କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅର୍ଥେଷୁ ଚିନ୍ତାସୁ ଵାସନାସ୍ଵ୍ ଆତ୍ମତାସୁ ଚ । ଅଵେଦନମ୍ ଅମଗ୍ନତ୍ଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସଂସଙ୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ଚିନ୍ତା, ଆଦତ କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ମନ ଲିନ ନ ହେବା, ଏହି ଅଲଗା ରହିବାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନପଙ୍କପୀଠାଯାଂ ଜ୍ଞପ୍ତିଭୂମୌ ସ୍ଵଭାଵତଃ । କାକତାଲୀଯଯୋଗାଦ୍ ଵାକ୍ଷଯାଦ୍ ଵା ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ଦଳିଆ ଉପରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନର ଭୂମି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ସେଠାରେ କାହିଁକି ନ କିଛି ହେବ, ଯେପରି କାଉଁ ଗଛରେ କାକ ଏକାଏକି ବସିଯାଏ, କିମ୍ବା କେବଳ ଦେଖିବାରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ।
ସଂଵିଜ୍ଜଲଵିଲାସାଯାଂ ଵିଶଦ୍ଦେହମୃଣାଲକଃ । ଜାତୋ ହୃଦଯସଦ୍ଵାପ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତାଶଫରିକାନ୍ଵିତଃ
ଚେତନାର ଖେଳରେ, ଯାହାର ଶୁଦ୍ଧ ଦେହ ଶଳିଳ ଗଛର ଡାଣ୍ଡା ପରି, ସେ ହୃଦୟର ସତ୍ୟ ହ୍ରଦରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଚିନ୍ତାମଣି ଛୋଟ ମାଛମାନେ ରହିଛନ୍ତି।
ସନ୍ତୋଷାମୋଦମଧୁରସ୍ ସତ୍କାର୍ଯାମଲପଲ୍ଲଵଃ । ଚିତ୍ତନାଲାଗ୍ରସଂଲୀନୋ ଽଵିଘ୍ନକଣ୍ଟକସଙ୍କଟଃ
ସନ୍ତୋଷର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଭଲ କାମର ନିର୍ମଳ ପତ୍ର ଧାରଣ କରି, ମନର ଡାଣ୍ଡାର ଟିପରେ ଲିନ ହୋଇ, ବାଧାର କଣ୍ଟା ଝାଡିରେ ଅଟକିଯାଇଛି।
ଵିଵେକପଦ୍ମୋ ରୂଢୋ ଽନ୍ତର୍ ଵିଚାରାର୍କଵିକାସିତଃ । ଫଲଂ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଂ ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାଂ ଗତଃ
ବିବେକର ପଦ୍ମ ଭିତରେ ଗଢ଼ିଯାଇ, ଚିନ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଖିଲିଉଠିଛି, ଅସଙ୍ଗତାର ଫଳ ଦେଉଛି, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଅସଂସକ୍ତମନା ମୌନୀ ମୁନିର୍ ମଦବହିଷ୍କୃତଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନାଭସ୍ ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ଅସଙ୍ଗ ମନ, ନିରବ, ମୁନି, ମଦରୁ ମୁକ୍ତ, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇ, ଅଦୃଶ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି।
ସମଵାଯାଦ୍ ଵିଶୁଦ୍ଧାନାଂ ସମତ୍ଵାଦ୍ ଧର୍ମକର୍ମଣାମ୍ । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ପ୍ରଥମୋଦେତି ଭୂମିକା
ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣ ଓ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସମତାରେ ରହେ, ଏବଂ କାକ ଓ ତାଳଫଳ ଯେପରି ଅଚାନକ ମିଳିଯାଏ, ଏହିପରି ଏକ ପ୍ରଥମ ପଦବୀ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଭୂମିḫ ପ୍ରୋଦିତମାତ୍ରାନ୍ତର୍ ଅମୃତାଙ୍କୁରିକୈଵ ସା । ଵିଵେକେନାମ୍ବୁସେକେନ ରକ୍ଷ୍ଯା ପାଲ୍ଯାତି ଧୀମତା
ଏହି ପଦବୀ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ଅମୃତର ଅଂକୁର ପରି ହୁଏ; ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବିବେକର ଜଳରେ ସିଞ୍ଚି, ସାଧାରଣ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।
ଯେନାଂଶେନୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵିଚାରେଣୋଦଯଂ ନଯେତ୍ । ତମ୍ ଏଵାନୁଦିନଂ ଯତ୍ନାତ୍ କୃଷୀଵଲ ଇଵାଙ୍କୁରମ୍
ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ୍, କୃଷକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଂକୁରକୁ ଯେପରି ଯତ୍ନ କରେ, ସେପରି।
ଏଷା ହି ପରିମୃଷ୍ଟାନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯାସାଂ ପ୍ରସଵୈକଭୂଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣାମ୍ ଅଙ୍କୁର ଇଵ ତଦ୍ରୂଢୋ ଽନ୍ଯାସୁ ରୋହତି
ଏହି ପଦବୀ ଭିତରେ ଭଲଭାବେ ପରିଶୋଧିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦବୀର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହୁଏ; ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ପଦବୀ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ବିକାଶ ପାଉଛି।
ତୃତୀଯେଯମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗକାରିଣୀ ଭଵତାରିଣୀ । ଅନଯୋଦିତଯୋଦେତି ଭାନୁଭାସେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ଏହି ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା ମନକୁ ଅଲଗା କରିଦିଏ ଏବଂ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହା ଉଦୟ ହେଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଯାଏ।
ଵିଜିତ୍ଯାଵଗ୍ରହକ୍ଷୋଭଦୁର୍ଦେଶପ୍ରମୁଖାନ୍ ଅରୀନ୍ । ସୁସିକ୍ତମୂଲା ଲତିକା ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅଵିକଲଂ ଫଲମ୍
ଭ୍ରମ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅନୁକୂଳ ନ ହେବା ଭଳି ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତି ନେଲେ, ଯେଉଁ ଲତାର ମୂଳ ଭଲରେ ସିଞ୍ଚିତ, ସେଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ।
ଅସଂସକ୍ତମତିର୍ ମୌନୀ ମଦମାତ୍ସର୍ଯଵର୍ଜିତଃ । ଵୃଷ୍ଟଶାରଦମେଘାଭୋ ଭଵେଦ୍ ଭଵ୍ଯସ୍ ତ୍ରିଭୂମିକଃ
ଯାହାର ମନ ଅଲଗା, ଶାନ୍ତ, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ, ସେ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ପରି ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
ଵିଦିତାଖିଲଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ଶାନ୍ତସନ୍ଦେହସନ୍ତତେଃ । ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛି ଏବଂ ଯାହାର ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ।
ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ ସାମାନ୍ଯାସଙ୍ଗଵାନ୍ ଇହ । ଵିଚରତ୍ଯ୍ ଅସମୁନ୍ନଦ୍ଧḫ ପରମ୍ ଆକଲଯନ୍ ପଦମ୍
ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏଠାରେ ସାଧାରଣ ଲାଗାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଶ୍ରେଷ୍ଠାସଂସଙ୍ଗଵାନ୍ ଏଷ ତୃତୀଯେ ଭୂମିକାପଦେ । ଭଵତି ପ୍ରୋଷିତାଶେଷସଙ୍କଲ୍ପକଲନାସ୍ପଦେ
ଏହି ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିରକ୍ତି ଥାଏ, ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଭାବନାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଲଗତ୍ଯ୍ ଅସଂସକ୍ତମତେର୍ ନ କର୍ମଫଲଭାଵନା । ଵାରୀଵ ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ରତ୍ନସ୍ଯେଵୋପରଞ୍ଜନା
ଯାହାର ମନ ଅଲଗା ରହିଛି, ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନେଇ କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ—ଯେପରି ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଟିକି ରହେନାହିଁ, କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ମଣିରେ ଲାଗେନାହିଁ।
ନିତ୍ଯାସଂସକ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରକୃତଂ ବହିର୍ ଆଚରନ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଅକ୍ଷୋଭ ଏଵାସ୍ତେ ହୃଦଯେନାପରାଜିତଃ
ଯିଏ ସଦା ଅଲଗା ମନ ରଖି, ବାହାରେ ସାଧାରଣ କାମ କରେ, ସେ ଭିତରେ ଅଚଳ ଓ ଅଜୟ ହୃଦୟ ସହିତ ରହେ।
ଏନାମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଦଶାମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ପତତ୍ଯ୍ ଅପୀଚ୍ଛନ୍ନ୍ ଇହ ସଂସୃତିଂ ନୋ । ଇଚ୍ଛା ଚ ନୋଦେତି ନ ରାମ ତେ ଭୋ ଯୋଦେତି ସା ସତ୍ତ୍ଵଚମତ୍କୃତିର୍ ହି
ଏହି ଅଲଗା ରହିବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଯଦି ଆଉଥରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏହି ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଏହି ସଂସାର ପାଇଁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଚାହିଁବା ମନେ ଆସେ ନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ମୂଢସ୍ଯାସତ୍କୁଲୋତ୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନରସ୍ଯ ଚ । ଅପ୍ରାପ୍ତଯୋଗସଙ୍ଗସ୍ଯ କଥମ୍ ଉତ୍ତରଣଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୂଢ଼, ନିମ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସଂସାରୀ କାମକାଜରେ ଲିପ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଗ ସଙ୍ଗ ନାହିଁ, ସେ କେମିତି ଏହି ସଂସାରରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ?
