ସୁଵିସ୍ମୃତଵିଲାସାସୁ ସ୍ଥିତାସୁ ଲଲନାସ୍ଵ୍ ଅପି । ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵ ନ୍ଯସ୍ତେ ସମସ୍ତେ ରାଜସଦ୍ମନି
ସାଧାରଣତଃ ହସିଖେଳି ରହୁଥିବା ଜନାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଲେ, ଏକ ରାଜମହଳର ଚିତ୍ରଭିତିରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ।
ମୁହୂର୍ତଶେଷମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଦିଵସଂ ମଧୁରାତପମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରୋ ରଵିକରୈସ୍ ସହ ତାନଵମ୍ ଆଯଯୌ
ଦିନର ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଗଲା, ମଧୁର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଚାଲିଥିଲା; ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖାଦେଖି ଦୀରେ ଦୀରେ କମିଗଲା ।
ଵଵୁର୍ ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲପ୍ରକରୋନ୍ମଦମାଂସଲାଃ । ଵାଯଵୋ ମଧୁରସ୍ପନ୍ଦଂ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥମ୍ ଇଵାଗତାଃ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ବାୟୁ ହଲେ ହଲେ ବାହିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ସେମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତଂ ଚିନ୍ତଯିତୁଂ ଭାନୁର୍ ଇଵାହୋରଚନାଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ଯାଜୈକାନ୍ତମ୍ ଅଗମଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତଗିରେସ୍ ତଟମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ପରି, ତାର ସାଧାରଣ ଗତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଶୂନ୍ୟ ତଟକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା ।
ଉତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ମିହିକାରମ୍ଭଶ୍ଯାମତା ଵନଭୂମିଷୁ । ଵିଜ୍ଞାନଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲାଶ୍ ଶାନ୍ତତା ଇଵ
ବନ ଭୂମିରେ ଧୂସର ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାରୁ ଭିତରରେ ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଜନ୍ମିଛି ।
ବଭୂଵୁର୍ ଅଲ୍ପସଞ୍ଚାରା ଜନା ଦଶସୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଅପି । ସାଵଧାନତଯା ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଚେଷ୍ଟିତାଃ
ଦଶ ଦିଶାରେ ଲୋକମାନେ ଅତି କମ୍ ଚଳାଫେରା କରିଲେ, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଛାଯା ଦୀର୍ଘତ୍ଵମ୍ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଵାସିଷ୍ଠଂ ଵର୍ଣନକ୍ରମମ୍ । ଇଵ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅଶେଷାଣାଂ ଵସ୍ତୂନାଂ ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରାଃ
ଉପସ୍ଥିତମାନେ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଛାୟା ଲମ୍ବା ହେଇଗଲା, ମନେ ହେଲା ଯେ ତାଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି ।
ପ୍ରତୀହାରଃ ପୁରଃ ପ୍ରହ୍ଵୋ ଭୂତ୍ଵାହ ଵସୁଧାଧିପମ୍ । ଦେଵ ସ୍ନାନଦ୍ଵିଜାର୍ଚାସୁ କାଲୋ ହ୍ଯ୍ ଅତିଗତୋ ଭୃଶମ୍
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳ ନମ୍ର ହୋଇ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପୂଜା ପାଇଁ ସମୟ ବହୁତ ଦିନ ହେବାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି ।"
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ମଧୁରାଂ ଗିରମ୍ । ଅଦ୍ଯ ତାଵନ୍ ମହାରାଜ ଶ୍ରୁତମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଅସ୍ତୁ ଵଃ
ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବାସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ବନ୍ଦ କରି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏତିକି ଶୁଣିବା ହେଉ ।"
ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵଦିଷ୍ଯାମ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୌନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯୈଵମ୍ ଅସ୍ତୂକ୍ତ୍ଵା ଭୂପତିର୍ ଭୂତିଵୃଦ୍ଧଯେ
ବାସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଆଗାମୀ ସକାଳେ ଆଉ କିଛି କହିବି," ଏହା କହି ଚୁପ ହେଇଗଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ପୁଷ୍ପାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯସମ୍ମାନଦକ୍ଷିଣାଦାନପୂଜଯା । ସଦେଵର୍ଷିମୁନୀନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସାଦରମ୍
ସେ ପୁଷ୍ପ, ଜଳ, ଆଦର, ଦାନ ଓ ପୂଜାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ଅଥୋତ୍ତସ୍ଥୌ ସଭା ସର୍ଵା ସରାଜମୁନିମଣ୍ଡଲା । କୁଣ୍ଡଲାକୀର୍ଣରଶ୍ମ୍ଯୋଘପରିଵେଶାଵୃତାନନା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ସଭା, ରାଜା, ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚୁଡ଼ା ଓ ମାଳାର ଚମକରେ ଆଲୋକିତ ହେଇଥିଲା ।
ପରସ୍ପରାଂସସଙ୍ଘଟ୍ଟରଣତ୍କେଯୂରକଙ୍କଣା । ହାରଭାରାହତସ୍ଵର୍ଣପଟ୍ଟାଭୋରସ୍ତଟାନ୍ତରା
ସେମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ହାତର କେୟୁର ଓ କଙ୍କଣ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ସହିତ ଟକି ଟକି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଗଳାର ମାଳାର ଭାରରେ ପୋଶାକର ସୁନାର ପତି ଚେଷ୍ଟର କାନ୍ଥରେ ଚମକୁଥିଲା ।
ଶେଖରୋତ୍ସଙ୍ଗଵିଶ୍ରାନ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧମଧୁପସ୍ଵନୈଃ । ସଘୁଙ୍ଘୁମଶିରୋଭାଗା ପତଦ୍ଭିର୍ ଇଵ ମୂର୍ଧଜୈଃ
ତାଙ୍କର ଶିରରେ ଚୁଡ଼ା ଉପରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକୁଳୀର ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଖସିଯାଉଥିବା କେଶର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ହଳକା ଗୁଞ୍ଜନ ହେଉଥିଲା ।
କାଞ୍ଚନାଭରଣୋଦ୍ଦ୍ଯୋତକନକୀକୃତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ବୁଦ୍ଧିସ୍ଥମୁନିଵାଗର୍ଥସଂଶାନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ
ସୁନା ଗହଣାର ଚମକରେ ଦିଗବଳକୁ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଭରିଦେଇଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ମନ ଓ କଥାକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରା ଵ୍ଯୋମ ଭୂଚରା ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ଦିନସମାଚାରଂ ସ୍ଵଂ ସର୍ଵେ ସ୍ଵେଷୁ ଵେଶ୍ମସୁ
ଯେମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ; ଭୂମିରେ ରହୁଥିବାମାନେ ପୃଥିବୀର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଦିନର ନିୟମିତ କାମକୁ କରିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଶ୍ଯାମା ଯାମିନୀ ସମଦୃଶ୍ଯତ । ଜନସଙ୍ଘାତନିର୍ମୁକ୍ତେ ଗୃହେ ବାଲାଙ୍ଗନା ଯଥା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ଧାରା ରାତି ଦେଖାଦେଲା, ଯେପରି ଜନସମୂହ ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ଏକ ଯୁବତୀ ରହିଛି।
ଦେଶାନ୍ତରଂ ଭାସଯିତୁଂ ଯଯୌ ଦିଵସନାଯକଃ । ସର୍ଵତ୍ରାଲୋକକର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଏଵ ସାତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଦିନର ନାୟକ ଯାଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆଲୋକ ଦେବା ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା।
ଉଦଭୂଦ୍ ଅଭିତସ୍ ସନ୍ଧ୍ଯା ତାରାନିକରଧାରିଣୀ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକଵନା ଵସନ୍ତଶ୍ରୀର୍ ଇଵୋଦିତା
ଚାରିପାଖରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉଦୟ ହେଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ବସନ୍ତର ରୂପ ଆସିଥିବା ପରି।
ଚୂତନୀପକଦମ୍ବାଗ୍ରଗ୍ରାମଚୈତ୍ଯଗୃହୋଦରେ । ନିଲିଲ୍ଯିରେ ଖଗାଶ୍ ଚିତ୍ତେ ତଦା ତା ଵୃତ୍ତଯୋ ଯଥା
ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ ଓ ନୀପ ଗଛର ଗୁହା ଓ ଗ୍ରାମ ଦେଉଳର ଭିତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯେପରି ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ତରେ ତା'ର ଅନୁଭୂତି ଲୁଚିଯାଏ।
