ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତୋଦ୍ଯୋଗସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧମହାଚିତେଃ । ନୋଦେତି ଶୁଦ୍ଧସଂଵିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଆତିଵାହିକଵିସ୍ମୃତିଃ
ଏହି ଆକାଶୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭୁଲିଯିବା, ଯେତେବେଳେ ଆରମ୍ଭରେ ମହାଚିତ୍ତ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଆଧିଭୌତିକତା ତେନ ନାସ୍ଯୋଦେତି ପିଶାଚିକା । ଅସତ୍ଯା ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ମିଥ୍ଯା ଜାଡ୍ଯଭ୍ରମପ୍ରଦା
ସେଠାରେ ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥାର ପିଶାଚୀ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ଭୁଲ ଓ ଜଡତାର ଭ୍ରମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
ମନୋମାତ୍ରଂ ଯଦା ବ୍ରହ୍ମା ନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମଯାତ୍ମକଃ । ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଅତୋ ଵିଶ୍ଵଂ ଯଦ୍ ଯତସ୍ ତତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କେବଳ ମନ ହେଉଛି, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କେବଳ ମନ ଅଟେ; ଯାହା ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ମନ ଅଟେ।
ଅଜସ୍ଯ ସହକାରୀଣି କାରଣାନି ନ ସନ୍ତି ଯତ୍ । ତଜ୍ଜସ୍ଯାପି ନ ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନି ତସ୍ମାତ୍ ତୁ କାନିଚିତ୍
ଯେଉଁ ଜନ୍ମହୀନ ଅଟେ, ତାହା ପାଇଁ କୌଣସି ସହାୟକ କାରଣ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଯାହା ଜନ୍ମିତ ଅଟେ, ସେହି କାରଣଗୁଡିକ ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, କେବଳ କିଛି ଅଛି।
କାରଣାତ୍ କାର୍ଯଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ତେନାତ୍ରାସ୍ତି ନ କିଞ୍ଚନ । ଯାଦୃଶଂ କାରଣଂ ଶୁଦ୍ଧଂ କାର୍ଯଂ ତାଦୃଗ୍ ଇହ ସ୍ଥିତମ୍
କାରଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନତା ଆସେ; ଏହିଠାରେ ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ କାରଣ ଅଟେ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଟେ।
କାର୍ଯକାରଣତା ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପପଦ୍ଯତେ । ଯାଦୃଗ୍ ଏଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତାଦୃଗ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣର ସମ୍ପର୍କ କିଛି ଲାଗୁନାହିଁ। ଯେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା ଅଟେ, ସେପରି ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ ଅଟେ।
ମନସ୍ତାମ୍ ଇଵ ଯାତେନ ବ୍ରହ୍ମଣା ତନ୍ଯତେ ଜଗତ୍ । ଅନନ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଶୁଦ୍ଧାଦ୍ ଦ୍ରଵତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଵାରିଣା
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଏହା ଏପରି ଯେ ପ୍ରକୃତ ଜଳରୁ ତାର ଶୁଦ୍ଧତା ଭଳି ତାର ଦ୍ରବତା ନିକଟରୁ ଆସେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଠାରୁ ନୁହେଁ।
ମନସା ତନ୍ଯତେ ସର୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନଗରଂ ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵପତ୍ତନମ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଏହି ସବୁ ଅସଲି ଏବଂ ଚାଉଡ଼ି ରହିଛି, ଯେପରି ମନରେ ଭାବିଥିବା ଏକ ନଗର କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ନଗର।
ଆଧିଭୌତିକତା ନାସ୍ତି ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗତା । ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାସ୍ ତୁ କଥଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ତତ୍ର ତେ
ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯେପରି ରଜ୍ଜୁ ମଧ୍ୟରେ ସାପ ନାହିଁ; ଏପରି ଜାଗୃତ ମନ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ କିପରି ରହିପାରିବେ?
ଆତିଵାହିକ ଏଵାସ୍ତି ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମତେଃ କିଲ । ଆଧିଭୌତିକଦେହସ୍ଯ ଚର୍ଚୈଵାତ୍ର କୁତଃ କଥମ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି, ଯାହା ଜାଗୃତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଦେହ ବିଷୟରେ କଥା କିପରି ହେବ?
