ସ୍ଥିତାଯାସ୍ ସର୍ଗସଂଵିତ୍ତେର୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି । ଇତି ସଂସ୍ଥାନରଚନାଦ୍ ଋତେ ସତ୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଜ୍ଞାନ ଏହିପରି ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ—'ଏହା ଏପରି, ସେହି ଏପରି'—ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଗଠନା ବ୍ୟତୀତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିରିଞ୍ଚତାଦିସମ୍ପନ୍ନା ଯଦାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଶାମ୍ଯତି । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ଚେତି ତଦା ନ ଭଵତି କ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସେ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ଏହା ଏପରି, ସେହି ଏପରି' ବୋଲି କୌଣସି କ୍ରମ ରହେ ନାହିଁ।
ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵଗତଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମୈଵ କେଵଲମ୍ । ଵାରୀଵାଵର୍ତଵତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନ ଚର୍ଚ୍ଯତେ
ସବୁ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ ସବୁଠି ବ୍ୟାପି ଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟତା ରହିଲେ, ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ନଥିବା ପରି, ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଆମେ ଆଲୋଚନା କରୁନାହିଁ।
ଯଦା ତ୍ଵ୍ ଆଶୁ ନ ନିର୍ଵାତି ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତାତ୍ମକଂ ତଦା । ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ସର୍ଗଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରସର୍ପତି
ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଅସଳ ସ୍ୱଭାବ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ 'ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ, ଏହା ନୁହେଁ' ଭାବନା ଚାଉଡ଼ି ଯାଏ।
ଯତ୍ କଲ୍ପନାଵିସରଣଂ ତତ୍ ସର୍ଗ ଇତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵିସାରୀ ଚକ୍ରକଵ୍ଯୂହସ୍ ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଯାହା କଳ୍ପନାର ବିସ୍ତାର, ସେହି ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ଚକ୍ରର ଗଠନ ଭଳି କିମ୍ବା ଜଳରେ ତେଲ ଫୁଟି ଯିବା ପରି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଏଵ ସର୍ଗସଂସ୍ଥାନଂ ସର୍ଗସତ୍ତାକରଂ ପରମ୍ । ତଦ୍ ଏଵେତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଜୃମ୍ଭଣମ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିର ଗଠନ, ସେହି ଉପରେ ସୃଷ୍ଟିର ଅସଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି 'ଏହା ଏପରି, ସେହା ସେପରି' ଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତାର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ଚେତ୍ଥମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଯଦି ନେହ ତତ୍ । କଥମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଭଵେଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧଶ୍ ଚାଧẖ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଏହିପରି ଏହିଠାରେ ଏହିପରି ନୁହେଁ, ଯଦି ଏଠି ଏପରି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ତେବେ ଉପର କିମ୍ବା ତଳ କିପରି ହେବ? ଏପରି ଭିନ୍ନତା କିପରି ହେବ?
ପ୍ରତିଭାତ୍ମନି ସମ୍ପନ୍ନେ ସନ୍ନିଵେଶେ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ବ୍ରହ୍ମାଦିରୂପମନନଂ ମରୁମାର୍ଗଵୃଥାମ୍ଭସି
ମନର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ନେଇ ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଖୋଜିବା ପରି ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦଯସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵ ଏଵାଵଯଵାସ୍ ତତଃ । ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମାନ ଏଵାଶୁ ସରୂପାଲୋକଵେଦନୈଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏହାର ନିଜ ଅଂଶ। ଏହିପରି, ମନର ଆକୃତିଗୁଡିକ ତାହାର ନିଜ ରୂପରେ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ପରସ୍ପରଂ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ପଯାଂସୀଵ ଦ୍ରଵୌଜସଃ । ଅର୍ଥସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଶବ୍ଦୋ ଽର୍ଥମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ସେମାନେ ପରସ୍ପରରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଜଳ ଜଳରେ ମିଶିବା ପରି। ଅର୍ଥ ନିଜର ସତ୍ତା ନେଇଥାଏ, ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଅନ୍ଯ ଆଧାରତାଂ ଧତ୍ତେ ପର ଆଧେଯତାମ୍ ଅପି । ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଆର୍ତଵମ୍ ଋତୁକାଲଶ୍ ଚେଦ୍ ଋତୁତାଂ ଵହନ୍
ଏଠି ଜଣେ ଆଧାର ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟଜଣେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଋତୁ ସମୟରେ ଅନୁକୂଳ ଦିନ ଆସିଲେ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ କ୍ରମେ ଵିକସିତେ ଵସ୍ତୁସତ୍ତାନିଯାମକେ । ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥିରତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵଯଂ ନିମ୍ନେ ଯଥା ପଯଃ
ଏଭଳି ଅନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ନିୟମ ନିଜେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ଵେଦା ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଯତେସ୍ ତତସ୍ ତେ ନାମ ତଦ୍ଗତାଃ । ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥରୂପେଣ ନିଯନ୍ତ୍ରିତଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ
ସେଇ ନିୟମକୁ 'ବେଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ, ବେଦ ନାମ ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ଅର୍ଥର ଆକାରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେର୍ ଅଥାକଲ୍ପଂ ଜ୍ଞାନାଯାପି ଚ ସିଦ୍ଧଯେ । ସ୍ଥୈର୍ଯାଯ ଚାଶୁ ନିଯତିଂ ତେ ଵେଦା ଇତି କଲ୍ପିତାମ୍
ଜଗତର ଦୃଢତା ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଏବଂ ଦୃଢତାର ନିମିତ୍ତେ, ସେଇ ନିୟମକୁ ତୁରନ୍ତ 'ବେଦ' ବୋଲି ଭାବି ନିଆଯାଏ।
ଶବ୍ଦରାଶିମଯୀଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ଧାରଯନ୍ତି ଚିରାରୂଢାଂ ହୃଦ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଗଣନାମ୍ ଇଵ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦମାଳାକୁ ଗଠିତ କରି, ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମନେ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ।
