ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ ଚାପି ସୀତା ଚାପି ଯଶସ୍ଵିନୀ । ରାମାନୁଯାଯିନସ୍ ତେ ଵା ମନ୍ତ୍ରିପୁତ୍ରା ମହାଧିଯଃ
ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଯଶସ୍ୱିନୀ ସୀତା, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ — ସେଇ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ — କିପରି ଚାଲିଥିଲେ?
ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ କଥଂ ତେ ତୁ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ମେ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ତଥୈଵାହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ତତୋ ଜନତଯା ସହ
ସେମାନେ କିପରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ? ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜନମାନେ ସହିତ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିପାରିବି।
ଭରଦ୍ଵାଜେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଦେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ସାଦରମ୍ । ତଦା କର୍ତୁଂ ଵିଭୋର୍ ଆଜ୍ଞାମ୍ ଅହଂ ଵକ୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାନ୍
ଭରଦ୍ୱାଜ ଯେତେବେଳେ ମନୋୟୋଗରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି ଏବଂ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି।
ଶୃଣୁ ଵତ୍ସ ଭରଦ୍ଵାଜ ଯଥାପୃଷ୍ଟଂ ଵଦାମି ତେ । ଶ୍ରୁତେନ ଯେନ ସମ୍ମୋହମ୍ ଅଲଂ ଦୂରୀକରିଷ୍ଯସି
ଶୁଣ, ପୁତ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଭଳି କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ସମସ୍ତ ମୋହ ଦୂର ହେଇଯିବ।
ତଥା ଵ୍ଯଵହର ପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଥା ଵ୍ଯଵହୃତସ୍ ସୁଖୀ । ସର୍ଵାସଂସକ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ
ସେହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଭାବରେ କାମ କର, ଯେପରି ରାଜୀବନୟନ ରାମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅସକ୍ତ ମନ ରଖି ସୁଖୀ ରହିଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭରତଶ୍ ଚୈଵ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ ଚ ମହାମନାଃ । କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ସୀତା ଦଶରଥସ୍ ତଥା
ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଉଚ୍ଚମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୀତା ଏବଂ ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
କୃତାସ୍ଥଶ୍ ଚାଵିରୋଧଶ୍ ଚ ବୋଧପାରମ୍ ଉପାଗତଃ । ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଽଷ୍ଟୌ ତଥେତରେ
ଯେମିତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ବିରୋଧ ନକରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ।
ଘୃଷ୍ଟିର୍ ଵିକୁନ୍ତୋ ଭାମଶ୍ ଚ ସତ୍ଯଵର୍ଧନ ଏଵ ଚ । ଵିଭୀଷଣସ୍ ସୁଷେଣଶ୍ ଚ ହନୁମାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତଥା
ଘୃଷ୍ଟି, ବିକୁଂଟ, ଭାମ, ସତ୍ୟବର୍ଧନ, ବିଭୀଷଣ, ସୁଷେଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଥିଲେ।
ଏତେ ଽଷ୍ଟାଵିଂଶତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ ସମନୀରାଗଚେତସଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵର୍ତିନଃ
ଏହି ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଜଣଙ୍କୁ ଅସକ୍ତ ମନ ଥିବା, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଯାହା ମିଳିଥାଏ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଏଭିର୍ ଯଥା ହୃତଂ ଦତ୍ତଂ ଗୃହୀତମ୍ ଉଷିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଥା ଚେଦ୍ ଵର୍ତସେ ପୁତ୍ର ମୁକ୍ତ ଏଵାସି ସଙ୍କଟାତ୍
ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପରି ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଉଛ, ନେଉଛ, ବସୁଛ, ମନେ ପକାଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।
ଅପାରସଂସାରସମୁଦ୍ରପାତୀ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପରାଂ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଉଦାରସତ୍ତ୍ଵଃ । ନ ଶୋକମ୍ ଆଯାତି ନ ଦୈନ୍ଯମ୍ ଏତି ଗତଜ୍ଵରସ୍ ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯତୃପ୍ତଃ
ଯେଉଁଠି ଉଦାର ମନ ଥିବା ଲୋକେ ଅସୀମ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମକୁ ପାଇଥାଏ, ସେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ନିରାଶାରେ ପଡ଼େନି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ରହି ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ଥିତିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃତ୍ଵା ରାଘଵମ୍ ଆଦିତଃ । କ୍ରମାତ୍ କଥଯ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁଖୀ ଯଥା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଆରମ୍ଭରୁ ଯେପରି ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ପଦକ୍ରମେ ମୋତେ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ସୁଖୀ ହେଇପାରିବି।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ହେ ସାଧୁ, ଏହି ଜଗତର ଭ୍ରମ ଯେଉଁଟି ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ପୁନିଥରେ ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାଭାଵବୋଧଂ ଵିନା ତନ୍ ନାନୁଭୂଯତେ । କଦାଚିତ୍ କେନଚିନ୍ ନାମ ସ ବୋଧୋ ଽନ୍ଵିଷ୍ଯତାମ୍ ଅତଃ
ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବର ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ି, ସେଠିକି ଏହାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଥିବା ଅନୁଭବ କରାଯାଏନାହିଁ; ତେଣୁ କେହି ନା କେହି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
ସ ଚେହ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ତଦର୍ଥମ୍ ଇଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଆକର୍ଣଯସି ଚେତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ନାନ୍ଯଥା
ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରଚିତ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଇପାରିବ, ନହେଲେ ନୁହେଁ।
