ମନୋନାମ୍ନୋ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ଵିଵିଧାକାରଧାରିଣଃ । ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସତ୍ଯରୂପମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ମନ ନାମକ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ରୂପ ଧରେ । ମନର ରାଜ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ମନ ଏଵ ଵିରିଞ୍ଚତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପନାତ୍ମକମ୍ । ସ୍ଵଵପୁସ୍ ସ୍ଫାରତାଂ ନୀତ୍ଵା ମନସେଦଂ ପ୍ରତନ୍ଯତେ
ମନ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହା କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ । ନିଜ ରୂପକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ମନ ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
ଵିରିଞ୍ଚୋ ମନସୋ ରୂପଂ ଵିରିଞ୍ଚସ୍ଯ ମନୋ ଵପୁଃ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଵିଦ୍ଯତେ ନାତ୍ର ତେନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି କଲ୍ପିତମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନର ଏକ ରୂପ, ମନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଶରୀର । ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମନରେ କଳ୍ପିତ ।
ପଦ୍ମାକ୍ଷେ ପଦ୍ମିନୀଵାନ୍ତର୍ ମନୋହୃଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୃଶ୍ଯତା । ମନୋଦୃଶ୍ଯଦୃଶୌ ଭିନ୍ନେ ନ କଦାଚନ କିଞ୍ଚନ
ପଦ୍ମ ଆଖିରେ ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ରହିଥାଏ, ମନର ହୃଦୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅଛି । ମନର ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।
ତଥା ଚାତ୍ର ଭଵତ୍ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚିତ୍ତରାଜ୍ଯଧୀଃ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯୈଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଧୃଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୃଶ୍ଯଭୂଃ
ଏଠି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଯେପରି, ମନର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତେଣିଏ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହା ନିଜ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଛି ।
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିତ୍ତଵିକଲ୍ପସ୍ଥଃ ପିଶାଚୋ ବାଲକଂ ଯଥା । ଵିନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଷାନ୍ତର୍ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ଦୃଶ୍ଯରୂପିକା
ଯେପରି ମନର ଭ୍ରମରେ ବସିଥିବା ଏକ ପିଶାଚ ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେହିଭଳି ଏହି ଭିତରର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନେଇଛି, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ।
ଯଥାଙ୍କୁରୋ ଽନ୍ତର୍ ବୀଜସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତୋ ଦେଶକାଲତଃ । କରୋତି ଭାସୁରଂ ଦେହଂ ତନୋତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ହି ଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଯେପରି ଗୁଡିକ ଭିତରେ ଅଂକୁର ସ୍ଥିତ ରହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେହିଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଜଣାଇବାର ଶକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
ସଚ୍ ଚେନ୍ ନ ଶାମ୍ଯତି କଦାଚନ ଦୃଶ୍ଯଦୁଃଖଂ ଦୃଶ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅଶାମ୍ଯତି ନ ବୋଦ୍ଧରି କେଵଲତ୍ଵମ୍ । ଦୃଶ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅସମ୍ଭଵତି ବୋଦ୍ଧରି ବୋଦ୍ଧୃଭାଵଃ ଶାମ୍ଯେତ୍ ସ୍ଥିତେ ଽପି ହି ତଦ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମୋକ୍ଷମ୍ ଆହୁଃ
ଯଦି ଦୃଶ୍ୟର ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ତେବେ ଦୃଶ୍ୟରେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ନ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଆସେ । ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ନଥିଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦୃଶ୍ୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ଭାବିଯାଏ ।
କଥଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଉଦ୍ଦାମଵଚନଂ ମୁନିନାଯକେ । ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଏକରସେ ଜାତେ ଜନେ ମୌନଵତି ସ୍ଥିତେ
ମୁନିମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଗ୍ରଣୀ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସାଧାରଣ କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିରବ ଭାବେ ବସିଥିଲେ ।
ଶାନ୍ତେଷୁ କିଙ୍କିଣୀଜାଲସ୍ଵନେଷୁ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିନା । ପଞ୍ଜରାନ୍ତରହାରୀତଶୁକେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତକେଲିଷୁ
ଗହଣାର ଝିଙ୍କି ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତାଳି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାରା ଶୁକା ମାନେ ମଧ୍ୟ ଖେଳିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ।
ସୁଵିସ୍ମୃତଵିଲାସାସୁ ସ୍ଥିତାସୁ ଲଲନାସ୍ଵ୍ ଅପି । ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵ ନ୍ଯସ୍ତେ ସମସ୍ତେ ରାଜସଦ୍ମନି
ସାଧାରଣତଃ ହସିଖେଳି ରହୁଥିବା ଜନାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଲେ, ଏକ ରାଜମହଳର ଚିତ୍ରଭିତିରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ।
ମୁହୂର୍ତଶେଷମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଦିଵସଂ ମଧୁରାତପମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରୋ ରଵିକରୈସ୍ ସହ ତାନଵମ୍ ଆଯଯୌ
ଦିନର ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଗଲା, ମଧୁର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଚାଲିଥିଲା; ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖାଦେଖି ଦୀରେ ଦୀରେ କମିଗଲା ।
ଵଵୁର୍ ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲପ୍ରକରୋନ୍ମଦମାଂସଲାଃ । ଵାଯଵୋ ମଧୁରସ୍ପନ୍ଦଂ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥମ୍ ଇଵାଗତାଃ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ବାୟୁ ହଲେ ହଲେ ବାହିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ସେମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତଂ ଚିନ୍ତଯିତୁଂ ଭାନୁର୍ ଇଵାହୋରଚନାଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ଯାଜୈକାନ୍ତମ୍ ଅଗମଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତଗିରେସ୍ ତଟମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ପରି, ତାର ସାଧାରଣ ଗତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଶୂନ୍ୟ ତଟକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା ।
ଉତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ମିହିକାରମ୍ଭଶ୍ଯାମତା ଵନଭୂମିଷୁ । ଵିଜ୍ଞାନଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲାଶ୍ ଶାନ୍ତତା ଇଵ
ବନ ଭୂମିରେ ଧୂସର ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାରୁ ଭିତରରେ ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଜନ୍ମିଛି ।
ବଭୂଵୁର୍ ଅଲ୍ପସଞ୍ଚାରା ଜନା ଦଶସୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଅପି । ସାଵଧାନତଯା ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଚେଷ୍ଟିତାଃ
ଦଶ ଦିଶାରେ ଲୋକମାନେ ଅତି କମ୍ ଚଳାଫେରା କରିଲେ, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଛାଯା ଦୀର୍ଘତ୍ଵମ୍ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଵାସିଷ୍ଠଂ ଵର୍ଣନକ୍ରମମ୍ । ଇଵ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅଶେଷାଣାଂ ଵସ୍ତୂନାଂ ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରାଃ
ଉପସ୍ଥିତମାନେ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଛାୟା ଲମ୍ବା ହେଇଗଲା, ମନେ ହେଲା ଯେ ତାଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି ।
ପ୍ରତୀହାରଃ ପୁରଃ ପ୍ରହ୍ଵୋ ଭୂତ୍ଵାହ ଵସୁଧାଧିପମ୍ । ଦେଵ ସ୍ନାନଦ୍ଵିଜାର୍ଚାସୁ କାଲୋ ହ୍ଯ୍ ଅତିଗତୋ ଭୃଶମ୍
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳ ନମ୍ର ହୋଇ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପୂଜା ପାଇଁ ସମୟ ବହୁତ ଦିନ ହେବାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି ।"
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ମଧୁରାଂ ଗିରମ୍ । ଅଦ୍ଯ ତାଵନ୍ ମହାରାଜ ଶ୍ରୁତମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଅସ୍ତୁ ଵଃ
ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବାସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ବନ୍ଦ କରି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏତିକି ଶୁଣିବା ହେଉ ।"
ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵଦିଷ୍ଯାମ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୌନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯୈଵମ୍ ଅସ୍ତୂକ୍ତ୍ଵା ଭୂପତିର୍ ଭୂତିଵୃଦ୍ଧଯେ
ବାସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଆଗାମୀ ସକାଳେ ଆଉ କିଛି କହିବି," ଏହା କହି ଚୁପ ହେଇଗଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ପୁଷ୍ପାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯସମ୍ମାନଦକ୍ଷିଣାଦାନପୂଜଯା । ସଦେଵର୍ଷିମୁନୀନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସାଦରମ୍
ସେ ପୁଷ୍ପ, ଜଳ, ଆଦର, ଦାନ ଓ ପୂଜାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ଅଥୋତ୍ତସ୍ଥୌ ସଭା ସର୍ଵା ସରାଜମୁନିମଣ୍ଡଲା । କୁଣ୍ଡଲାକୀର୍ଣରଶ୍ମ୍ଯୋଘପରିଵେଶାଵୃତାନନା
ତାପରେ ସମସ୍ତ ସଭା, ରାଜା, ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚୁଡ଼ା ଓ ମାଳାର ଚମକରେ ଆଲୋକିତ ହେଇଥିଲା ।
ପରସ୍ପରାଂସସଙ୍ଘଟ୍ଟରଣତ୍କେଯୂରକଙ୍କଣା । ହାରଭାରାହତସ୍ଵର୍ଣପଟ୍ଟାଭୋରସ୍ତଟାନ୍ତରା
ସେମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ହାତର କେୟୁର ଓ କଙ୍କଣ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ସହିତ ଟକି ଟକି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଗଳାର ମାଳାର ଭାରରେ ପୋଶାକର ସୁନାର ପତି ଚେଷ୍ଟର କାନ୍ଥରେ ଚମକୁଥିଲା ।
ଶେଖରୋତ୍ସଙ୍ଗଵିଶ୍ରାନ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧମଧୁପସ୍ଵନୈଃ । ସଘୁଙ୍ଘୁମଶିରୋଭାଗା ପତଦ୍ଭିର୍ ଇଵ ମୂର୍ଧଜୈଃ
ତାଙ୍କର ଶିରରେ ଚୁଡ଼ା ଉପରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକୁଳୀର ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଖସିଯାଉଥିବା କେଶର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ହଳକା ଗୁଞ୍ଜନ ହେଉଥିଲା ।
କାଞ୍ଚନାଭରଣୋଦ୍ଦ୍ଯୋତକନକୀକୃତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ବୁଦ୍ଧିସ୍ଥମୁନିଵାଗର୍ଥସଂଶାନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ
ସୁନା ଗହଣାର ଚମକରେ ଦିଗବଳକୁ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଭରିଦେଇଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ମନ ଓ କଥାକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରା ଵ୍ଯୋମ ଭୂଚରା ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ଦିନସମାଚାରଂ ସ୍ଵଂ ସର୍ଵେ ସ୍ଵେଷୁ ଵେଶ୍ମସୁ
ଯେମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ; ଭୂମିରେ ରହୁଥିବାମାନେ ପୃଥିବୀର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଦିନର ନିୟମିତ କାମକୁ କରିଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଶ୍ଯାମା ଯାମିନୀ ସମଦୃଶ୍ଯତ । ଜନସଙ୍ଘାତନିର୍ମୁକ୍ତେ ଗୃହେ ବାଲାଙ୍ଗନା ଯଥା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ଧାରା ରାତି ଦେଖାଦେଲା, ଯେପରି ଜନସମୂହ ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ଏକ ଯୁବତୀ ରହିଛି।
ଦେଶାନ୍ତରଂ ଭାସଯିତୁଂ ଯଯୌ ଦିଵସନାଯକଃ । ସର୍ଵତ୍ରାଲୋକକର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଏଵ ସାତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଦିନର ନାୟକ ଯାଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆଲୋକ ଦେବା ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠା।
ଉଦଭୂଦ୍ ଅଭିତସ୍ ସନ୍ଧ୍ଯା ତାରାନିକରଧାରିଣୀ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକଵନା ଵସନ୍ତଶ୍ରୀର୍ ଇଵୋଦିତା
ଚାରିପାଖରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉଦୟ ହେଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ବସନ୍ତର ରୂପ ଆସିଥିବା ପରି।
ଚୂତନୀପକଦମ୍ବାଗ୍ରଗ୍ରାମଚୈତ୍ଯଗୃହୋଦରେ । ନିଲିଲ୍ଯିରେ ଖଗାଶ୍ ଚିତ୍ତେ ତଦା ତା ଵୃତ୍ତଯୋ ଯଥା
ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ ଓ ନୀପ ଗଛର ଗୁହା ଓ ଗ୍ରାମ ଦେଉଳର ଭିତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯେପରି ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ତରେ ତା'ର ଅନୁଭୂତି ଲୁଚିଯାଏ।