ରାଗଦ୍ଵେଷାତ୍ମିକା ଚୈଷା କଲନା ନେତରାତ୍ମିକା । ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ନୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏକାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା, ଯାହା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆଧାରିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱଭାବର ନୁହେଁ; ଏହା ଏକାଟି ମୂଳ ସ୍ୱରୂପର, 'ଏହା ଏପରି, ଏହା ଏପରି ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ସୋଦିତା ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥକଲନା ମାନମାନିନୀ । ବ୍ରହ୍ମାଦିନାଦିପୁରୁଷରୂପେଣାହନ୍ତ୍ଵରୂପିଣୀ
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ନିଜ ପରିମାଣକୁ ଗର୍ବ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଆଦି ପୁରୁଷଙ୍କ ଭଳି 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ନିଯମେନ ଵିନା ଚ ସା । ନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈତାଵନ୍ମାତ୍ରରୂପୈକଜୀଵିତା
ଏହା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ବିନା 'ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ' ଭାବିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଏହି ଏକାଟି ରୂପ ଛଡ଼ା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିତାଂ ଗତାଯାସ୍ ତୁ ତସ୍ଯାସ୍ ତଵମମାତ୍ମିକାମ୍ । ନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତା ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ, ଯାହା ପରମାତ୍ମା, ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ରଖିନଥାଏ।
ତେନ ବ୍ରହ୍ମାଦିତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସ୍ଵରୂପସ୍ଥୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ନୋପଶାମ୍ଯତି ନୋଦେତି ନିରିଚ୍ଛତ୍ଵାତ୍ ପରାତ୍ମିକା
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଅପେକ୍ଷା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ପରମ ଆତ୍ମା।
ଭାଵାଭାଵୌ ସମାଵ୍ ଅସ୍ଯା ନିଷ୍କଲଙ୍କାତ୍ମକସ୍ଥିତେଃ । ତେନୈଷାସ୍ତେ ସମଂ ଵେତ୍ତି ନାଭାଵଂ ଭଵନଂ ନ ଚ
ଏହା ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁ ଏକ ସମାନ; ଏହିପରି, ଏହା ସବୁକୁ ସମ ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁକୁ।
ଯଦୋତ୍ପନ୍ନୈଵ ସା ସଂଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଦିକଲନାମଯୀ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନିରିଚ୍ଛାସ୍ତେ ଶାନ୍ତାନୁତ୍ପନ୍ନସନ୍ନିଭମ୍
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଚାର ଭିତରେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଉଦୟ ହୋଇନଥିବା ପରି।
ତଦ୍ ଏଵମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାନ୍ତଂ ଵ୍ଯୋମେଵାନନ୍ତକଂ ସ୍ଥିତମ୍ । କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକଲିତଂ କାଲଂ ନାସ୍ମାଭିସ୍ ତଦ୍ ଵିଚାର୍ଯତେ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ଏହି ଅପରିମାପ୍ୟ ସମୟକୁ ଆମେ ବିଚାର କରୁନାହିଁ।
ଯଦା ତୁ ସା ମନସ୍ସତ୍ତା ପ୍ରସରନ୍ତୀ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଆସ୍ତେ ତଦା ତଦାକାରସ୍ ସର୍ଗ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ମନର ସ୍ୱରୂପ ସ୍ୱଭାବକ୍ରମେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିର ଆକୃତି ଭାବେ ରହିଯାଏ।
ପ୍ରସରନ୍ତ୍ଯା ଯଥା ନଦ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାଵର୍ତାଦିସ୍ଵରୂପକମ୍ । ତଥା ସଙ୍କଲ୍ପସତ୍ତାଯା ଜଗଦାଦ୍ଯାତ୍ମକଂ ଵପୁଃ
ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ତାହାର ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି କଳ୍ପନାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ସଂସାର ଓ ତାହାର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।
ସ୍ଥିତାଯାସ୍ ସର୍ଗସଂଵିତ୍ତେର୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି । ଇତି ସଂସ୍ଥାନରଚନାଦ୍ ଋତେ ସତ୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଜ୍ଞାନ ଏହିପରି ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ—'ଏହା ଏପରି, ସେହି ଏପରି'—ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଗଠନା ବ୍ୟତୀତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିରିଞ୍ଚତାଦିସମ୍ପନ୍ନା ଯଦାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଶାମ୍ଯତି । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ଚେତି ତଦା ନ ଭଵତି କ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସେ ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ଏହା ଏପରି, ସେହି ଏପରି' ବୋଲି କୌଣସି କ୍ରମ ରହେ ନାହିଁ।
ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵଗତଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମୈଵ କେଵଲମ୍ । ଵାରୀଵାଵର୍ତଵତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସ୍ମାଭିର୍ ନ ଚର୍ଚ୍ଯତେ
ସବୁ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ ସବୁଠି ବ୍ୟାପି ଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟତା ରହିଲେ, ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ନଥିବା ପରି, ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଆମେ ଆଲୋଚନା କରୁନାହିଁ।
ଯଦା ତ୍ଵ୍ ଆଶୁ ନ ନିର୍ଵାତି ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତାତ୍ମକଂ ତଦା । ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ସର୍ଗଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରସର୍ପତି
ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଅସଳ ସ୍ୱଭାବ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ 'ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ, ଏହା ନୁହେଁ' ଭାବନା ଚାଉଡ଼ି ଯାଏ।
ଯତ୍ କଲ୍ପନାଵିସରଣଂ ତତ୍ ସର୍ଗ ଇତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵିସାରୀ ଚକ୍ରକଵ୍ଯୂହସ୍ ତୈଲବିନ୍ଦୁର୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଯାହା କଳ୍ପନାର ବିସ୍ତାର, ସେହି ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ଚକ୍ରର ଗଠନ ଭଳି କିମ୍ବା ଜଳରେ ତେଲ ଫୁଟି ଯିବା ପରି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଏଵ ସର୍ଗସଂସ୍ଥାନଂ ସର୍ଗସତ୍ତାକରଂ ପରମ୍ । ତଦ୍ ଏଵେତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଜୃମ୍ଭଣମ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିର ଗଠନ, ସେହି ଉପରେ ସୃଷ୍ଟିର ଅସଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି 'ଏହା ଏପରି, ସେହା ସେପରି' ଭାବର ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତାର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇଦଂ ଚେତ୍ଥମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଯଦି ନେହ ତତ୍ । କଥମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଭଵେଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧଶ୍ ଚାଧẖ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଏହିପରି ଏହିଠାରେ ଏହିପରି ନୁହେଁ, ଯଦି ଏଠି ଏପରି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ତେବେ ଉପର କିମ୍ବା ତଳ କିପରି ହେବ? ଏପରି ଭିନ୍ନତା କିପରି ହେବ?
