ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଗତିର୍ ଯେନ ଭାଵିତା ଵା ନ ଭାଵିତା । ଭାଵିତା ଚାତ୍ମସତ୍ତାସୌ ମୁକ୍ତ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମନ ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉ କି ନ ହେଉ, ଯଦି ଏହା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ବୀଜମ୍ ଆଶୁ ମନାଗ୍ ଅପି । ତଦ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ ହି କାଲେନ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅଵିକଲଂ ଫଲମ୍
ମନର ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ବିଜ କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପଡ଼େ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସମୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ପିଣ୍ଡାଦିଦାନସ୍ଯ ଫଲାନି ଲୋକେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୃତସ୍ ସନ୍ ପୁରୁଷḫ ପୁରସ୍ତାତ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାଭାଵିତମ୍ ଏଵ ଚେତଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନର ଫଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି ଫଳ ପୂର୍ବରୁ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନର ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମ୍ ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ସଂଵାଦଂ ଦୈତ୍ଯନାଥସ୍ଯ ତଥା ଦେଵଗୁରୋḫ ପୁରା
ଏଠାରେ ପୁରୁଣା ଏକ କଥା କୁହାଯାଏ—ଏହା ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ସଂବାଦ।
ଅତୀତଷଷ୍ଠକଲ୍ପସ୍ଯ ପୂର୍ଵମ୍ ଏକାଦଶେ ମନୌ । ଚତୁର୍ଯୁଗେ ପଞ୍ଚଦଶେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵସୁଧାତଲେ
ପୂର୍ବତନ ଛଠଠି କଳ୍ପର ଏକାଦଶମ ମନୁର ଯୁଗରେ, ପୃଥିବୀରେ ପଂଚଦଶମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା।
ଆସିଦ୍ ଦୈତ୍ଯୋ ବଲୋ ନାମ ସାକ୍ଷାଦ୍ ବଲମ୍ ଇଵୋଦ୍ଧତମ୍ । ଲସଦ୍ଦର୍ପାଵଦଲିତଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସଃ
ସେଠାରେ ବଳି ନାମକ ଜଣେ ଦାଇତ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିର ଦେହାନ୍ତର ଭଳି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଉତ୍ସାଦିତାଶେଷପୁରୋ ଭୁକ୍ତାଶେଷଜନଵ୍ରଜଃ । ଆକ୍ରାନ୍ତାଶେଷଭୁଵନୋ ଜିତାଶେଷସୁରେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ନଗରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବଶ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଧୀନ କରିଦେଲେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତେନ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ସ୍ଵୀକୃତା ଵାସଵସ୍ଥିତିଃ । କ୍ଷୁଣ୍ଣଗ୍ରାମଟିକେଵୈକା ଦେଶେ ଽରାଜନି ଦସ୍ଯୁନା
ସେ ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ଜିତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଇଲେ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଏକମାତ୍ର ଡକାତି ଯେପରି ଚାଲିଥାଏ, ସେମିତି ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ଅଧିନକୁ ନେଇଲେ।
ଶକ୍ରସ୍ ସପରିଵାରୋ ଽସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯତାମ୍ ଅନୁଜଗ୍ମିଵାନ୍ । ଲୋକପାଲାପ୍ସରସ୍ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈସ୍ ସହ
ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହିତ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଆସିଗଲେ।
ସ ପାଲଯଞ୍ ଜଗଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ହୃତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଶଚୀପତେଃ । ଯଥାଵଦ୍ ଅଖିଲଂ ସମ୍ଯଗାଚାରମ୍ ଅନୁତସ୍ଥିଵାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟକୁ ଶାସନ କରି, ଶଚୀପତିଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ନେଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆଚରଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କଲେ।
ସ କଦାଚିତ୍ ସଭାସଂସ୍ଥẖ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନରମୃତ୍ଯୁକଥାମଧ୍ଯେ ଗୁରୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାକ୍ପତିମ୍
ଏକଥର, ସଭାରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଆଲୋଚନା ଚଲିଥିଲା। ସେଠାରେ ସେ ମହାପଣ୍ଡିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଣିଷର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଭସ୍ମୀଭୂତସ୍ଯ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ପୁନର୍ ଆଗମନଂ କୁତଃ । ପରଲୋକୋପଲମ୍ଭଶ୍ ଚ ଶରୀରେଣ ଵିନା କୁତଃ
ଯେଉଁଠି ଦେହ ଭସ୍ମ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରୁ ପୁନି କିପରି ଫେରିପାରିବ? ଦେହ ନଥିବାବେଳେ ପରଲୋକର ଅନୁଭବ କିପରି ସମ୍ଭବ?
