ମଦାଭିମାନମାତ୍ସର୍ଯଲୋଭମୋହାତିଶାଯିତାମ୍ । ବହିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥିତାମ୍ ଈଷତ୍ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ଅହଂକାର, ଗର୍ବ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଲୋଭ ଓ ମୂଢତା ଯେତେବେଳେ ବାହାରୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ସାପ ତାହାର ଚର୍ମ ପଡ଼ିଦେଇଯିବା ପରି ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଚନ୍ଦନାଗୁରୁଗନ୍ଧୀନି ଵନିତାଲିଙ୍ଗନାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଅପ୍ରାର୍ଥିତୋପଯାତାନି ସେଵତେ ସ୍ଵାନ୍ଯ୍ ଅନାଦରମ୍
ଅନାହୁତ ଭାବେ ମଧୁର ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁର ସୁଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ଆସି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରଲସ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖେ।
ମାତୃଵତ୍ ପରଦାରାଣି ପରଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଲୋଷ୍ଟଵତ୍ । ସ୍ଵାତ୍ମଵତ୍ ସର୍ଵଭୂତାନି କାରୁଣ୍ଯେନାଭିପଶ୍ଯତି
ସେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମାଆ ପରି, ପରଧନକୁ ମାଟି ପରି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି କରୁଣାଭାବରେ ଦେଖେ।
ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଈହତେ । ତଦ୍ ଆଦୌ ବୁଦ୍ଧିଭେଦେନ ଚିରଂ ଚାରୁ ପରୀକ୍ଷତେ
ସେ ଯାହା କରେ, ଯାହା ଖାଏ, ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ କିମ୍ବା ଆଶା କରେ, ସେ ସବୁକୁ ଆଗରୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରେ।
ଅଵିଚାରାତ୍ମକଂ ନୈତି ନ ଗଚ୍ଛତି ନ ଵକ୍ତି ଚ । ନ ଦଦାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ଚିନୋତି ନ ଚୋପତି
ସେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେଉଁଠିଁଯିବେ ନାହିଁ, କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଦେଇନାହିଁ, ନେଇନାହିଁ, ଜମା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରାନୁଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଵିରୁଦ୍ଧଂ କ୍ଷଣକ୍ଷଯି । ହର୍ଷାମର୍ଷାଂଶମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଗନ୍ତେଵାଲାତକଂ ନିଶି
ସାଧାରଣ ଜୀବନର କାମକାଜ ପାଇଁ, ଅହିତକର ନୁହେଁ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ହେଉଥିବା ଅନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଚାକର ରାତିରେ ଦୀପ ଧରେ।
ଦୁର୍ଦେଶଂ ଦୁରଧିଷ୍ଠାନଂ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗଂ ଦୁରୁପାଶ୍ରଯମ୍ । ଆଲୋକ୍ଯମ୍ ଅପି ଦେହାଦି ଲିପ୍ତଂ ତୃଣମ୍ ଇଵୋଜ୍ଝତି
ଖରାପ ସ୍ଥାନ, ଖରାପ ସଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେହ ଓ ଏହାଦିନିରେ ଲାଗିଥିବା ମମତାକୁ ଘାସ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଉଦର୍କହିତଂ ଲୋକ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅନାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ହରିଣୋ ଵାତମ୍ ଇଵ ମୌନୀ ଵିଧାଵତି
ଯାହା ଶେଷରେ ଉପକାରୀ ଏବଂ ଭ୍ରମ ନଥିବା, ସେଠାକୁ ସେ ହରିଣ ହଳକା ପବନ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବା ପରି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ହାରିହାସଵିଲାସାସୁ ହାଵଭାଵଵତୀଷୁ ଚ । ଵୀକ୍ଷତେ ଭାଵିନାଶାସୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଶୁଷ୍କଲତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ହସରେ ଚମକୁଥିବା, ଖେଳାମଣା ଭାବରେ ମନୋହର ନାରୀମାନେ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରେ — ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ କୁ ଜାଣି, ଶୁଷ୍କ ଲତା ଦେଖିବା ପରି।
ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତମତିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଗୁରୁସଜ୍ଜନସେଵନାତ୍ । ସରହସ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ଯଥାଵଦ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ଏପରି ମନ, ଗୁରୁ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅସଂସଙ୍ଗାତ୍ମିକାମ୍ ଅନ୍ଯାଂ ତୃତୀଯାଂ ଯୋଗଭୂମିକାମ୍ । ତତḫ ପତତ୍ଯ୍ ଅସୌ କାନ୍ତḫ ପୁଷ୍ପଶଯ୍ଯାମ୍ ଇଵାମଲାମ୍
