ସଂଵିନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଵାର୍ଯନ୍ତର୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସୃଷ୍ଟଯଃ । ଚିତ୍ତାକାଶାତ୍ମିକା ନୋଢାḫ ପ୍ରତିବିମ୍ବାନ୍ଵିତା ଇଵ
ଚେତନାର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି; ଏହା ମନର ଆକାଶରେ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସହିତ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଭୂତପଞ୍ଚକସତ୍ତାସୁ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯାନ୍ତରଂ ସଦା । ସନ୍ତି ସର୍ଗସହସ୍ରାଣି ନ ଚ ସନ୍ତି କଦାଚନ
ପାଞ୍ଚଭୂତର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, ବାହାର ଓ ଭିତର ଦୁହିଁଠାରେ ସଦା ହଜାର ହଜାର ସୃଷ୍ଟି ଅଛି; ତଥାପି, କେବେଁ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ ଅଛିନାହିଁ।
ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଂ ସାର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣ ସର୍ଵଥା । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମୃଷା
ସବୁଠାରେ, ସବୁବେଳେ, ସବୁକିଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ—ଏଠାରେ କିଛି ଠିକ୍ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ଠିକ୍ ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ଚ କିଞ୍ଚିନ୍ ମୃଷା ନୈଵ ସତ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ମଧ୍ଯମମ୍ । ବୃହଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଯତେ ବ୍ରହ୍ମ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତଵିଵର୍ଜିତମ୍
କିଛି ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, କିଛି ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମଧ୍ୟମ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା—ଶାନ୍ତ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦେନ ଭାଵḫ ଫଲତି ପୀଵରଃ । ତେନାତିଭାଵୋ ଜଯତି ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅପି ସର୍ଗଯୋଃ
ସମସ୍ତ ଭାବ ଶମ ହେଲେ, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଜୀଵḫ ପରସ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତାଵ୍ ଊନଭାଵେନ ସିଧ୍ଯତି । ସଂସାରସ୍ ସମଭାଵସ୍ ତୁ ସମତାଂ ଗଚ୍ଛତି ଦ୍ଵଯୋଃ
ଜୀବ, ପରସ୍ପର ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସମାନ ଭାବରେ ଥିଲେ, ଦୁଇଟିର ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଵିଲକ୍ଷଣା ବୃହଦ୍ଭାଵାସ୍ ସମତ୍ଵାନ୍ ମିଲିତା ମିଥଃ । ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ନାନାଵର୍ଣା ଇଵ ତ୍ଵିଷଃ
ବିଭିନ୍ନ ଏବଂ ବିଶାଳ ଅବସ୍ଥାମାନେ, ସମତାର ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟତା ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ରହନ୍ତି, ଯେପରିକି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନିରର୍ଗଲା ସର୍ଗପରମ୍ପରେତି ଵିଜୃମ୍ଭତେ ଽନ୍ତḫ ପରମାଣୁଧାତୋଃ । ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଶିଲାନ୍ତରେ ଚ ଵହ୍ନୌ ଜଲେ ଵାଖିଲଵସ୍ତୁଜାତେ
ଅନନ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ, ପାହାଡ଼, ପାଥର, ଅଗ୍ନି, ପାଣି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜିନିଷର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବେ ବିକାଶିତ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପରୂପାଦ୍ରିନଦୀଦିନେଶଦିକ୍କାଲକଲ୍ପସ୍ଫୁରଣାକୁଲାପି । ଜଗନ୍ମହାମଣ୍ଡଲପିଣ୍ଡପୀଠୀ ଵ୍ଯୋମୋଦରଂ ଚିଦ୍ଘନଶୂନ୍ଯଧାତୌ
କଳ୍ପନାର ଝଲକରେ—ପାହାଡ଼, ବିଜୁଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିଗ, ସମୟ ଓ ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ଗୋଲାକ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର, ସେହି ଆକାଶର ଭିତରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ଆଧାରରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ନଭଶ୍ ଚ ଵାସ୍ଯା ଉଦରେ ଽପ୍ଯ୍ ଅପାରଂ ସଚନ୍ଦ୍ରତାରାଦ୍ରିଦିଵାକରାଦି । ମିଥସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଶ୍ରୁତଶବ୍ଦସାରା କାଚିନ୍ ମିଥୋଲବ୍ଧଶରୀରିକାପି
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ସମୁଦ୍ର, ଏବଂ ଅସୀମ ଭିତର, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସ୍ୱରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଶୁଣା, କିମ୍ବା ଅକଥିତ ରହିଥାଏ; ଆଉ କେତେକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯଥା ପୁସ୍ତମଯଂ ସୈନ୍ଯଂ ମହାରମ୍ଭମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଅନନ୍ତଂ ଚ ସହସ୍ରାଙ୍ଗାଯୁଧାଦିକମ୍
