ତନ୍ମୃତିପ୍ରସରେ ରାମ ମୁହୂର୍ତଂ ଜଡତାଭ୍ରମେ । ଚିରାଚିରପ୍ରତ୍ଯଯିନି ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତେ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଓ ରାମ, ସେ ସ୍ମୃତିର ପ୍ରବାହ ଆସିଲେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜଡତାର ଭ୍ରମ ହୁଏ; ଦୀର୍ଘ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ସମୟ ଭାବରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ତାହାରେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଲାଗୁନାହିଁ।
ପ୍ରତିଭାତ୍ମନି ଵିସ୍ତାରେ ଯଦ୍ ଯଥା ପ୍ରତିଭାସତେ । ସ ଏଵ ତତ୍ ତଥା ତେନ କିମ୍ ଇଵାତ୍ର ଵିକଲ୍ପ୍ଯତେ
ଜ୍ଵଳମାନ ଆତ୍ମାର ବିସ୍ତାରରେ ଯାହା ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହି ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଏଥିରେ କଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ସନ୍ଦେହ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା?
କିଂ ଦ୍ରଵସ୍ପନ୍ଦନେ ଵାରିମରୁତୋର୍ ଇଵ ନୋ ଯଥା । ତଯୋସ୍ ତଦାତ୍ମକତଯା ଯୁକ୍ତḫ ପ୍ରଶ୍ନୋ ଭଵାଦୃଶାମ୍
ପାଣି ଓ ପବନର ଗତି କିମ୍ବା କମ୍ପନ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ? ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ ସେମାନେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଯଥାଯଥିକ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମନି ତଥା ସର୍ଗେ ସର୍ଗତାପ୍ରତ୍ଯଯେ କୃତେ । କିଂ ଭୂẖ କିଂ ଖଂ କିମ୍ ଆଶେତି ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତେ ରାମ ନୋଚିତଃ
ବ୍ରହ୍ମ ଆତ୍ମାରେ ଯେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଭାବ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ, ତୁମର 'ଭୂ କଣ?', 'ଖ କଣ?', 'ଆଶ୍ରୟ କଣ?' ପ୍ରଶ୍ନ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଓ ରାମ।
ଏତସ୍ମାଚ୍ ଚ ପଦାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧାଲ୍ ଲୁଠିତାନାଂ ଭଵାର୍ଣଵେ । ଭୂତାନାଂ ସୁଚିରାଭ୍ଯସ୍ତା ଵାସନୈଵାତ୍ର କାରଣଂ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ, ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭବସାଗରରେ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସିତ ଅଭିପ୍ରାୟ ହିଁ ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଯଦ୍ ଯଥା ସଂଵିଦାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଶୈତ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯାଦି ନିଜୋଦଯମ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଭଂ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଯାହା କି ଚିତ୍ତରେ ଆବାବାରି ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି—ଯଥା ଥଣ୍ଡା, ଗରମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି—ସେଗୁଡିକ ନିଜର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଣା ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହା ଏକ ଭାସ୍ବ ମାତ୍ର, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅବୁଦ୍ଧ୍ଵୈଵ ଭ୍ରମାକୁଲାଃ । ଅଵିକଲ୍ପ୍ଯସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋ ନ ଇତି ନିଶ୍ଚଯିନସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ସ୍ବଭାବକୁ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସ୍ବଭାବକୁ ଅଲଗା କରି କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅସମ୍ଭଵାତ୍ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ସ୍ଵତ୍ଵଭାଵଦୃଶୋḫ ପୃଥକ୍ । ସ୍ଵଭାଵୋ ବ୍ରହ୍ମଣୀତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତିର୍ ଅମୂଲା ନ ଵିରାଜତେ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଜତ୍ୱର ଭାବ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ 'ସ୍ବଭାବ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଅଛି' ଭାବି ଯଦି ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ ଓ ଏହା ଚମକି ଉଠେନି।
ଏଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଇତି ଭାଵା ଭଵା ଇଵ । ଏଵମ୍ ଏଵ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵୃତ୍ତିଯୁତା ଇଵ