ମନୋନାମ୍ନୋ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ଵିଵିଧାକାରଧାରିଣଃ । ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସତ୍ଯରୂପମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ମନ ନାମକ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ରୂପ ଧରେ । ମନର ରାଜ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ମନ ଏଵ ଵିରିଞ୍ଚତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସଙ୍କଲ୍ପନାତ୍ମକମ୍ । ସ୍ଵଵପୁସ୍ ସ୍ଫାରତାଂ ନୀତ୍ଵା ମନସେଦଂ ପ୍ରତନ୍ଯତେ
ମନ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହା କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ । ନିଜ ରୂପକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ମନ ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
ଵିରିଞ୍ଚୋ ମନସୋ ରୂପଂ ଵିରିଞ୍ଚସ୍ଯ ମନୋ ଵପୁଃ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଵିଦ୍ଯତେ ନାତ୍ର ତେନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି କଲ୍ପିତମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନର ଏକ ରୂପ, ମନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଶରୀର । ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମନରେ କଳ୍ପିତ ।
ପଦ୍ମାକ୍ଷେ ପଦ୍ମିନୀଵାନ୍ତର୍ ମନୋହୃଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୃଶ୍ଯତା । ମନୋଦୃଶ୍ଯଦୃଶୌ ଭିନ୍ନେ ନ କଦାଚନ କିଞ୍ଚନ
ପଦ୍ମ ଆଖିରେ ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ରହିଥାଏ, ମନର ହୃଦୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅଛି । ମନର ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।
ତଥା ଚାତ୍ର ଭଵତ୍ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚିତ୍ତରାଜ୍ଯଧୀଃ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯୈଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଧୃଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦୃଶ୍ଯଭୂଃ
ଏଠି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଯେପରି, ମନର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତେଣିଏ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏହା ନିଜ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଛି ।
ତସ୍ମାଚ୍ ଚିତ୍ତଵିକଲ୍ପସ୍ଥଃ ପିଶାଚୋ ବାଲକଂ ଯଥା । ଵିନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଷାନ୍ତର୍ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଂ ଦୃଶ୍ଯରୂପିକା
ଯେପରି ମନର ଭ୍ରମରେ ବସିଥିବା ଏକ ପିଶାଚ ଜଣେ ଶିଶୁକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେହିଭଳି ଏହି ଭିତରର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନେଇଛି, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ।
ଯଥାଙ୍କୁରୋ ଽନ୍ତର୍ ବୀଜସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତୋ ଦେଶକାଲତଃ । କରୋତି ଭାସୁରଂ ଦେହଂ ତନୋତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ହି ଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଯେପରି ଗୁଡିକ ଭିତରେ ଅଂକୁର ସ୍ଥିତ ରହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେହିଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଜଣାଇବାର ଶକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
ସଚ୍ ଚେନ୍ ନ ଶାମ୍ଯତି କଦାଚନ ଦୃଶ୍ଯଦୁଃଖଂ ଦୃଶ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅଶାମ୍ଯତି ନ ବୋଦ୍ଧରି କେଵଲତ୍ଵମ୍ । ଦୃଶ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅସମ୍ଭଵତି ବୋଦ୍ଧରି ବୋଦ୍ଧୃଭାଵଃ ଶାମ୍ଯେତ୍ ସ୍ଥିତେ ଽପି ହି ତଦ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମୋକ୍ଷମ୍ ଆହୁଃ
ଯଦି ଦୃଶ୍ୟର ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ତେବେ ଦୃଶ୍ୟରେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ନ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଆସେ । ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ନଥିଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦୃଶ୍ୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ଭାବିଯାଏ ।
କଥଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଉଦ୍ଦାମଵଚନଂ ମୁନିନାଯକେ । ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଏକରସେ ଜାତେ ଜନେ ମୌନଵତି ସ୍ଥିତେ
ମୁନିମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଗ୍ରଣୀ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସାଧାରଣ କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିରବ ଭାବେ ବସିଥିଲେ ।
