ଭୋଗା ଵିଷମସମ୍ଭୋଗା ଭୋଗା ଇଵ ଫଣାଵତାମ୍ । ନାହମ୍ ଏତେଷୁ ନୈତେ ମେ ଜାଗର୍ମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଶାନ୍ତଧୀଃ
ଭୋଗ ଅନିଶ୍ଚିତ, ସାପର ମୁଣ୍ଡରେ ମାଣିକ୍ୟ ଥିବା ପରି ଅସ୍ଥିର। ମୁଁ ଏହିଭୋଗରେ ନାହିଁ, ଏଗୁଡିକ ମୋର ନୁହେଁ। ମୋ ମନ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଅଛି, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗାସ୍ ସମ୍ପଦḫ ପରମାପଦଃ । ଵିଯୋଗା ଏଵ ସଂଯୋଗା ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଧିଯଃ
ଭୋଗ ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ; ଧନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅପଦ। ବିଯୋଗ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ହିଁ; ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ମନର ଅବସ୍ଥା।
କାଲẖ କଵଲନୋଦ୍ଯୁକ୍ତସ୍ ସର୍ଵଭାଵାନ୍ ଅସନ୍ମଯାନ୍ । ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଵିପ୍ରଲମ୍ଭେନ ସ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅପି ମୋହଯନ୍
କାଳ ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଗିଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଚତୁରତାରେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ପକାଇ ନିଏ, ନିଜେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲେଇ ଦିଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯାନି ସନ୍ତୀଵ ନାନ୍ତଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଵନ୍ତି ଚ । ଚିଦ୍ରତ୍ନରଶ୍ମିଜାଲାନି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଗଣିତାନ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଥିବା ପରି ଲାଗେ, ଏହାମାନେ ଶେଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଲାଗେ। ଅନେକ ଜଗତ ଏମିତି ଚେତନାର ମଣିର କିରଣ ଝାଲିର ଦଳିରେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
ଵିଚାରେଣ ନ ଲଭ୍ଯନ୍ତେ ନ ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ରଗତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଜାଗ୍ରତି ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାନି ପୁରାଣୀଵ ସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ ଏମାନେ ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ରହିନାହାନ୍ତି। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଜିନିଷ ପୁରୁଣା ପରି ଅଛି।
ସଵାତଵନଵଲ୍ଲୀନାଂ ଛାଯା ଇଵ ପୁନḫ ପୁନଃ । ଅନାରତଵିଲୋଲାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ
ପବନ ବହୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଲତାର ଛାୟା ପରି, ଏମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ରହେ—କେବେ ଥାଏ, କେବେ ନଥାଏ।
ଅନାସ୍ଥଯେତି ଭାଵାନାଂ ଯଦ୍ ଅଭାଵନମ୍ ଆନ୍ତରମ୍ । ନାହଂ କର୍ତା ନ ଭୋକ୍ତେତି ସାମାନ୍ଯୋ ଽସାଵ୍ ଅସଙ୍ଗମଃ
ବସ୍ତୁବିଷୟରେ ମନରେ ଆସକ୍ତି ନ ଥିବାକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଭିତରୁ ଅନାସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେହିଁ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଭୋଗୀ ନୁହେଁ'—ଏହି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଅସଙ୍ଗତା ଅର୍ଥ ହୁଏ।
ନ କର୍ତାସ୍ମି ନ ଭୋକ୍ତାସ୍ମି ନ ଵକ୍ତାସ୍ମି ନ ଯାମି ଚ । ପ୍ରସୃତେହେଶ୍ଵରେଚ୍ଛେତ୍ଥଂ ସାମାନ୍ଯୈଵମ୍ ଅସଙ୍ଗତିଃ
ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଭୋଗୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ କହୁଥିବା ନୁହେଁ, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯାଉନି—ଏହିପରି ଭାବରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସାଧାରଣ ଅସଙ୍ଗତା ରହିଥାଏ।
ଈଶ୍ଵରାର୍ପଣଯା ଯଦ୍ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ମୁକ୍ତଵାସନମ୍ । ସାମାନ୍ଯାସକ୍ତିତାନାମ ତଦ୍ ଆହୁḫ ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ବୋଲି ଅସଙ୍ଗତା ଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି।
ଅସଂସଙ୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତେ ସାମାନ୍ଯୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଇମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଂ ଶୃଣୁ ଶ୍ରୁତିରସାଯନମ୍
