ସୁଖୀ ଦୁẖଖୀ ଭଵୋ ଽଭାଵୋ ନରୋ ନାଗୋ ଽମରୋ ଽସୁରଃ । ବକẖ କାକଶ୍ ଶୁକଶ୍ ଶଙ୍ଖସ୍ ତିତ୍ତିରିର୍ ହରିଣୋ ଵୃଷଃ
ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ, ଅଛି, ନାହିଁ, ମଣିଷ, ସାପ, ଦେବତା, ଦାନବ, ବକ, କାଉ, ପରି, ଶଂଖ, ଟିଟିରି, ହରିଣ, ବୃଷ—
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଦୁẖଖାଦ୍ ଦୁẖଖଂ ଭଯାଦ୍ ଭଯମ୍ । ପତନ୍ନ୍ ଆପାତରମ୍ଯେଷୁ ରମତେ ଭୋଗଭସ୍ମସୁ
ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା, ସେଠାରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଦୁଃଖରୁ ଦୁଃଖକୁ, ଭୟରୁ ଭୟକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ଭୋଗରେ ମନ ଲଗାଏ, ଯାହା ସେଶେ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଥାଏ।
ଅଶରୀରୋ ନିରାକାରସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମାମ୍ବରାସ୍ପଦଃ । ପିଶାଚୋ ଽସ୍ମୀତି ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା କ୍ଵଚିଦ୍ ଧତ୍ତେ ପିଶାଚତାମ୍
ଦେହ ନାହିଁ, ଆକାର ନାହିଁ, ଚିନ୍ତାର ରୂପ ଏବଂ ଆକାଶରେ ବସିଥିବା, କେବେ କେବେ 'ମୁଁ ପିଶାଚ' ବୋଲି ଭାବି, ପିଶାଚ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସର୍ଗେ ଯଥା ରୂଢଂ ତତ୍ ତଥା ତୁ ନିଷେଵତେ । ଜୀଵଂ ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ତଜ୍ଜ୍ଞମ୍ ଅତଜ୍ଜ୍ଞମ୍ ଅପି ଵାନଘ
ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଯେପରି ଭାବେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେହିଭଳି ଆଚରଣ କରେ; ଏହି ଜୀବ ସବୁର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, କିଛି ଜାଣିଥିବା, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉଥିବା, ଯେପରି ହେଉ।
ଯକ୍ଷରକ୍ଷḫପିଶାଚାଦିଭାଵନାଭ୍ରମଭେଦତଃ । ଜନ୍ମନାମ୍ ଅତ୍ର ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ନ କର୍ତୁଂ ମମ ସମାର୍ଥତା
ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ ଭଳି ଭାବନାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ କେତେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି ତାହା ଗଣନା କରିବାକୁ ମୋର ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ତ ନାହିଁ।
ପଦାର୍ଥଭାଵନାମାତ୍ରାଦ୍ ଅତିଦୁẖଖପରମ୍ପରାଃ । ଅହନ୍ତାତ୍ମନ ଉଦ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ଯାସତ୍ଯଘନଭ୍ରମାଃ
ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ କେବଳ ଭାବିବା ଦ୍ୱାରା, 'ମୁଁ' ଭାବନାର ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅନେକ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଏକାଠି ଭ୍ରମରେ ଭରି ଥାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହେଁ ମିଶି।
ଏଵଂ ଖ ଏଵ ଜାଯନ୍ତେ ଖରୂପାସ୍ ସଂସୃତିଭ୍ରମାଃ । ନ ଦେଶକାଲାଵରଣଂ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ମନାଗ୍ ଅପି
ଏଭଳି, ଖାଲି ଆକାଶରେ ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମ ଆକାଶ ଭଳି ଆକାର ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଭ୍ରମଗୁଡିକ କିଛି ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳର ସୀମା ଲାଗୁ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ଅତି ସାନା ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅନାରତଂ ସର୍ଗପରମ୍ପରାଣାମ୍ ଅରୂପିଣୀନାମ୍ ଅଥ ରୂପିଣୀନାମ୍ । ଜଲଦ୍ରଵାନୁକ୍ରମସଂସ୍ଥିତାନାଂ କ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଖେ ଖାତ୍ମତଯୋଦିତାନାମ୍
ଅନ୍ତହୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅରୂପ ଓ ରୂପ ଦୁହେଁ, ଜଳ ଧାରା ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଆକାଶରେ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ସେଗୁଡିକୁ ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
ଯୋଗଭୂମିକଯୋତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵିତସ୍ଯ ଶରୀରିଣଃ । ଭୂମିକାଂଶାନୁସାରେଣ କ୍ଷୀଯତେ ପୂର୍ଵଦୁଷ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଜୀବନ ଯୋଗର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରୁ ପରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେଉଁଠି ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କର୍ମର ପ୍ରଭାବ ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଅନୁଯାୟୀ ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଏ।