ଯେପରି ଗୋଟିଏ ପୁସ୍ତକରେ ଅଙ୍କିତ ସେନା, ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଓ ଅନେକ ହସ୍ତ-ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଅନନ୍ତ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର—
ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରତି ତଜ୍ ଜାଡ୍ଯାନ୍ ନିତ୍ଯାସମ୍ଭଵଦୀହନମ୍ । ଅରୂପାଲୋକମନନମ୍ ଅଦିକ୍କାଲକଲାଦିକମ୍
ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ବୁଝିବା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଚିରକାଳ ଚେଷ୍ଟା ଅଭାବ, ରୂପ ନଥିବା ଦୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ଦିଗ, ସମୟ, କାରଣ ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ।
କେଵଲଂ କେଵଲଂ ଶାନ୍ତଂ ସମନିର୍ଵାଣମ୍ ଆତ୍ମନି । ଦୃଷ୍ଟୈର୍ ଅନୁମିତୈର୍ ଜ୍ଞାତୈର୍ ଇତରେଣ ଦଶାଭ୍ରମୈଃ
ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଟି ହେଉଛି କେବଳ ଶାନ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଅନୁମାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ମନାଗ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଅହମାଦିତ୍ଵମ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଚ ତଥୈଵାଖଣ୍ଡିତଂ ଜଗତ୍
ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି କେବେ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଥିବା ପରି ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ଆମ 'ମୁଁ' ଭାବ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଜଗତ ଆଦିକାଳରୁ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମପୁସ୍ତମଯଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରଶବ୍ଦାର୍ଥପରିଵର୍ଜିତମ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପୁସ୍ତକର ଦଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟରୁ ଗଠିତ, ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ରହିତ ।
ଅନ୍ଯେନାନୁମିତୈର୍ ଅର୍ଥୈର୍ ମୁକ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ନ ଚ ସତ୍ଯଂ ନ ଚାସତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଵଯତାଵଶାତ୍
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହା ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ, କାରଣ ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ୱୟତା ଅଛି ।
ଅନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ପୁସ୍ତସୈନ୍ଯାନାମ୍ ଅସ୍ମଦାଦିର୍ ମୁନୀଶ୍ଵର । ଅସ୍ମଦାଦେସ୍ ତୁ କୋ ଽନ୍ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅନନ୍ତାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣḫ ପଦାତ୍
ହେ ମହାମୁନି, ପୁସ୍ତକର ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଆମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି ?
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯସ୍ ସ ନୋ ଽନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପୁସ୍ତମଯାତ୍ମକଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତୋ ମୋହḫ ପ୍ରେକ୍ଷିତୋ ଯୋ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଏପରି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପୁସ୍ତକର ଗଠନ, ଅସତ୍ୟ, ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ମିଳେ ନାହିଁ ।
ସ ଏତାନ୍ ଅସତୋ ଽନନ୍ଯାନ୍ ଦୂରାଦ୍ ଭାଵଵିକାରକାନ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମତ୍ତକୋ ଜନ୍ତୁର୍ ଜୀଵନ୍ନ୍ ଆତ୍ମମୃତିଂ ଯଥା
ଏହି ପ୍ରାଣୀଟି, ଏକ ପାଗଳ ମନୁଷ୍ୟ ପରି, ଦୂରରୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ନିଜର ଆତ୍ମାର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସ ଏଷୋ ଽପ୍ରେକ୍ଷଣାତ୍ମୈଵ ଶୁକ୍ତୌ ରଜତଧୀର୍ ଇଵ । ନ ଵିଦ୍ଯତେ ପ୍ରେକ୍ଷିତସ୍ ସଞ୍ ଶୁକ୍ତୌ ରଜତଧୀର୍ ଇଵ
ଏହି ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଟି ମାନେ ଦେଖିବା କାମଟି ନିଜେ, ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଅଛି ବୋଲି ଭାବିବା କେବଳ ଭାବନା; ଯେତେବେଳେ ଭଲଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଥିବା ଭାବନା ନାହିଁ।
ଅସ୍ମାଭିḫ ପ୍ରେକ୍ଷିତସ୍ ତେନ ନୂନଂ ନିର୍ମୂଲତାଂ ଗତଃ । ଅନାଲୋକḫ ପୁରୋ ରୂଢଂ ଵସ୍ତୁ ନେତି ଵିଲୋକନାତ୍
ଆମେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଥିବାରୁ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର ମୂଳ ଉଖଣ୍ଡାଯାଇଛି; କାରଣ, 'ଏହି ଜିନିଷଟି ଏଠାରେ ନାହିଁ' ବୋଲି ଦେଖିଲେ, ଭ୍ରମ ଅପସାରିତ ହୁଏ।