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଵଦ୍ ଦେହୋ ଜୀଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାସତେ । ଅସତ୍ଯାତ୍ମା ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତେḫ ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ଦେହଟି ଜୀବ ପାଇଁ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଅସତ୍ୟ, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ପରି।
ନ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଦହ୍ଯତେ ଽସୌ ଜାଯତେ ନ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ନ ତତ୍ତ୍ଵତଶ୍ ଚ ମ୍ରିଯତେ ଦୁẖଖଂ ଚାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅତି
ଏହା ସତ୍ୟରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ, ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ସତ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯାଦୃଗ୍ଭାଵୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ଜୀଵସ୍ ତତ୍ ଫଲମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ । ନାସତ୍ଯତ୍ଵଂ ନ ସତ୍ଯତ୍ଵଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯୋପଯୁଜ୍ଯତେ
ଯେପରି ଭାବ ଉପଜେ, ସେପରି ଫଳ ଜୀବ ଭୋଗ କରେ। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କିଛି ଏହା ପାଇଁ କାମ ନାହିଁ।
ଯଯା କଯାଚିଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵ ରାଜନ୍ ଭାଵନଭାଵନେ । ଵିନିଵୃତ୍ତେ କ୍ଵ ଜୀଵତ୍ଵଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୌ କ୍ଵ ଚ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ ଯୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଭାବନା ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜୀବନ ରହେ କେଉଁଠି? ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଭାବନା କେଉଁଠି ଅଛି?
ସଦେହୋ ଽହଂ ହି ଜୀଵାମି ଚିରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପଲଭ୍ଯ ହ । ଚେତତ୍ଯ୍ ଅହଂ ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵାଵପୁଃ
ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁଁ 'ମୁଁ ମୃତ' ବୋଲି ଭାବେ, ଏହି ଜୀବ ସ୍ୱପ୍ନର ଆକୃତି ପରି ହୁଏ।
ପିଣ୍ଡଦାନାଦିନା ଭୂଯୋ ଭାଵିତେନାଶୁ ପଶ୍ଯତି । ଜାତୋ ଽସ୍ମୀତି ତତẖ କର୍ମଭୋକ୍ତାସ୍ମୀତି ଚ ଚେତତି
ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦେଖିପାରେ; ତାପରେ 'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି' ଓ 'ମୁଁ କର୍ମର ଭୋଗୀ' ବୋଲି ଭାବେ।
ଇଯଂ ମୃତିର୍ ଅଯଂ ଵ୍ଯାଧିର୍ ଇଦଂ ମରଣମ୍ ଆଗତମ୍ । ଇଦଂ ଜୀଵିତମ୍ ଏତା ମେ ଯୋନଯସ୍ ସୁଖଦୁẖଖଦାଃ
ଏହା ମୃତ୍ୟୁ, ଏହା ରୋଗ, ଏହା ମରଣ ଆସିଛି; ଏହି ହେଉଛି ଜୀବନ—ଏମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚେତତି ପୁମାଞ୍ ଜଲଦ୍ରଵଵିଵୃତ୍ତିଵତ୍ । ଅଭାଵିତଂ ଭାଵିତଂ ଚ ସ୍ଵଚମତ୍କାରଜଂ ଚ ତତ୍
ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯେପରି ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଆକୃତି ବଦଳାଏ; ଅସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଗଠିତ ଯାହା ହେଉ, ସେସବୁ ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଜୀଵିତପ୍ରତିଭାସୋ ଽଥ ମରଣପ୍ରତିଭାସନମ୍ । ଅନ୍ଯତାପ୍ରତିଭାସାଶ୍ ଚ ଜୀଵସ୍ଯୈଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଜୀବନର ଭାସ, ପରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭାସ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଭାସ—ଏସବୁ କେବଳ ଜୀବରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ନ ଦେହḫ ପରମାର୍ଥେନ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚ ଭୂତତା । ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାତି ସଦ୍ ଇଵ ଭ୍ରମମାତ୍ରକମ୍
