦାନାଦେẖ କ୍ରିଯାପୀଠସ୍ଯ ସନ୍ମତେ । ଵିରୋଧଭାଵନଂ ଚିତ୍ତାତ୍ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତି ଵଦାଶୁ ମେ
ଯଦି ପ୍ରଚଳିତ ମତାନୁସାରେ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନଥିବା ବେଳେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଏହାର କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ତେବେ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ବିରୋଧ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ।
ପରସ୍ପରାନପେକ୍ଷିତ୍ଵାତ୍ କ୍ରିଯାତ୍ଯାଗାତ୍ ପ୍ରଜାହିତମ୍ । ଭଵେତ୍ ତେନେହ ସଂଯୋଗୋ ଜାଯତେ ମହତୈନସା
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ବିନା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କିଛି କରାଯିବାରେ, ସେଠାରେ ଏମିତି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପାପ ହୁଏ।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସଂଵିତ୍ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଚିତ୍ତଭୂଃ । ଯତ୍ର ଯତ୍ ପତିତଂ ବୀଜଂ ତଦ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ ପ୍ରରୋହତି
ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଅଟୁଟ ଅନୁଭବରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ମନର ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଠି ବି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ପଡ଼ିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଋତେ ଵିମୂଢସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଚ ସଚେତସଃ । ସତ୍ଯଂ ସମସ୍ତମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆ ସର୍ଗନିଯତିକ୍ରମାତ୍
ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ମୂଢ଼ ବା ସଚେତନ ଶିଶୁ ପାଇଁ, ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ମୃତେନ ଜୀଵତା ଵାପି ସର୍ଵẖ କର୍ତଵ୍ଯତାକ୍ରମଃ । ଭାଵିତସ୍ ତେନ ସର୍ଵତ୍ର ସ ହି ସର୍ଵଫଲପ୍ରଦଃ
ମୃତ କିମ୍ବା ଜୀବିତ ଯେହେଉଁ, ସମସ୍ତ କର୍ତବ୍ୟ କେବଳ ଯିଏ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠାରୁ ହିଁ ହୁଏ। କାରଣ, ସେ ଏକା ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତତ୍ ସୁରଗୁରୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯେନ ଭାଵିତମ୍ । ପାଷାଣେନେଵ ମନସା ସ ମୁକ୍ତ ଇତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହିପରି ଯଦି କେହି କିଛି ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରନାହାନ୍ତି, ହେ ଦେବଗୁରୁ, ତେବେ ସେ ମନରେ ପାଥର ପରି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣେ।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଭାଵିତଂ ଯେନ ଦୃଷଜ୍ଜାଡ୍ଯେ ତୁ ତିଷ୍ଠତା । ସ ମୁକ୍ତୋ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ମୁକ୍ତିẖ କେଵଲତୈଵ ହି
ଯିଏ କିଛି ଚିନ୍ତା କରନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିର ଜଡତାରେ ରହନ୍ତି, ସେ ମୁକ୍ତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତି କେବଳ ଏହିଟି ହିଁ।
ନକିଞ୍ଚିଦ୍ଭାଵନଂ ଜନ୍ତୋର୍ ଜୀଵତୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଋତେ ଜୀଵତୈଵ କିଲ କିଞ୍ଚିନ୍ମଯୀ ଯତଃ
ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚିନ୍ତନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି, ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କିଛିନା କିଛି ରହିଯାଏ।
ଯଯା କଯାଚିଦ୍ ଵା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନକିଞ୍ଚିଦ୍ଭାଵନଂ ଯଦି । ନୂନଂ ରୂଢମ୍ ଅରୂଢସ୍ଯ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ନାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଚିନ୍ତନର ଅଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଯିଏ ସ୍ଥିର ହେଉଛି କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବାକି ରହି ନଥାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ପୁରା ସୁରପୁରେ ଽସୁରନାଯକସ୍ଯ ରାମୈଵମୁତ୍ତମଵିଦା ଗୁରୁଣା ସୁରାଣାମ୍ । ତତ୍ ତେ ମଯାଦ୍ଯ କଥିତଂ କଥଯାନଯେହ ପିଣ୍ଡାଦିଦାନକୃତଚାରୁ ଵିଚାରଯେତି
ଏଭଳି ଭାବରେ, ପୂର୍ବେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହରରେ, ରାମ, ଦାନବମାନଙ୍କର ନେତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗୁରୁ ଯେପରି ଶିଖାଇଥିଲେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଲି, ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ସତ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତାପି ସତାପି ଵା । ଚେତସେଷଦ୍ ଅପି ସ୍ପୃଷ୍ଟମ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା, ଅସତ୍ୟ ହେଉ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ, ଯାହା ମନକୁ ଛୁଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ସଦ୍ଯẖ କାଲାନ୍ତରେ ଵାପି ସକୃଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ହି ଚେତସା । ଦ୍ରଵତ୍ଵମ୍ ଅମ୍ଭସେଵାନ୍ତର୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ସେଠାରେ, ସେହି ଜିନିଷ ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନରେ ଏକଥର ଦେଖାଯିବା ପରେ, ଜଳର ପରି ତାହାର ଗଳନଶୀଳତା ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭବ ହେବ।