ଏହିପରି, ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାଗୁଡିକ ଏମିତି ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଏଗୁଡିକ ଏକାଏକି ସତ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି, ଏଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏଗୁଡିକ ପ୍ରକୃତରେ ଶେଷ ହେଉଛି।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ଶୈଲୋତ୍କୀର୍ଣମ୍ ଇଵାକ୍ଷଯମ୍
କେଉଁଠି କେବେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ, ଯେପରି ଏକ ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଳାରେ ଉକଳାଯାଇଛି।
ଘନଵାସନଯୋଚ୍ଛୂନେ ମୋହେ ଘନତରାତ୍ମନି । ମୁହୂର୍ତ ଏଵ କଲ୍ପତ୍ଵଂ ଦୁẖଖିତ୍ଵାଦ୍ ଅନୁମୀଯତେ
ଘନ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଭ୍ରମ ଏହିଠାରେ ଅଧିକ ଗଢ଼ିଆତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କାଳ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଣି ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ତଥୈଵୈତାସ୍ ତଦାତ୍ମିକାଃ । ନାମଶବ୍ଦାର୍ଥରହିତାସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତଯଃ
ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛି, ସେହିପରି ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡିକ ନିଜ ମୂଳରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ନାମ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ରହିତ ଭାବରେ, ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ।
ଵାସନା ଦୀର୍ଘଦୁẖଖାଯ ପ୍ରେକ୍ଷିତା ସା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯତ୍ନେନ ଵିଲୀଯତେ
ଯେ ଆଦତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ତାକୁ ଯଦି ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ସେ ନାହିଁ। 'ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି ଜଣା ରହିଲେ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଆଦତ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ହୋଇଯାଏ।
ଅହନ୍ତାନୁଭଵୋ ଦୁẖଖମ୍ ଅନହନ୍ତୋଦଯସ୍ ସୁଖମ୍ । ଦୃଷଦ୍ଧୃଦଯତାଭାଵାଦ୍ ଅଲମ୍ ଏତଦ୍ ଉଦେତି ତେ
ଅହଂକାରର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଦୁଃଖ; ଅହଂକାର ନ ଥିବା ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ସୁଖ। ହୃଦୟର କଠୋରତା ନ ଥିବାରୁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁମ ପାଖରେ ସହଜରେ ଆସିଯାଏ।
ପରମଂ ମୌନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ । ଅଖଣ୍ଡମ୍ ଏତଦ୍ ଆପ୍ନୋତି ନରୋ ନିର୍ଵିଘ୍ନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଉତ୍ତମ ମୌନ ଧାରଣ କରି, ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ରହିଲେ, ମଣିଷ ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଘ୍ନ ଛଡ଼ା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମାଭିଧାନାସ୍ତି ଶିଲାତିଵିସ୍ତୃତା ତସ୍ଯାଂ ତ୍ରିଲୋକୀଚିରସାଲଭଞ୍ଜିକା । ସ୍ଥିତା ଭଵାଭାଵରଯାଦିକାତ୍ମିକା ଚିତ୍ତାନ୍ଵିତାଚିତ୍ତକକାଷ୍ଠମୌନିନୀ
ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରକାଶିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ସେଠାରେ ଭବ ଓ ଅଭବର ସାର, ମନସହିତ ଓ ମନ ବିନା, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଅହନ୍ତାବୀଜସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ମୁନେ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵାତି ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ମୁନି, ଏହା କେବଳ ମନରେ ଉପଜିଥିବା ଆମି-ଭାବର ମୂଳ ଚିନ୍ତା। ଏହା ଏକଥିରେ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି ବୋଲି ଲୋକେ ଭାବନ୍ତି।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମଂଲ୍ ଲୋକେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଶ୍ରୁତୌ ସ୍ମୃତୌ । ଦେହḫ ପିଣ୍ଡାଦିନୋଦେତି ମୃତସ୍ଯେତି କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ତଥ୍ୟ, ତେବେ ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତରେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯିଏପରି ଉପଜେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଣ କୁହାଯାଏ, ଏହା ମୋତେ କୁହ।
ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ତଥୈଵାସ୍ତି ସର୍ଗୋ ଽଯଂ ନିଯମାନ୍ଵିତଃ । ଅତଦନ୍ଯସ୍ ତଦନ୍ଯତ୍ଵଂ ସର୍ଗତାପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ ଗତଃ
ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି। ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହାକୁ ଭାବାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ ନଥିଲେ, ସେ ଭିନ୍ନତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଅତ୍ର ସର୍ଗାଦିଶବ୍ଦାର୍ଥୋ ଭୂତାଦୀନ୍ଯ୍ ଉପସଂସ୍ଥିତଃ । ଭୂତତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ଭୂତାନାମ୍ ଅହନ୍ତାମନନାତ୍ମକମ୍
ଏଠାରେ 'ସୃଷ୍ଟି' ଓ ଏପରି ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଯାହାକି ଅଛି। ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆମି-ଭାବ ଓ ଚିନ୍ତାର ମୂଳ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାତ୍ମିକା ଚୈଷା କଲନା ନେତରାତ୍ମିକା । ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଇଦଂ ନୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏକାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା, ଯାହା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଆଧାରିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱଭାବର ନୁହେଁ; ଏହା ଏକାଟି ମୂଳ ସ୍ୱରୂପର, 'ଏହା ଏପରି, ଏହା ଏପରି ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ସୋଦିତା ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥକଲନା ମାନମାନିନୀ । ବ୍ରହ୍ମାଦିନାଦିପୁରୁଷରୂପେଣାହନ୍ତ୍ଵରୂପିଣୀ
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ନିଜ ପରିମାଣକୁ ଗର୍ବ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଆଦି ପୁରୁଷଙ୍କ ଭଳି 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ନିଯମେନ ଵିନା ଚ ସା । ନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈତାଵନ୍ମାତ୍ରରୂପୈକଜୀଵିତା
ଏହା କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ବିନା 'ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ' ଭାବିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଏହି ଏକାଟି ରୂପ ଛଡ଼ା ଅଲଗା ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିତାଂ ଗତାଯାସ୍ ତୁ ତସ୍ଯାସ୍ ତଵମମାତ୍ମିକାମ୍ । ନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତା ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ, ଯାହା ପରମାତ୍ମା, ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ରଖିନଥାଏ।
ତେନ ବ୍ରହ୍ମାଦିତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସ୍ଵରୂପସ୍ଥୈଵ ତିଷ୍ଠତି । ନୋପଶାମ୍ଯତି ନୋଦେତି ନିରିଚ୍ଛତ୍ଵାତ୍ ପରାତ୍ମିକା
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଅପେକ୍ଷା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ପରମ ଆତ୍ମା।
ଭାଵାଭାଵୌ ସମାଵ୍ ଅସ୍ଯା ନିଷ୍କଲଙ୍କାତ୍ମକସ୍ଥିତେଃ । ତେନୈଷାସ୍ତେ ସମଂ ଵେତ୍ତି ନାଭାଵଂ ଭଵନଂ ନ ଚ
ଏହା ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁ ଏକ ସମାନ; ଏହିପରି, ଏହା ସବୁକୁ ସମ ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁକୁ।
ଯଦୋତ୍ପନ୍ନୈଵ ସା ସଂଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଦିକଲନାମଯୀ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନିରିଚ୍ଛାସ୍ତେ ଶାନ୍ତାନୁତ୍ପନ୍ନସନ୍ନିଭମ୍
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଚାର ଭିତରେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଉଦୟ ହୋଇନଥିବା ପରି।
ତଦ୍ ଏଵମ୍ ଅଖିଲଂ ଶାନ୍ତଂ ଵ୍ଯୋମେଵାନନ୍ତକଂ ସ୍ଥିତମ୍ । କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକଲିତଂ କାଲଂ ନାସ୍ମାଭିସ୍ ତଦ୍ ଵିଚାର୍ଯତେ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ଏହି ଅପରିମାପ୍ୟ ସମୟକୁ ଆମେ ବିଚାର କରୁନାହିଁ।
ଯଦା ତୁ ସା ମନସ୍ସତ୍ତା ପ୍ରସରନ୍ତୀ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଆସ୍ତେ ତଦା ତଦାକାରସ୍ ସର୍ଗ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ମନର ସ୍ୱରୂପ ସ୍ୱଭାବକ୍ରମେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିର ଆକୃତି ଭାବେ ରହିଯାଏ।
ପ୍ରସରନ୍ତ୍ଯା ଯଥା ନଦ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାଵର୍ତାଦିସ୍ଵରୂପକମ୍ । ତଥା ସଙ୍କଲ୍ପସତ୍ତାଯା ଜଗଦାଦ୍ଯାତ୍ମକଂ ଵପୁଃ
ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ତାହାର ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି କଳ୍ପନାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ସଂସାର ଓ ତାହାର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।