ଏଉଁଠି ସେ ଅନାସକ୍ତି ଭରା ତୃତୀୟ ଯୋଗ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଜଣ ନିର୍ମଳ ଫୁଲର ଶୟ୍ୟାରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ଦୁର୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମ୍ ଅଧିକଵ୍ଯାଖ୍ଯାମ୍ ଊନଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଵିହାଯ ଧୀଃ । ଯଥାଵଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାର୍ଥମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଽସ୍ଯାତ୍ର ପାଵନୀ
ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି, ଅତି କଷ୍ଟ, ଅତି ବ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଛାଡି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଚିତ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଫଲତ୍ଯ୍ ଅତ୍ରାସ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥẖ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସଙ୍ଗତାମ୍ । ଶିକ୍ଷିତସ୍ ସୂପକାରସ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ ସୂପୋ ରସେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଭିତରେ ଅଲଗାପଣ ଚାଲିଥାଏ—ଯେପରି ଭଲ ଶିଖିଥିବା ରନ୍ଧନକାର ରସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁପ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
ତାପସାଶ୍ରମଵିଶ୍ରାମୈḫ ପାଵନାଧ୍ଯାତ୍ମସଙ୍କଥୈଃ । ଶିଲାଶଯ୍ଯାସନାସୀନୋ ଜରଯତ୍ଯ୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍
ତପସ୍ୟାଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଉପରେ ବସିବା କିମ୍ବା ଶୋଇବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜର ଆୟୁଷ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ କମାଏ।
ଵନାଵନିଵିହାରେଣ ଚିତ୍ତୋପଶମଶୋଭିନା । ଅସଙ୍ଗସୁଖସୋମ୍ଯେନ କାଲଂ ନଯତି ନୀତିମାନ୍
ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଘୁରିବା, ମନର ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ହେବା, ଏବଂ ଅଲଗାପଣର ମୃଦୁ ସୁଖରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମୟ କଟାଏ।
ନ ତଥା ରମଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏନଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପ୍ରସରହାସିନଃ । ନିଵାସାẖ କୁସୁମାକୀର୍ଣା ଯଥା ଗିରିଗୁହାଲଯାଃ
ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହସରେ ଭରିଥିବା ଓ ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଘର ତାଙ୍କୁ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେତେ ନା ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ରହିବା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।
ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞପଣ୍ଡିତାର୍ଚନଭୋଜନୈଃ । ଅପରାହ୍ଣଂ କ୍ଷପଯତି ପୂର୍ଵାହ୍ଣଂ ଶ୍ରୁତସଜ୍ଜନୈଃ
ସେ ଦିନର ପ୍ରଥମ ପ୍ରହରଟି ଶିକ୍ଷାଳୁ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହିତ କାଟନ୍ତି, ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରହରଟି ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ କାଟନ୍ତି।
ଅନ୍ତରାନ୍ତରସମ୍ପନ୍ନଧର୍ମ୍ଯାର୍ଥୋପାର୍ଜନକ୍ରମଃ । ସନ୍ତୋଷାମୃତତୃପ୍ତାତ୍ମା ସାଧ୍ଵାଚାରେଣ ରାଜତେ
ସେ ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ।
ସରସୀଷ୍ଵ୍ ଅଚ୍ଛତୋଯାସୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ନଲିନୀଷୁ ଚ । ସରିତ୍ସୁ ବହୁପୁଣ୍ଯାସୁ ଵାପୀଷୁ ଚ ନିମଜ୍ଜତି
ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଥିବା ହ୍ରଦ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଥିବା ପୋଖରୀ, ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ଶୁଭ୍ର କୁଆଁରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ଆସନ୍ନଚନ୍ଦ୍ରକରକୀର୍ଣସୁଧାରସାସୁ ପୁଷ୍ପୋପକାରସମସୋମ୍ଯଜଲସ୍ଥଲାସୁ । ଗୁଞ୍ଜଦ୍ଗୁହାସୁ ରତମ୍ ଏନମ୍ ଅଧିତ୍ଯକାସୁ ଵନ୍ଯାḫ ଫଲୈର୍ ଉପଚରନ୍ତି ମହାନୁଭାଵମ୍
ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅମୃତ ଛାଡ଼େ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ନମ୍ର ଜଳ ଓ ମଧୁର ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା ଗୁହା ଅଛି, ସେଠି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିବା ଏହି ମହାନୁଭାବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଆଦର ସହ ଦେଉଛି।