ଦେହ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ଏହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଵେଦନଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂସାରମ୍ ଅଵେଦନମ୍ ଅସଂସୃତିମ୍ । ଜୀଵୋ ଯାଦୃକ୍ସଂସୃତିସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତାଦୃଗ୍ ଏଵ ଚ ଚେତତି
ବେଦନାକୁ ସଂସାର ବୋଲି ଜାଣ, ଅବେଦନାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଭାବ। ଯେପରି ଜୀବର ସଂସାର ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକୈଵେଯଂ ଯୁକ୍ତିର୍ ଉକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ଅନୁଭୂଯତ ଏଵୈତତ୍ କିମ୍ ଏତାଵତି ଵିଭ୍ରମଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତି କହିଛନ୍ତି; ଏହି କଥା ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ତେବେ ଏଠି କାହିଁକି ଏତେ ଭ୍ରମ ହେଉଛି?
ଜୀଵେ ଽନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ସଂସାରସ୍ ତିଲେ ତୈଲମ୍ ଇଵାବିଲମ୍ । ନ ସଂସାରାନ୍ତରେ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦାଵ୍ ଇତି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଜୀବର ଭିତରେ ସଂସାର ଅଛି, ଯେପରି ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେଠାରେ ଜୀବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
କଟକତ୍ଵଂ ସୁଵର୍ଣେ ଽସ୍ତି କଟକତ୍ଵେ ନ ହେମତା । ଅଵିଚାରଣଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷଯା ନେହ ଵିଦ୍ଯତେ
ସୁନାରେ କଙ୍ଗନ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଙ୍ଗନରେ ସୁନା ନାହିଁ; ଏହା ଅବିଚାର କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ବିଚାର କଲେ ଏଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଧିକପ୍ରେକ୍ଷଯା କୈଶ୍ଚିନ୍ ନ ହେମାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ଅତୋ ନ ହେମ ନୋ ଜୀଵẖ କଟକତ୍ଵଂ ଚ ନାଙ୍ଗ ସତ୍
କିଛି ଲୋକ ଯଦି ବେଶି ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ସୁନା ନାହିଁ, ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ କଙ୍କଣରେ କୌଣସି ସାର୍ଥକତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ରାଜନ୍ନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ । ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ନୋ ବାହ୍ଯସାଧନାଦ୍ଯ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠି ସେହି ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଏଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଉପାୟ ଦରକାର ହୁଏ ନାହିଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଜୀଵାଦି ତତ୍ସମାଶ୍ ଚାନୁଭୂତଯଃ । ଵେଦନାଵେଦନାଦ୍ଯାସ୍ ତଦ୍ ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଅଵାଗ୍ଗତି
ମୃଗମରୀଚିକାର ଜଳ, ଜୀବ ଓ ଏପରି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ସମାନ; ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗ, ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେସବୁ କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ନୁହେଁ।
ଭ୍ରମ ଏଵୋଦିତୋ ମିଥ୍ଯା ଭ୍ରମୋ ମିଥ୍ଯା ଵିଲୀଯତେ । ଶେଷଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵାଗ୍ଯୋଗ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାସ୍ତି ଵା
ଭ୍ରମ ମାତ୍ର ଭୁଲରେ ଉପଜେ, ଏହି ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଭୁଲରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ଶାନ୍ତି ଅଛି ଏବଂ ସେଥିରେ କଥା ଚାଲିନଥାଏ, ତାହା ଅଛି କି ନାହିଁ, କିଛି କୁହିହେବା ନୁହେଁ।