ଏକାମ୍ ଅଥ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଵା ତୃତୀଯାଂ ଚେତରାଂ ଚ ଵା । ଆରୂଢସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ କୀଦୃଶୀ ଭଗଵନ୍ ଗତିଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଭଗବନ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହୁଏ?
ମୂଢସ୍ଯାରୂଢଦୋଷସ୍ଯ ତାଵତ୍ ସଂସୃତିର୍ ଆତତା । ଯାଵଜ୍ ଜନ୍ମାନ୍ତରଶତୈଶ୍ କାକତାଲୀଯଯୋଗତଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୂଢ଼ ଏବଂ ଉନ୍ନତି କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ଯାଏଁ ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସଯୋଗରେ ମୁକ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।
ଅଥ ଵା ସାଧୁସଙ୍ଗତ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନରସ୍ଯ ନୋ । ଉଦେତି ଵୈରାଗ୍ଯମତିର୍ ମରୌ ପୁଷ୍ପଲତା ଯଥା
କିମ୍ବା, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥାଏ, ସେଠାରେ ବି ଅସକ୍ତିର ମନ ଉଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଫୁଲ ଲତା ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵୈରାଗ୍ଯମତିର୍ ଏଵଂ ସା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ଭୂମିକାକ୍ରମେ । ନିଯୋଜଯତି ସଂସାରେ ତଟୀମ୍ ଇଵ ତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଅସକ୍ତିର ମନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେ ମନ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଦକ୍ରମରେ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନଦୀକୂଳ ତାଳ ତାଳ ଧାରାକୁ ନେଇଯାଏ।
କେଚିଜ୍ ଜନ୍ମମହାଯୋଗୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧଵିଚାରଣାଃ । ଅରଘଟ୍ଟଘଟୀଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୋର୍ଧ୍ଵାଧḫପରାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
କେହି କେହି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଉଦ୍ୟମ ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଚାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ଜଳଚକ୍ରର ଉପର ଓ ତଳ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ।
ପ୍ରଥମାଂ ଵେତରାଂ ଵାପି ଯୋଗଭୂମିଂ ତୁ ଯୋ ଽଭ୍ଯସେତ୍ । ଆଯୁẖକ୍ଷଯମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପୁନḫପାଶ୍ଚାତ୍ଯଜନ୍ମନେ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଦକ୍ରମ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ କରି ନବଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ସ ତମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ବୁଦ୍ଧୌ ପରିକରଂ ଵରମ୍ । ଵହନ୍ ଯାତି ମୃତେḫ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ଯଥା ସ୍ରୋତସ୍ ସରିଦ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ମନରେ ଗଢ଼ି ରଖିଛି, ସେଠିକି ମନେ ରଖି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅଗ୍ରଗତି କରେ; ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ତତ୍ର ତୈଶ୍ ଶୁଭସଙ୍କଲ୍ପୈḫ ପଵିତ୍ରକଲନାତ୍ମକଃ । ତାଦୃଗ୍ଗୁଣମଯୈର୍ ଏଵ ମିତ୍ରବନ୍ଧୁଭିର୍ ଅନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବନା ଓ ପବିତ୍ର ମନୋଭାବ ସହିତ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଗୁଣ ଥିବା ବନ୍ଧୁ-ସାଙ୍ଗମାନେ ସହ ଏକଠି ରହନ୍ତି।
ଅଦୀନାତ୍ମା ଜଗଦ୍ଭାଵାନ୍ ଅଖିଲାନ୍ ଅପରାମୃଶନ୍ । ସଂସ୍ମରନ୍ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଜଗତ୍ତରଣକାରଣମ୍
ଅଦୃଢ଼ ମନ ନ ରଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅସ୍ପର୍ଶ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ଜଗତ ଦୁଃଖ ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର କାରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ସଦ୍ଵାସନାମନୋରୂପୋ ଵିଜହାତି ଶରୀରକମ୍ । ଵାତାଵଧୂନନାଧୂତମ୍ ଆମୋଦẖ କୁସୁମଂ ଯଥା
ଶୁଭ୍ର ଭାବନା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଯେପରି ବାତାସରେ ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ଫୁଲ ଛୁଟିଯାଏ।
ପ୍ରାଣଵାତାନ୍ଵିତୋ ଜୀଵଗନ୍ଧୋ ଦେହସରୋରୁହମ୍ । ପ୍ରଵିହାଯ ସମୁଡ୍ଡୀନẖ କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଗତଃ
ପ୍ରାଣର ସହିତ ଜୀବନର ସୁଗନ୍ଧ ବୋକି, ସେ ଦେହର ପଦ୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇ, କୌଣସି ଶୂନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ମୁହୂର୍ତମ୍ ଏକଂ ସୌଷୁପ୍ତୀମ୍ ଅଵସ୍ଥାମ୍ ଅନୁତିଷ୍ଠତି । ଦେହଭାରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗାଢାଂ ନିଦ୍ରାମ୍ ଉପାଗତଃ
ଦେହର ଭାର ଛାଡ଼ି, ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ସମୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ବସି ରହେ, ଭଲଭଳି ଶୁଅଁଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆଯାତସ୍ ସତତାଭ୍ଯସ୍ତଯା ସ୍ଵଯା । ଆପୂର୍ଯତେ ଵାସନଯା ସରିତ୍ଖାତ ଇଵାମ୍ଭସା
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ନିଜ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ସେ ସଚେତନ ହୁଏ, ଏବଂ ନଦୀ ଖାଳିରେ ଜଳ ଭରିଯିବା ପରି, ସଂସ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ ।
ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ସ୍ଵଧିଯା ସାଧୁସ୍ ସ ସ୍ଵଭାଵନଯା ତଯା । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମଵପୁର୍ ଯସ୍ମିଂସ୍ ତିଷ୍ଠେତ୍ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକାନ୍ଵିତଃ
ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଦେହ ନେଇ, ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ସହିତ ରହିଯାଏ ।
ନ ତୁ ଦୂରେ ନ ନିକଟେ ଵ୍ଯୋମ ନେଦଂ ନ ଚେତରତ୍ । କାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵର୍ଣନାଯୋଗ୍ଯାଂ ତାମ୍ ଆକାଶଦଶାଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଆକାଶ କେବଳ ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟ ନୁହେଁ, ଏହା ନ ଏହି, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି; ଏହାକୁ କୌଣସି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଲୋକେ ଆକାଶର ଏକ ଅବିବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଦଶା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ତତସ୍ ସ ଜୀଵୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରାଣଵାତମଯାତ୍ମକଃ । ଶନୈḫ ପ୍ରାଗ୍ଭାଵମ୍ ଆଦତ୍ତେ ମଧୌ ରସମ୍ ଇଵାଙ୍କୁରଃ
ତାପରେ, ଏହି ଆକାଶରେ ଥିବା ସେ ଜୀବ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାଣ ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଛର ଅଂକୁର ବସନ୍ତରୁତୁରେ ରସ ଆତ୍ମସାତ କରେ।
ଭାଵନା ଯା ସଦାଭ୍ଯସ୍ତା ତାମ୍ ଏଵ ମରଣାଵଧୌ । ସ୍ମରଞ୍ ଜୀଵୋ ଜହାତୀମଂ ଭୀମଂ ଭାରଂ କଲେଵରମ୍
ଯେ ଭାବନା ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସେଇ ଭାବନାକୁ ମନେ ପକାଇ, ଜୀବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦେହର ଭାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଯଂ ଯଂ ଭାଵଂ ସ୍ମରନ୍ ଦେହାତ୍ ସଦାଭାଵିତମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲୁତଃ । ତସ୍ଯୈଵ ଫଲମ୍ ଆପ୍ନୋତି ସ୍ଵପୌରୁଷବଲାର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁ ଭାବକୁ ସେ ସଦା ଭାବନା କରି ଦେହ ଛାଡ଼ି ମନେ ପକାଏ, ସେଠାରୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଜିତ ଫଳ ସେ ପାଇଥାଏ।
ଆଦେହଂ ଯତ୍ ସଦାଭ୍ଯସ୍ତଂ ଜୀଵେନ ତଦ୍ ଅସୌ ମୃତୌ । ସର୍ଵାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ସ୍ମରତୀଦଂ କୃତଂ ମଯା
ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ କାମ କିମ୍ବା ଆଚରଣକୁ ଜୀବ ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରିଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଭାବକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, 'ମୁଁ ଏହି କାମ କରିଛି' ବୋଲି ଏହି କଥାକୁ ମନେ ପକାଏ।
ଯୁଦ୍ଧରାଜ୍ଯସୁରାରାମପାଠରୋଦନଵିଭ୍ରମାନ୍ । ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୀତୋ ଽସୌ ନାଗ୍ରସ୍ଥାନ୍ ଅପି ପଶ୍ଯତି