ତସ୍ଯା ଵେଦାଭିଧାନାଯାସ୍ ସ୍ଥିତେର୍ ଅଵଯଵା ଇମେ । ପିଣ୍ଡଦାନାଦଯସ୍ ତେନ ସୈଵ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତା
ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ 'ବେଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଏହା ପରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅଂଗ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହିପରି ଏହା ନିଜ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି ।
ଭାଵିତାସ୍ ତେ ଯଥାଭାଵଂ ଫଲନ୍ତି ମନସି ସ୍ଥିତାଃ । ପକ୍ଷୀଵାଣ୍ଡରସାଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ କାଲେନୋଦ୍ଯନ୍ତି ସନ୍ତି ଚ
ଯେପରି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ମନରେ ରହି, ନିଜ ଗୁଣାନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପକ୍ଷୀର ଡିଏଁ ମଣ୍ଡାରେ ଯେପରି ଡିମ୍ବ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଚିନ୍ତାମଣି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅବସ୍ଥିତି ହୁଏ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯର୍ଥଭାଵାତ୍ମା ମୃତୋ ଭାଵିତମ୍ ଅଗ୍ରଗମ୍ । ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସଦ୍ରୂପଂ ତଚ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯାହାର ମନ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖେ, ଏହି ଅନୁଭବ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଥାଯଥ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଗତିର୍ ଯେନ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭାଵିତା । ସ ମୃତୋ ମୋହମ୍ ଆଯାତି ଘନମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞତାଂ ଵିନା
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିନା ଗଭୀର ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ମନାଗ୍ ଅପି ଚ ସା ଯେନ ଭାଵିତା ସ ମୃତḫ ପୁମାନ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଫଲଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମନି ଜାଯତେ
ଯଦି କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ତାହାର ସେଇ ସୀମିତ ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଗତିର୍ ଯେନ ଭାଵିତା ଵା ନ ଭାଵିତା । ଭାଵିତା ଚାତ୍ମସତ୍ତାସୌ ମୁକ୍ତ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ମନ ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉ କି ନ ହେଉ, ଯଦି ଏହା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଭୂମୌ ପତିତଂ ବୀଜମ୍ ଆଶୁ ମନାଗ୍ ଅପି । ତଦ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ ହି କାଲେନ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅଵିକଲଂ ଫଲମ୍
ମନର ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ବିଜ କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପଡ଼େ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସମୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ପିଣ୍ଡାଦିଦାନସ୍ଯ ଫଲାନି ଲୋକେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୃତସ୍ ସନ୍ ପୁରୁଷḫ ପୁରସ୍ତାତ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତାନ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାଭାଵିତମ୍ ଏଵ ଚେତଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନର ଫଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି ଫଳ ପୂର୍ବରୁ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନର ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମ୍ ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ସଂଵାଦଂ ଦୈତ୍ଯନାଥସ୍ଯ ତଥା ଦେଵଗୁରୋḫ ପୁରା
ଏଠାରେ ପୁରୁଣା ଏକ କଥା କୁହାଯାଏ—ଏହା ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ସଂବାଦ।
ଅତୀତଷଷ୍ଠକଲ୍ପସ୍ଯ ପୂର୍ଵମ୍ ଏକାଦଶେ ମନୌ । ଚତୁର୍ଯୁଗେ ପଞ୍ଚଦଶେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵସୁଧାତଲେ
ପୂର୍ବତନ ଛଠଠି କଳ୍ପର ଏକାଦଶମ ମନୁର ଯୁଗରେ, ପୃଥିବୀରେ ପଂଚଦଶମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା।
ଆସିଦ୍ ଦୈତ୍ଯୋ ବଲୋ ନାମ ସାକ୍ଷାଦ୍ ବଲମ୍ ଇଵୋଦ୍ଧତମ୍ । ଲସଦ୍ଦର୍ପାଵଦଲିତଦୈତ୍ଯଦାନଵରାକ୍ଷସଃ
ସେଠାରେ ବଳି ନାମକ ଜଣେ ଦାଇତ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିର ଦେହାନ୍ତର ଭଳି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଉତ୍ସାଦିତାଶେଷପୁରୋ ଭୁକ୍ତାଶେଷଜନଵ୍ରଜଃ । ଆକ୍ରାନ୍ତାଶେଷଭୁଵନୋ ଜିତାଶେଷସୁରେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ନଗରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବଶ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଧୀନ କରିଦେଲେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତେନ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ସ୍ଵୀକୃତା ଵାସଵସ୍ଥିତିଃ । କ୍ଷୁଣ୍ଣଗ୍ରାମଟିକେଵୈକା ଦେଶେ ଽରାଜନି ଦସ୍ଯୁନା
ସେ ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ଜିତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନେଇଲେ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଏକମାତ୍ର ଡକାତି ଯେପରି ଚାଲିଥାଏ, ସେମିତି ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ଅଧିନକୁ ନେଇଲେ।
ଶକ୍ରସ୍ ସପରିଵାରୋ ଽସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯତାମ୍ ଅନୁଜଗ୍ମିଵାନ୍ । ଲୋକପାଲାପ୍ସରସ୍ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈସ୍ ସହ
ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହିତ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଆସିଗଲେ।
ସ ପାଲଯଞ୍ ଜଗଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ହୃତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ଶଚୀପତେଃ । ଯଥାଵଦ୍ ଅଖିଲଂ ସମ୍ଯଗାଚାରମ୍ ଅନୁତସ୍ଥିଵାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟକୁ ଶାସନ କରି, ଶଚୀପତିଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ନେଇ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆଚରଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କଲେ।