ଶାନ୍ତେଷୁ କିଙ୍କିଣୀଜାଲସ୍ଵନେଷୁ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିନା । ପଞ୍ଜରାନ୍ତରହାରୀତଶୁକେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତକେଲିଷୁ
ଗହଣାର ଝିଙ୍କି ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତାଳି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାରା ଶୁକା ମାନେ ମଧ୍ୟ ଖେଳିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ।
ସୁଵିସ୍ମୃତଵିଲାସାସୁ ସ୍ଥିତାସୁ ଲଲନାସ୍ଵ୍ ଅପି । ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵ ନ୍ଯସ୍ତେ ସମସ୍ତେ ରାଜସଦ୍ମନି
ସାଧାରଣତଃ ହସିଖେଳି ରହୁଥିବା ଜନାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଲେ, ଏକ ରାଜମହଳର ଚିତ୍ରଭିତିରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ।
ମୁହୂର୍ତଶେଷମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଦିଵସଂ ମଧୁରାତପମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରୋ ରଵିକରୈସ୍ ସହ ତାନଵମ୍ ଆଯଯୌ
ଦିନର ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଗଲା, ମଧୁର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଚାଲିଥିଲା; ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖାଦେଖି ଦୀରେ ଦୀରେ କମିଗଲା ।
ଵଵୁର୍ ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲପ୍ରକରୋନ୍ମଦମାଂସଲାଃ । ଵାଯଵୋ ମଧୁରସ୍ପନ୍ଦଂ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥମ୍ ଇଵାଗତାଃ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ବାୟୁ ହଲେ ହଲେ ବାହିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ସେମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୁତଂ ଚିନ୍ତଯିତୁଂ ଭାନୁର୍ ଇଵାହୋରଚନାଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ଯାଜୈକାନ୍ତମ୍ ଅଗମଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତଗିରେସ୍ ତଟମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ପରି, ତାର ସାଧାରଣ ଗତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆ, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଶୂନ୍ୟ ତଟକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲା ।
ଉତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ମିହିକାରମ୍ଭଶ୍ଯାମତା ଵନଭୂମିଷୁ । ଵିଜ୍ଞାନଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲାଶ୍ ଶାନ୍ତତା ଇଵ
ବନ ଭୂମିରେ ଧୂସର ଅନ୍ଧାର ଉଠିଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାରୁ ଭିତରରେ ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଜନ୍ମିଛି ।
ବଭୂଵୁର୍ ଅଲ୍ପସଞ୍ଚାରା ଜନା ଦଶସୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଅପି । ସାଵଧାନତଯା ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଚେଷ୍ଟିତାଃ
ଦଶ ଦିଶାରେ ଲୋକମାନେ ଅତି କମ୍ ଚଳାଫେରା କରିଲେ, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଛାଯା ଦୀର୍ଘତ୍ଵମ୍ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଵାସିଷ୍ଠଂ ଵର୍ଣନକ୍ରମମ୍ । ଇଵ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅଶେଷାଣାଂ ଵସ୍ତୂନାଂ ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରାଃ
ଉପସ୍ଥିତମାନେ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଛାୟା ଲମ୍ବା ହେଇଗଲା, ମନେ ହେଲା ଯେ ତାଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି ।
ପ୍ରତୀହାରଃ ପୁରଃ ପ୍ରହ୍ଵୋ ଭୂତ୍ଵାହ ଵସୁଧାଧିପମ୍ । ଦେଵ ସ୍ନାନଦ୍ଵିଜାର୍ଚାସୁ କାଲୋ ହ୍ଯ୍ ଅତିଗତୋ ଭୃଶମ୍
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଦ୍ୱାରପାଳ ନମ୍ର ହୋଇ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପୂଜା ପାଇଁ ସମୟ ବହୁତ ଦିନ ହେବାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି ।"
ତତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ସଂହୃତ୍ଯ ମଧୁରାଂ ଗିରମ୍ । ଅଦ୍ଯ ତାଵନ୍ ମହାରାଜ ଶ୍ରୁତମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଅସ୍ତୁ ଵଃ
ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବାସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ବନ୍ଦ କରି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏତିକି ଶୁଣିବା ହେଉ ।"
ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵଦିଷ୍ଯାମ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୌନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯୈଵମ୍ ଅସ୍ତୂକ୍ତ୍ଵା ଭୂପତିର୍ ଭୂତିଵୃଦ୍ଧଯେ
ବାସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଆଗାମୀ ସକାଳେ ଆଉ କିଛି କହିବି," ଏହା କହି ଚୁପ ହେଇଗଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।