ନିଜ କର୍ମର ଫଳକୁ ଭୟ କରି, ସେ ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ପାଠ, କାନ୍ଦା, ଭ୍ରମ ଭଳି ଘଟଣାର ସ୍ମୃତିରେ ଏତେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେ ଆଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଯ ଆସନ୍ନଫଲୋ ଭାଵସ୍ ସ୍ଵଵଶେନାଵଶେନ ଵା । ସର୍ଵଭାଵୋପମର୍ଦେନ ସ ଏଵାଗ୍ରେ ଵିଲୋକ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଭାବ ନିଜ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ସବୁଠାରୁ ନିକଟରେ ଫଳ ଦେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଭାବକୁ ଦବାଇ ଦେଇ, ସେଇ ଭାବଟିକୁ ଆଗରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶୁଭମ୍ ଅସ୍ତୁ ମମେଦାନୀଂ ଚିରଂ ମାଶୁଭମ୍ ଅସ୍ତୁ ମେ । ଆକୀଟାମରମ୍ ଆଶୈଷା କ୍ଷୀଯତେ ନ କଦାଚନ
'ଏବେ ମୋତେ ଭଲ ହେଉ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ କିଛି ଖରାପ ନ ହେଉ'—ଏହି ଆଶା, ସବୁଠୁ ଛୋଟ ପୋକାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବେ ମଧ୍ୟ କମିଯାଏ ନାହିଁ।
କ୍ଷୀଯତେ ଭାଵନୈଷାନ୍ତẖ କେଵଲଂ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ । ଆକାଶଵିଶଦଶ୍ ଶାନ୍ତୋ ଜ୍ଞḫ ପ୍ରନିର୍ଵାତି ଶାମ୍ଯତି
ଏହି ଆଶା କେବଳ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନରୁ ହ୍ରାସ ପାଏ; ସେ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର କରି ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଯାଏ।
ଜଡଶ୍ ଚେତ୍ ତତ୍ ପୁରୋ ଭାଵାନ୍ ମୃତୌ କାଂଶ୍ଚିନ୍ ନ ପଶ୍ଯତି । ଅଜଡଶ୍ ଚେତ୍ ତଦଭ୍ଯସ୍ତୈର୍ ଭାଵୈର୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ ଽଵଶଃ
ଯଦି ସେ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସେ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିପାରେନି; ଯଦି ସେ ସଚେତନ, ତେବେ ସେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଛି, ସେଠାରେ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
ଏଵମ୍ ଆକାଶରୂପୋ ଽସୌ ଜୀଵସ୍ ସଂଵୃତଵାସନଃ । ତଂ ମୁହୂର୍ତଂ ଜଡାଵସ୍ଥୋ ଯୁଗଂ ଯାତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଏଭଳି, ଏହି ଜୀବ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶାରେ ଢାକାଯାଇ, ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଅବୁଦ୍ଧି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଯୁଗ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଭଵଂ ପ୍ରାଗ୍ ଅହଂ ଜନ୍ତୁର୍ ମୃତସ୍ ତତ୍ରାସ୍ମି ବନ୍ଧୁଷୁ । ଯୁଗମ୍ ଅତ୍ର ପରିକ୍ଷୀଣମ୍ ଅଭିପଶ୍ଯତି ସ କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ଭାବେ, 'ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଥିଲିନି; ଏବେ ମୁଁ ମରି, ଏହି ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି,' ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଏଠାରେ ଏକ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଦେଖେ।
ମୁହୂର୍ତ ଏଵ ସଞ୍ଜାତେ ସ ଜୀଵୋ ଯୁଗନିଶ୍ଚଯେ । ଇହ ଜାତୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଦେଶ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିତିଲେ, ସେ ଜୀବ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ — 'ମୁଁ ଏଠାରେ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛି।'
ଅଭଵଂ ପ୍ରାଗ୍ ଅହଂ ଜନ୍ତୁର୍ ମୃତସ୍ ତତ୍ରାସ୍ମି ବନ୍ଧୁଷୁ । ତତẖ କୃତା ମେ ସ୍ଵଜନୈḫ ପିଣ୍ଡଦାନାଦିକାẖ କ୍ରିଯାଃ
ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଥିଲି ଯିଏ ନିଜ ପରିବାରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲି; ତାପରେ, ମୋ ପରିଜନମାନେ ମୋ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ।
ତାଭିର୍ ଲବ୍ଧଶରୀରେଣ ମଯା ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ । ଭୁକ୍ତେ ଚିରତରଂ କାଲଂ ଜାତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯେତ୍ଥମ୍ ଉତ୍ଥିତଃ
ସେଇ କ୍ରିୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଏହି ଶରୀର ମିଳିଲା; ମୋର ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲି; ଏବେ ଏଭଳି ମୁଁ ଉଠିଛି।
ଇତ୍ଥଂ ମୁହୂର୍ତ ଏଵାସୌ ଗତେ ପ୍ରତ୍ଯଯଵାନ୍ ଭଵନ୍ । ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ଦେହମ୍ ଆତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି
ଏଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିତିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ଏବଂ ନିଜ ଆଦତ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ମନରେ ଏକ ଶରୀରକୁ ଦେଖେ।