ଭାନୋର୍ ଭାସା ଭୂଷିତୈର୍ ମେଘଲେଶୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁଙ୍କୁମଚ୍ଛାଯଯେଵ । ପାଶ୍ଚାତ୍ଯୋ ଽଦ୍ରିଃ ପୀତଵାସାସ୍ ତମୋଽବ୍ଧେସ୍ ତାରାହାରଶ୍ରୀଯୁତଃ ଖଂ ସମେତଃ
ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ ଓ କିଛି କିଛି ମେଘରେ ରଙ୍ଗିତ, ହଳଦିଆ ପୋଶାକ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ତାରାମାଳାର ଶୋଭାରେ ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ର, ଅନ୍ଧାର ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପୂଜାମ୍ ଆଦାଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଯାତାଯାଂ ଯଥାଗତମ୍ । ଅନ୍ଧକାରାସ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ଵେତାଲଵଲଯା ଇଵ
ସନ୍ଧ୍ୟାର ପୂଜା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଚାଲିଗଲା, ତା'ପରେ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଭୂତମାଳା ପରି।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣସ୍ଯନ୍ଦୀ ହେଲାଵିଧୁତପଲ୍ଲଵଃ । କୋମଲଃ କୁମୁଦାଶଂସୀ ଵଵାଵ୍ ଆଶୀତଲୋ ଽନିଲଃ
ଏକ ସାହାଯ୍ୟକର ଶୀତଳ ପବନ ହଲେଇ ନରମ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ହଲେଇ ଦେଇଥିଲା, ଏହାର ମୃଦୁ ଶ୍ବାସ ଜଳକମଳର ଆସିବାକୁ ଅଭିଯାନ କରୁଥିଲା।
ପରମାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁର୍ ଦିଶୋ ଽପି ସ୍ଫୁଟତାରକାଃ । ଲମ୍ବଦୀର୍ଘତମଃକେଶ୍ଯୋ ଵିଧଵା ଇଵ ଯୋଷିତଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ବିଲିନ ହେଇଗଲା, ଦୀର୍ଘ କେଶ ଲମ୍ବାଇ ଥିବା ବିଧବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ପରି।
ଆଯଯୌ ଭୁଵନଂ ତେଜଃକ୍ଷୀରପୂରେଣ ପୂରଯନ୍ । ରସାଯନମଯାକାରଶ୍ ଶଶିକ୍ଷୀରାର୍ଣଵୋ ନଭଃ
ଏକ ଦୀପ୍ତି ଦୁନିଆକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୁଧିଆ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଭିଁ ଆସିଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ରସର ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଗ୍ମୁସ୍ ତିମିରସଙ୍ଘାତାଃ ପଲାଯ୍ଯ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନଗିରଶ୍ ଚିତ୍ତାନ୍ ମହୀପାନାମ୍ ଇଵାଜ୍ଞତାଃ
ଅନ୍ଧାରର ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭୟରେ ଏଠାଠିଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର କଥା ଶୁଣି ହେବାରେ ହରାଇଯାଏ।
ଋଷଯୋ ଭୂମିପାଲାଶ୍ ଚ ମୁନଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା । ଚେତସୀଵ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥାସ୍ ସ୍ଵାସ୍ପଦେଷୁ ଵିଶଶ୍ରମୁଃ
ଋଷି, ରାଜା, ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଘରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାମନା ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଉଥିବା।
ଯମକାଯୋପମା ଶ୍ଯାମା ଯଯୌ ତିମିରମାଂସଲା । ଆଯଯୌ ମିହିକାକାରା ତତ୍ର ତେଷାମ୍ ଉଷା ଶନୈଃ
ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର ରାତି ଆଗକୁ ଆସିଲା; ଏଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କୁହୁଡ଼ ଆକାରରେ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା।
ଅଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ ଉପାଜଗ୍ମୁସ୍ ତାରା ନଭସି ଭାସୁରାଃ । ପ୍ରଭାତପଵନେନେଵ ହୃତାଃ କୁଙ୍କୁମଵୃଷ୍ଟଯଃ
ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତାରାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତର ପବନ ଦ୍ୱାରା କୁଙ୍କୁମ ଝରା ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା।
ଦୃଶ୍ଯତାମ୍ ଆଜଗାମାର୍କପ୍ରଭୋନ୍ମୀଲିତଲୋଚନା । ଵିଵେକଵୃତ୍ତିର୍ ମହତାଂ ମନସୀଵ ନଵୋଦ୍ଗତା
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଥିବା ପ୍ରଭାତ ଦେଖାଯିବାକୁ ଆସିଲା, ଯେପରି ମହାନ ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦୟ ହେଉଥିବା।