ଏକାମ୍ ଅଥ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଵା ତୃତୀଯାଂ ଚେତରାଂ ଚ ଵା । ଆରୂଢସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ କୀଦୃଶୀ ଭଗଵନ୍ ଗତିଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଭଗବନ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହୁଏ?
ମୂଢସ୍ଯାରୂଢଦୋଷସ୍ଯ ତାଵତ୍ ସଂସୃତିର୍ ଆତତା । ଯାଵଜ୍ ଜନ୍ମାନ୍ତରଶତୈଶ୍ କାକତାଲୀଯଯୋଗତଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୂଢ଼ ଏବଂ ଉନ୍ନତି କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମ ଯାଏଁ ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସଯୋଗରେ ମୁକ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।
ଅଥ ଵା ସାଧୁସଙ୍ଗତ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନରସ୍ଯ ନୋ । ଉଦେତି ଵୈରାଗ୍ଯମତିର୍ ମରୌ ପୁଷ୍ପଲତା ଯଥା
କିମ୍ବା, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥାଏ, ସେଠାରେ ବି ଅସକ୍ତିର ମନ ଉଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଫୁଲ ଲତା ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵୈରାଗ୍ଯମତିର୍ ଏଵଂ ସା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ଭୂମିକାକ୍ରମେ । ନିଯୋଜଯତି ସଂସାରେ ତଟୀମ୍ ଇଵ ତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଅସକ୍ତିର ମନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେ ମନ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଦକ୍ରମରେ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନଦୀକୂଳ ତାଳ ତାଳ ଧାରାକୁ ନେଇଯାଏ।
କେଚିଜ୍ ଜନ୍ମମହାଯୋଗୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲବ୍ଧଵିଚାରଣାଃ । ଅରଘଟ୍ଟଘଟୀଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୋର୍ଧ୍ଵାଧḫପରାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
କେହି କେହି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଉଦ୍ୟମ ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଚାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ଜଳଚକ୍ରର ଉପର ଓ ତଳ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ।
ପ୍ରଥମାଂ ଵେତରାଂ ଵାପି ଯୋଗଭୂମିଂ ତୁ ଯୋ ଽଭ୍ଯସେତ୍ । ଆଯୁẖକ୍ଷଯମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପୁନḫପାଶ୍ଚାତ୍ଯଜନ୍ମନେ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଦକ୍ରମ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ କରି ନବଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ସ ତମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ବୁଦ୍ଧୌ ପରିକରଂ ଵରମ୍ । ଵହନ୍ ଯାତି ମୃତେḫ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ଯଥା ସ୍ରୋତସ୍ ସରିଦ୍ରଯମ୍
ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ମନରେ ଗଢ଼ି ରଖିଛି, ସେଠିକି ମନେ ରଖି, ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅଗ୍ରଗତି କରେ; ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ତତ୍ର ତୈଶ୍ ଶୁଭସଙ୍କଲ୍ପୈḫ ପଵିତ୍ରକଲନାତ୍ମକଃ । ତାଦୃଗ୍ଗୁଣମଯୈର୍ ଏଵ ମିତ୍ରବନ୍ଧୁଭିର୍ ଅନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବନା ଓ ପବିତ୍ର ମନୋଭାବ ସହିତ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଗୁଣ ଥିବା ବନ୍ଧୁ-ସାଙ୍ଗମାନେ ସହ ଏକଠି ରହନ୍ତି।
ଅଦୀନାତ୍ମା ଜଗଦ୍ଭାଵାନ୍ ଅଖିଲାନ୍ ଅପରାମୃଶନ୍ । ସଂସ୍ମରନ୍ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଜଗତ୍ତରଣକାରଣମ୍
ଅଦୃଢ଼ ମନ ନ ରଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅସ୍ପର୍ଶ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ଜଗତ ଦୁଃଖ ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର କାରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ସଦ୍ଵାସନାମନୋରୂପୋ ଵିଜହାତି ଶରୀରକମ୍ । ଵାତାଵଧୂନନାଧୂତମ୍ ଆମୋଦẖ କୁସୁମଂ ଯଥା
ଶୁଭ୍ର ଭାବନା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଯେପରି ବାତାସରେ ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିବା ଫୁଲ ଛୁଟିଯାଏ।