ପ୍ରତିଭାତ୍ମନି ସମ୍ପନ୍ନେ ସନ୍ନିଵେଶେ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ବ୍ରହ୍ମାଦିରୂପମନନଂ ମରୁମାର୍ଗଵୃଥାମ୍ଭସି
ମନର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ନେଇ ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଖୋଜିବା ପରି ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦଯସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵ ଏଵାଵଯଵାସ୍ ତତଃ । ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମାନ ଏଵାଶୁ ସରୂପାଲୋକଵେଦନୈଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏହାର ନିଜ ଅଂଶ। ଏହିପରି, ମନର ଆକୃତିଗୁଡିକ ତାହାର ନିଜ ରୂପରେ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ପରସ୍ପରଂ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ପଯାଂସୀଵ ଦ୍ରଵୌଜସଃ । ଅର୍ଥସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଶବ୍ଦୋ ଽର୍ଥମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ସେମାନେ ପରସ୍ପରରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଜଳ ଜଳରେ ମିଶିବା ପରି। ଅର୍ଥ ନିଜର ସତ୍ତା ନେଇଥାଏ, ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଅନ୍ଯ ଆଧାରତାଂ ଧତ୍ତେ ପର ଆଧେଯତାମ୍ ଅପି । ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଆର୍ତଵମ୍ ଋତୁକାଲଶ୍ ଚେଦ୍ ଋତୁତାଂ ଵହନ୍
ଏଠି ଜଣେ ଆଧାର ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟଜଣେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଋତୁ ସମୟରେ ଅନୁକୂଳ ଦିନ ଆସିଲେ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ କ୍ରମେ ଵିକସିତେ ଵସ୍ତୁସତ୍ତାନିଯାମକେ । ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥିରତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵଯଂ ନିମ୍ନେ ଯଥା ପଯଃ
ଏଭଳି ଅନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ନିୟମ ନିଜେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ଵେଦା ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ନିଯତେସ୍ ତତସ୍ ତେ ନାମ ତଦ୍ଗତାଃ । ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥରୂପେଣ ନିଯନ୍ତ୍ରିତଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ
ସେଇ ନିୟମକୁ 'ବେଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ, ବେଦ ନାମ ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ଅର୍ଥର ଆକାରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେର୍ ଅଥାକଲ୍ପଂ ଜ୍ଞାନାଯାପି ଚ ସିଦ୍ଧଯେ । ସ୍ଥୈର୍ଯାଯ ଚାଶୁ ନିଯତିଂ ତେ ଵେଦା ଇତି କଲ୍ପିତାମ୍
ଜଗତର ଦୃଢତା ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଏବଂ ଦୃଢତାର ନିମିତ୍ତେ, ସେଇ ନିୟମକୁ ତୁରନ୍ତ 'ବେଦ' ବୋଲି ଭାବି ନିଆଯାଏ।
ଶବ୍ଦରାଶିମଯୀଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ଧାରଯନ୍ତି ଚିରାରୂଢାଂ ହୃଦ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଗଣନାମ୍ ଇଵ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦମାଳାକୁ ଗଠିତ କରି, ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମନେ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ।
ତସ୍ଯା ଵେଦାଭିଧାନାଯାସ୍ ସ୍ଥିତେର୍ ଅଵଯଵା ଇମେ । ପିଣ୍ଡଦାନାଦଯସ୍ ତେନ ସୈଵ ରୂଢିମ୍ ଉପାଗତା
ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ 'ବେଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଏହା ପରି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅଂଗ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହିପରି ଏହା ନିଜ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି ।
ଭାଵିତାସ୍ ତେ ଯଥାଭାଵଂ ଫଲନ୍ତି ମନସି ସ୍ଥିତାଃ । ପକ୍ଷୀଵାଣ୍ଡରସାଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ କାଲେନୋଦ୍ଯନ୍ତି ସନ୍ତି ଚ
ଯେପରି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ମନରେ ରହି, ନିଜ ଗୁଣାନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପକ୍ଷୀର ଡିଏଁ ମଣ୍ଡାରେ ଯେପରି ଡିମ୍ବ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଚିନ୍ତାମଣି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅବସ୍ଥିତି ହୁଏ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯର୍ଥଭାଵାତ୍ମା ମୃତୋ ଭାଵିତମ୍ ଅଗ୍ରଗମ୍ । ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସଦ୍ରୂପଂ ତଚ୍ ଚ ତସ୍ଯ ଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯାହାର ମନ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ଅର୍ଥରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖେ, ଏହି ଅନୁଭବ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଥାଯଥ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଗତିର୍ ଯେନ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭାଵିତା । ସ ମୃତୋ ମୋହମ୍ ଆଯାତି ଘନମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞତାଂ ଵିନା
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିନା ଗଭୀର ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ମନାଗ୍ ଅପି ଚ ସା ଯେନ ଭାଵିତା ସ ମୃତḫ ପୁମାନ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରଫଲଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମନି ଜାଯତେ
ଯଦି କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ତାହାର ସେଇ ସୀମିତ ଫଳ ଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।