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ତୁମକୁ ଏହି ସାଧାରଣ ଅସଙ୍ଗତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସଙ୍ଗତା, ଯାହା ଶ୍ରୁତିର ଅମୃତ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ଅନେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ସଂଯୋଗେନ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ନିଯୋଗେନ ସତାମ୍ ଅନ୍ତḫ ପ୍ରଯୋଗେଣ ସ୍ଵସଂଵିଦାମ୍
ଏହି ପଦ୍ଧତିକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନିଜର ଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା,
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତାଵଦ୍ ଅଭ୍ଯାସ ଉହ୍ଯତେ । କରାମଲକଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ସର୍ଵସାରୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତର ସାର ଏମିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ହାତରେ ରହିଥିବା ଫଳ।
ଯା ଯୋଦେତି ମନାଗ୍ ଇଚ୍ଛା ତସ୍ଯାସ୍ ତସ୍ଯା ନିପାତନାତ୍ । ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ସାରଂ କଯାଚିନ୍ ନାନ୍ଯଯା ଧିଯା
ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଇଚ୍ଛା ମନରେ ଉଠେ, ସେଇ ଇଚ୍ଛାକୁ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଲଗାଇଲେ, ସେଇ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ଦୃଷ୍ଟେ ସକଲସୀମାନ୍ତେ ତ୍ରିଜଗତ୍କଣଦୀପକେ । ସଂସାରସରିତḫ ପାରେ ସାରେ ପରମକାରଣେ
ଯେତେବେଳେ ଦୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହା ତିନି ଜଗତର ଅଣୁକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେଉଁଠି ସଂସାର ନଦୀର ପାରକୁ, ସାର ଏବଂ ପରମ କାରଣକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ,
ନାହଂ କର୍ତେଶ୍ଵରẖ କର୍ତା ନାସ୍ମି କର୍ତା ନ ଚେଶ୍ଵରଃ । ନାଯମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଅହମ୍ ଅସ୍ମୀତରଶ୍ ଚ ଵା
ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ମୁଁ କୌଣସି ନିୟନ୍ତା ବା ମାଲିକ ନୁହେଁ; ଏହି ଦେହ ବି ମୁଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ବି ମୁଁ ନୁହେଁ; ମୁଁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭାବ, ସେଠାରେ ବି ମୁଁ ନାହିଁ।
କୃତ୍ଵା ଦୂରତରେ ନୂନମ୍ ଇତି ଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନାଃ । ଯନ୍ ମୌନମ୍ ଆସିତଂ ଶାନ୍ତଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସଂସଙ୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
‘ମୁଁ କରିଛି’ ବା ‘ମୁଁ ଦୂରେ ଅଛି’ ଭଳି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଭାବନାକୁ ଦୂରେ ରଖି, ଯେଉଁ ନିରବ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରକ୍ତି ରହିଥାଏ।
ଯନ୍ ନାନ୍ତର୍ ନାମ୍ବରେ ନାଧୋ ନୋର୍ଧ୍ଵେ ନାଶାସୁ ନାଵନୌ । ନ ପଦାର୍ଥେ ନାପଦାର୍ଥେ ନ ଜଡେ ନ ଚ ଚେତନେ
ଯାହା ଭିତରେ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ନୁହେଁ, ତଳେ ନୁହେଁ, ଉପରେ ନୁହେଁ, ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ନୁହେଁ, ସମୁଦ୍ରରେ ନୁହେଁ; ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ଅବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ଜଡ଼ରେ ନୁହେଁ, ଚେତନରେ ନୁହେଁ,
ଆସିତଂ ଭାସନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵାସନମ୍ ଅଭାଵନମ୍ । ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅଜଂ କାନ୍ତଂ ତଚ୍ ଛ୍ରେଷ୍ଠାସଙ୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶାନ୍ତ, ଆଶ୍ରୟହୀନ, ଭାବନା ଶୂନ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ଅଜନ୍ମା, ପ୍ରିୟ—ସେହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଚିତ୍ତଚେତନାନନ୍ଦଂ ସର୍ଵଭାଵାନ୍ତରାସନମ୍ । ଯଦ୍ ଵସନ୍ତାଦିରସଵତ୍ ତଚ୍ ଛ୍ରେଷ୍ଠାସଙ୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ, ଚେତନା କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯେପରି ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତର ସାର ରହିଥାଏ, ସେଇଠିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନିମଜ୍ଜନମ୍ ଅର୍ଥେଷୁ ଭାଵନାଭାଵନଂ ହୃଦି । ଅଵେଦନଂ ସୁଖାଦୀନାମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଂ ପରଂ ଵିଦୁଃ
ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ନ ଧରିବା, ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଭାବନା ନ ଥିବା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଆଦିକୁ ଅନୁଭବ ନ କରିବା—ଏହିଠିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
କର୍ମସ୍ଵ୍ ଅର୍ଥେଷୁ ଚିନ୍ତାସୁ ଵାସନାସ୍ଵ୍ ଆତ୍ମତାସୁ ଚ । ଅଵେଦନମ୍ ଅମଗ୍ନତ୍ଵଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସଂସଙ୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ଚିନ୍ତା, ଆଦତ କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ମନ ଲିନ ନ ହେବା, ଏହି ଅଲଗା ରହିବାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନପଙ୍କପୀଠାଯାଂ ଜ୍ଞପ୍ତିଭୂମୌ ସ୍ଵଭାଵତଃ । କାକତାଲୀଯଯୋଗାଦ୍ ଵାକ୍ଷଯାଦ୍ ଵା ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ଦଳିଆ ଉପରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନର ଭୂମି ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ସେଠାରେ କାହିଁକି ନ କିଛି ହେବ, ଯେପରି କାଉଁ ଗଛରେ କାକ ଏକାଏକି ବସିଯାଏ, କିମ୍ବା କେବଳ ଦେଖିବାରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ।
ସଂଵିଜ୍ଜଲଵିଲାସାଯାଂ ଵିଶଦ୍ଦେହମୃଣାଲକଃ । ଜାତୋ ହୃଦଯସଦ୍ଵାପ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତାଶଫରିକାନ୍ଵିତଃ
ଚେତନାର ଖେଳରେ, ଯାହାର ଶୁଦ୍ଧ ଦେହ ଶଳିଳ ଗଛର ଡାଣ୍ଡା ପରି, ସେ ହୃଦୟର ସତ୍ୟ ହ୍ରଦରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଚିନ୍ତାମଣି ଛୋଟ ମାଛମାନେ ରହିଛନ୍ତି।
ସନ୍ତୋଷାମୋଦମଧୁରସ୍ ସତ୍କାର୍ଯାମଲପଲ୍ଲଵଃ । ଚିତ୍ତନାଲାଗ୍ରସଂଲୀନୋ ଽଵିଘ୍ନକଣ୍ଟକସଙ୍କଟଃ
ସନ୍ତୋଷର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଭଲ କାମର ନିର୍ମଳ ପତ୍ର ଧାରଣ କରି, ମନର ଡାଣ୍ଡାର ଟିପରେ ଲିନ ହୋଇ, ବାଧାର କଣ୍ଟା ଝାଡିରେ ଅଟକିଯାଇଛି।
ଵିଵେକପଦ୍ମୋ ରୂଢୋ ଽନ୍ତର୍ ଵିଚାରାର୍କଵିକାସିତଃ । ଫଲଂ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଂ ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାଂ ଗତଃ
ବିବେକର ପଦ୍ମ ଭିତରେ ଗଢ଼ିଯାଇ, ଚିନ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଖିଲିଉଠିଛି, ଅସଙ୍ଗତାର ଫଳ ଦେଉଛି, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଅସଂସକ୍ତମନା ମୌନୀ ମୁନିର୍ ମଦବହିଷ୍କୃତଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନାଭସ୍ ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତଃ
ଅସଙ୍ଗ ମନ, ନିରବ, ମୁନି, ମଦରୁ ମୁକ୍ତ, ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇ, ଅଦୃଶ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି।
ସମଵାଯାଦ୍ ଵିଶୁଦ୍ଧାନାଂ ସମତ୍ଵାଦ୍ ଧର୍ମକର୍ମଣାମ୍ । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ପ୍ରଥମୋଦେତି ଭୂମିକା
ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣ ଓ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସମତାରେ ରହେ, ଏବଂ କାକ ଓ ତାଳଫଳ ଯେପରି ଅଚାନକ ମିଳିଯାଏ, ଏହିପରି ଏକ ପ୍ରଥମ ପଦବୀ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଭୂମିḫ ପ୍ରୋଦିତମାତ୍ରାନ୍ତର୍ ଅମୃତାଙ୍କୁରିକୈଵ ସା । ଵିଵେକେନାମ୍ବୁସେକେନ ରକ୍ଷ୍ଯା ପାଲ୍ଯାତି ଧୀମତା
ଏହି ପଦବୀ ଉଦୟ ହେଲାପରେ, ଅମୃତର ଅଂକୁର ପରି ହୁଏ; ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବିବେକର ଜଳରେ ସିଞ୍ଚି, ସାଧାରଣ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।
ଯେନାଂଶେନୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵିଚାରେଣୋଦଯଂ ନଯେତ୍ । ତମ୍ ଏଵାନୁଦିନଂ ଯତ୍ନାତ୍ କୃଷୀଵଲ ଇଵାଙ୍କୁରମ୍
ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ୍, କୃଷକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଂକୁରକୁ ଯେପରି ଯତ୍ନ କରେ, ସେପରି।
ଏଷା ହି ପରିମୃଷ୍ଟାନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯାସାଂ ପ୍ରସଵୈକଭୂଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣାମ୍ ଅଙ୍କୁର ଇଵ ତଦ୍ରୂଢୋ ଽନ୍ଯାସୁ ରୋହତି
ଏହି ପଦବୀ ଭିତରେ ଭଲଭାବେ ପରିଶୋଧିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦବୀର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହୁଏ; ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ପଦବୀ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ବିକାଶ ପାଉଛି।