ଯୈସ୍ ତୁ ନ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯତେ ତେଷାଂ ଶତଶାଖଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଅସତ୍ଯ ଏଵ ସତ୍ଯେନ ବାଲଵେତାଲସୈନ୍ଯଵତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଶତଶଖା ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟଟି ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ଭୂତମାନେ ଥିବା ଭାବେ ଦେଖେ।
ଆସୃଷ୍ଟିକରମ୍ ଆରୁଦ୍ରମ୍ ଇଯଂ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା । ତଥାପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଦୁẖଖାଯ କିଂ ଶୁଭଂ ଜ୍ଞାତଯାନଯା
ଏହି ଭ୍ରମ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଓ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତଥାପି, ଏହା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ କଣ ଭଲ ହୁଏ?
ଅସନ୍ ନିଵର୍ତତେ ରାମ କ୍ଷଣାଦ୍ ଏଵ ନିରୀକ୍ଷିତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ତୁ ଵସ୍ତୁ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ କ୍ଷୀଯତେ ନୈଵ ଵାନଘ
ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟକୁ ଯଦି ଭଲଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ସତ୍ୟକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ବି ନଷ୍ଟ କରିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞାତମାତ୍ରୈଵ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ନ ବାଧତେ । ନ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଧୀର୍ ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଜାଣିହେବା ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ପୁନି ଏହା ଆଉ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ; ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି ଭିତରେ ଭ୍ରମ ଦେଉନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଏଵାସ୍ଯାḫ ପରିଜ୍ଞାନଂ ସ ଏଵାସ୍ଯାḫ ପରିକ୍ଷଯଃ । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯୈଵ ମିତ୍ରେ ଶତ୍ରୁଧିଯୋ ଯଥା
ଏହାକୁ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଏହାର ନାଶ ହୁଏ; ଯେପରି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ପରିଜ୍ଞାତୈଵ ଗଲତି ଲଗତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନରୂଷିତା । ସ୍ଵଭାଵତଶ୍ ଚ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ମିଥ୍ଯା ଯକ୍ଷମତିର୍ ଯଥା
ଅଜ୍ଞାନ କେବେ ଚିହ୍ନଟ ହେଲେ, ସେ ଆପଣେ ଆପଣେ ଗଳିଯାଏ ଓ ହଟିଯାଏ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଭ୍ରମିତ ବୁଝିବା ଭାବ କେବେ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ୱର ହୋଇଥିବା ମନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଲମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ରୂଢିଂ ଗତାଜ୍ଞେ ଜ୍ଞେ ତ୍ଵ୍ ଏଷା ବ୍ରହ୍ମ ମୋକ୍ଷସ୍ ସ ଏଵ ଚ
‘ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନର କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ ନାହିଁ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହୁଏ, ସେଇଟିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ବୁଝିବା ଭାବ ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଭଲଭାବେ ବସିଯାଏ, ସେଠିଏ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସେଠିଏ ମୁକ୍ତି।
ଅସତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷିତମ୍ ଏଵାସତ୍ ସତ୍ ତୁ ନୈଵ ନିଵର୍ତତେ । ଯଦାସତ୍ଯଜଗଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତିସ୍ ତଦୈଷାଶୁ ନିଵର୍ତତେ
ଅସତ୍ୟକୁ ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସତ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ ହଟିଯାଏ।
କଲ୍ପନାମାତ୍ରସମ୍ପତ୍ତିର୍ ଅକଲ୍ପନଵିଲାଯିନୀ । ମନସ୍ସତ୍ତେଵ ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗୀ ନରାଯତ୍ତଭଵାଭଵା
ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନାର ଫଳ; କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ, ସେଠିଏ ସବୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ମନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରି, ମୃଦୁ ଆକୃତିରେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମାନବଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।