ପୁରାଭୂଵମ୍ ଅହଂ ଜନ୍ତୁର୍ ମୃତୋ ଽହଂ ତତ୍ର ବନ୍ଧୁଷୁ । ଚିରେଣେହାହମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ଇତି ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ ତତଃ
ସେ ଭାବେ—‘ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଜୀବ ଥିଲି, ସେଠାରେ ମୋ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏଠାରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହେଲା।’
ଏଵଂ ଭାଵନଯୋଚ୍ଛୂନଂ ଜାତଂ ପଶ୍ଯତି ଦେହକମ୍ । ସର୍ଵାଵଯଵସମ୍ପନ୍ନଂ ପଙ୍କାଦ୍ ଇଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ଏଭଳି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେହକୁ ସେ ଦେଖେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସହିତ କାଦୁରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଶରୀରମ୍ ଅଭିସମ୍ପନ୍ନଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଛୂନଵାସନମ୍ । ପରଲୋକମ୍ ଅଥ ସ୍ଫାରଂ ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଚ ପଶ୍ଯତି
ସେ ଏହି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଆସକ୍ତି ସହିତ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ପରଲୋକର ବିସ୍ତୃତ ଜଗତକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ।
ତତẖ କତିପଯଂ କାଲଂ ଶେଷଂ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣାମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସୁକୃତଭୋଗାଯ ଯାତି ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ପଦମ୍
ତାପରେ, କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରାଧ କାର୍ଯ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଫଳ ଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କର ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ତତ୍ରୋପରି ଵିମାନେଷୁ ଲୋକପାଲପୁରେଷୁ ଚ । ମେରୂପଵନକୁଞ୍ଜେଷୁ ରମତେ ରମଣୀସଖଃ
ସେଠାରେ, ଦେବମାନ୍ୟ ବିମାନ ଓ ଲୋକପାଳଙ୍କର ସହରରେ, ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତର ଉଦ୍ୟାନ ଓ କୁଞ୍ଜରେ, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ ।
ମନ୍ଦାରଦଲଦୋଲାସୁ ପୁନ୍ନାଗଗହନେଷୁ ଚ । ପାରିଜାତଵନାଗ୍ରେଷୁ ରମତେ ରମଣୀସଖଃ
ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଡାଳିର ଝୁଲାରେ, ପୁନ୍ନାଗ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏବଂ ପାରିଜାତ ଉଦ୍ୟାନର ସୀମାରେ, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ ।
ସନ୍ତାନକଵିତାନେଷୁ ପାରିଭଦ୍ରଦ୍ରୁମେଷୁ ଚ । କଲ୍ପପାଦପକୁଞ୍ଜେଷୁ ରମତେ ରମଣୀସଖଃ
ସନ୍ତାନକ ଗଛର ଛାୟାରେ, ପାରିଭଦ୍ର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ କାମନାପୂରଣ ଗଛର କୁଞ୍ଜରେ, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ ।
ଯୋଗଭୂମିଗତା ଯେ ଯେ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ । ତେ କ୍ଷୀଣଦୁଷ୍କୃତା ମତ୍ତା ରମନ୍ତେ ସୁରସଦ୍ମସୁ
ଯେଉଁଠି ଯୋଗର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଷିଯାଇଛି; ଏହି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାସ୍ତୀର୍ଣକଲ୍ପତରୁପଲ୍ଲଵସଂସ୍ତରେଷୁ ପୁଷ୍ପାଵନଦ୍ଧମୃଦୁହେମଲତାଲଯେଷୁ । ସମ୍ଯକ୍କ୍ରିଯାସ୍ ସୁରପୁରେଷୁ ସହାପ୍ସରୋଭିର୍ ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ ସୁରତସାରସୁଖଂ ରମନ୍ତେ
ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରରେ ତିଆରି ଶୟନରେ, ସୁନାର ଲତା ମଧ୍ୟରେ ମୃଦୁ ଫୁଲର ମାଳା ଲଗାଇ ତିଆରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘରରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହରରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରି, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସୁଖର ସାର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଏଵମ୍ ଉଦିତḫ ପୃଥକ୍ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ସସୁରାସୁରପାତାଲଲୋକାନ୍ତରଧରାମ୍ବରଃ
ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତ ଅଲଗା ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହାରେ ଦେବତା, ଅସୁର, ପାତାଳ ଲୋକ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶର ବିସ୍ତୃତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦ୍ଯା ଏଵମ୍ ଏଵ ଗତାସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମାନ ଏଵେମଂ ସର୍ଗସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ଚିନ୍ତାର ସ୍ୱଭାବର, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଭାବନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦିḫ ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ମନୋମଯୀ । ମାଯେଯମ୍ ଉଦିତା ମିଥ୍ଯା ସର୍ଗତା କଲ୍ପନାତ୍ମିକା
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ମାୟା ଭୁଲ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବିତ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏକ ନିର୍ମାଣ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ମାଯାଯାସ୍ ତଦ୍ ଅସନ୍ ନଭଃ । ଅନ୍ତରନ୍ତରସାରାତ୍ମରମ୍ଭାସ୍ତମ୍ଭା ଇଵୋଦିତାଃ
ଏହି ମାୟାରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅସଲି ନୁହେଁ, ଆକାଶ ପରି; ଏମାନେ ମନର ଗୁପ୍ତ ସାରରୁ ଉଦ୍ଭବି, ଥମ୍ଭା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷା ଏତେ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରକାଦଯଃ । ଅସତ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚ ଚିତ୍ତ୍ଵାଚିତ୍ତ୍ଵୈର୍ ଇହ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁରୁଷ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ମନ ସହିତ ଓ ମନ ବିନା, ଅସଲି ଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ଭୂତଂ ପ୍ରତି ପୃଥଗ୍ଭୂତସ୍ ସର୍ଗୋ ଵିକସିତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଵପ୍ନପୁରଵନ୍ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପାଇଁ ଅଲଗା ନିର୍ମାଣ ନିଜେ ଫୁଟିଉଠେ, ଚିନ୍ତା ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ସହର କିମ୍ବା ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥାଏ।
ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଚିଦ୍ଧାତୋର୍ ମିଥଶ୍ ଚାନୁଭଵଭ୍ରମାତ୍ । ସର୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଏତେଷୁ ସଦ୍ରୂପାସ୍ ସମସ୍ତା ଭୂତଜାତଯଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ ଏବଂ ଅନୁଭବର ଭ୍ରମରେ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି ।
ସମ୍ମିଲନ୍ତି ମିଥẖ କେଚିନ୍ ନିରାଵରଣସଂଵିଦଃ । ସର୍ଗାḫ ପରିଣମନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ତ୍ଵ୍ ଅପରସ୍ପରଵେଦିନଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅବାଧ ଜ୍ଞାନ ରହିଥିବାରୁ ଏକାପରି ମିଶିଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏକାପର ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ ।
କାକତାଲୀଯଵତ୍ କେଚିତ୍ ସର୍ଗାସ୍ ସର୍ଗେ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଦେଶମ୍ ଅନ୍ଯମ୍ ଇମଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵିତାଃ
କିଛି ସୃଷ୍ଟି, କାକ ଏବଂ ତାଳଗଛର ଯଥାସମୟ ମିଳିବା ପରି, ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଭାବିଥାନ୍ତି—‘ଆମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ’ ।
କ୍ରମେଣାନେନ ହେ ରାମ ତେ ସ୍ଵପ୍ନପୁରୁଷା ଅପି । ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷାଶ୍ ଚୈଵ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଅଖଣ୍ଡିତାତ୍
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାମ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଚେତନା ଅଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଅଟେ ।
ଚିଦ୍ଘନଂ ଚିତ୍ତ୍ଵସାରତ୍ଵାଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ । ନାସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋ ନ ଵେଧୋ ଽସ୍ତି ନାନ୍ଯତା ନ ଚ ନାଶିତା
ଚେତନା ଗଢ଼ା ଓ ମନର ସାର ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ କେବଳ ମନ ରହିଯାଏ; ଏହାକୁ କୌଣସି ବାଧା, ବିଭାଜନ, ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ନାଶ କିଛି ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷାସ୍ ସତ୍ଯାସ୍ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମାଃ । ଵର୍ତମାନାର୍ଥକାରିତ୍ଵାନ୍ ନେହ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ମନରେ ଉପଜିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; କାରଣ, ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।