ଜଗଦ୍ଭ୍ରମୋ ଽଯଂ ଦୃଶ୍ଯୋ ଽପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ଵର୍ଣୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନ ଇଵାଖେଦାଦ୍ ଵିଚାରେଣାମୁନାନଘ
ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ନାସ୍ତୀତି ବୋଧେନ ମନସୋ ଦୃଶ୍ଯମାର୍ଜନମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନଂ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନା ପରା ନିର୍ଵାଣନିର୍ଵୃତିଃ
ଦୃଶ୍ୟ ଅଛିନାହିଁ ବୋଲି ଜଣାଇବା ସହିତ, ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଥାଏ, ସେଠାରୁ ମନ ପରିଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବାଣ ସୁଖ ଉପଜେ।
ଅନ୍ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରଗର୍ତେଷୁ ଲୁଠତାଂ ଭଵତାମ୍ ଇହ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକୃତ୍ରିମଜ୍ଞାନା କଲ୍ପୈର୍ ଅପି ନ ନିର୍ଵୃତିଃ
ଯଦି ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ନ ମିଳେ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ବର୍ଷ ବିତିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ପରିତ୍ଯାଗୋ ଵାସନାଯା ଉତ୍ତମୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ ଏଷ ଵିମଲକ୍ରମୋ ଜ୍ଞାନପ୍ରକାଶକଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ପବିତ୍ର ପଥ ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
କ୍ଷୀଣାଯାଂ ଵାସନାଯାଂ ତୁ ମନୋ ଗଲତି ସତ୍ଵରମ୍ । କ୍ଷୀଣାଯାଂ ଶୀତସନ୍ତତ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ହିମକଣୋ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମନ ତୁରନ୍ତ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ଶୀତ ଧାରା ଶେଷ ହେଲେ ହିମକଣି ମିଶିଯାଏ, ସେପରି।
ଅଯଂ ଵାସନଯା ଦେହୋ ଧ୍ରିଯତେ ଭୂତପଞ୍ଜରଃ । ତନୁନାନ୍ତର୍ନିଵିଷ୍ଟେନ ମୁକ୍ତୌଘସ୍ ତନ୍ତୁନା ଯଥା
ଏହି ଦେହ, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଖଞ୍ଜରା, ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ; ଯେପରି ତନୁ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ତନୁ ରେଶା ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଗଠା ରହିଥାଏ, ସେପରି।
ଵାସନା ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଶୁଦ୍ଧା ଚ ମଲିନା ତଥା । ମଲିନା ଜନ୍ମନୋ ହେତୁଶ୍ ଶୁଦ୍ଧା ଜନ୍ମଵିନାଶିନୀ
ଭାବନା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଏ — ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମଳିନ। ମଳିନ ଭାବନା ଜନ୍ମର କାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଜନ୍ମକୁ ଶେଷ କରେ।
ଅଜ୍ଞାନସୁଘନାକାରା ଘନାହଙ୍କାରଶାଲିନୀ । ପୁନର୍ଜନ୍ମକରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଲିନା ଵାସନା ବୁଧୈଃ
ଅଜ୍ଞାନରେ ଘନ ଓ ଆତ୍ମତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼, ଯେଉଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଅଛି, ପୁଣି ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ପୁନର୍ଜନ୍ମାଙ୍କୁରତ୍ଯକ୍ତା ସ୍ଥିତା ସମ୍ଭୃଷ୍ଟବୀଜଵତ୍ । ଦେହାନ୍ତଂ ଧ୍ରିଯତେ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ଶୁଦ୍ଧେତି ସୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ପୁଣି ଜନ୍ମର ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଭାବନା ଭଜା ବୀଜ ଭଳି ଦେହ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଜଣା-ଅଜଣା ଏକାତ୍ମତା ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପୁନର୍ଜନ୍ମକରଣୀ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତେଷୁ ଦେହିଷୁ । ଵାସନା ଵିଦ୍ଯତେ ଶୁଦ୍ଧା ଦେହେ ଚକ୍ର ଇଵ ଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁ ଦେହୀମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏମିତି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଅଛି, ଯାହା ପୁଣି ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ଏହା ଦେହରେ ଚକ୍ର ଘୂରାଣି ଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ଯେ ଶୁଦ୍ଧଵାସନା ଭୂଯୋ ନ ଜନ୍ମାନର୍ଥଭାଜନମ୍ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯାସ୍ ତ ଉଚ୍ଯନ୍ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଧିଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଭାବନା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୁଣି ଜନ୍ମ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଜଣା-ଅଜଣାର ଏକତା ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଜୀବନମୁକ୍ତ' ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥା ରାମୋ ମହାମତିଃ । ତତ୍ ତେ ଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜରାମରଣଶାନ୍ତଯେ
ଯେପରି ମହାମତି ରାମ ଜୀବନମୁକ୍ତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ।
ଭରଦ୍ଵାଜ ମହାବୁଦ୍ଧେ ରାମକ୍ରମମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେନୈଵ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ସର୍ଵଥା
ହେ ବରଦ୍ୱାଜ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାମଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ୍ର ପଥକୁ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ।
ଵିଦ୍ଯାଗୃହାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଦିଵସାନ୍ଯ୍ ଅନଯଦ୍ ଗେହେ ଲୀଲାଭିର୍ ଅକୁତୋଭଯଃ
ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଶିକ୍ଷା ଗୃହରୁ ବାହାରି ଆସି, ଘରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଖେଳ କରି କରି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କଟାଉଥିଲେ।
ଅଥ ଗଚ୍ଛତି କାଲେ ଽତ୍ର ପାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ନୃପେ । ପ୍ରଜାସୁ ଵୀତଶୋକାସୁ ସ୍ଥିତାସୁ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ସମୟ ବିତିବା ସହ, ରାଜା ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବେ ସ୍ଥିରତାରେ ବସୁଥିଲେ।