ଅଭ୍ଯାସାଜ୍ ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ କରଣାତ୍ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । ଜନ୍ତୋର୍ ଯଥାଵଦ୍ ଏଵେଯଂ ଵସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟିḫ ପ୍ରସୀଦତି
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଏବଂ ସତ୍କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଜଣେ ମଣିଷର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିବା ଦୃଷ୍ଟି ସଫା ଓ ସଠିକ୍ ହୁଏ ।
ତୃତୀଯାଂ ଭୂମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ବୁଦ୍ଧୋ ଽନୁଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଦ୍ଵିପ୍ରକାରମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଂ ତସ୍ଯ ଭେଦମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ
ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଜାଗୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଲଗା ରହିବାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହାର ଭିନ୍ନତା କଣ, ଏବେ ଶୁଣ ।
ଅସଂସଙ୍ଗସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଥମଂ ବ୍ରୂହି ଲକ୍ଷଣମ୍ । କଥଯିଷ୍ଯସି ମେ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅସ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରତାମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଥମେ ଅଲଗା ରହିବାର ଲକ୍ଷଣ କଣ ତାହା କହନ୍ତୁ; ପରେ ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି, ସେଥିରେ ମୋତେ ବୁଝାନ୍ତୁ ।
ଦ୍ଵିପ୍ରକାରତ୍ଵକଥନପ୍ରସଙ୍ଗେନୈଵ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଅସଂସକ୍ତେଶ୍ ଶୃଣୁତରାଂ ଦୁରିତଂ ଯେନ ନଶ୍ଯତି
ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ସହିତ, ଅଲଗା ରହିବାର ଲକ୍ଷଣ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ; ଏହାକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଽଯମ୍ ଅସଂସଙ୍ଗସ୍ ସାମାନ୍ଯଶ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଵ ଚ । ଶୃଣୁ ସାମାନ୍ଯମ୍ ଏଵାଦୌ ସ ଏଵ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଏହି ବିରକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ସାଧାରଣ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଥମେ ସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି କଥା ଶୁଣ; ଏହି ସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି ଆପଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବ।
ନାହଂ କର୍ତେଶ୍ଵରẖ କର୍ତା ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵାଥ କୋ ଽପି ଵା । ଇତ୍ଯ୍ ଅମଜ୍ଜନମ୍ ଅର୍ଥେଷୁ ସାମାନ୍ଯାସଙ୍ଗନାମକମ୍
ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ, ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ମାଲିକ ନୁହେଁ, ଆଉ କେହିଁଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି — ଏହିପରି ଭାବନା ଓ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ାରେ ଅଲଗା ରହିବାକୁ 'ସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି' କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ପଦ୍ଯତ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିତ୍ କଯାପ୍ଯ୍ ଏଵେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା । ଭାଵନାଭାଵନମ୍ ଇତି ସାମାନ୍ଯାସଙ୍ଗନାମକମ୍
ଯେଉଁ କିଛି ଘଟେ, ସେ ସବୁ କିଛି ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ; 'ଘଟୁ କିମ୍ବା ନ ଘଟୁ' — ଏହିପରି ଭାବ ରହିବାକୁ 'ସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି' କୁହାଯାଏ।
ଅଜୋ ଽହମ୍ ଅଵ୍ଯଯାତ୍ମାହମ୍ ଅନନ୍ତୋ ଽହମ୍ ଅନାମଯଃ । ଅକର୍ତାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅନିଚ୍ଛତ୍ଵଂ ସାମାନ୍ଯାସଙ୍ଗନାମକମ୍
'ମୁଁ ଜନ୍ମହୀନ, ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ କିଛି କରୁନାହିଁ' — ଏହିପରି ଆଶା ନଥିବାକୁ 'ସାଧାରଣ ବିରକ୍ତି' କୁହାଯାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରେମାଣି ଚ ଧନାନି ଚ । ଏଵମ୍ ଏଵାଵହୀଯନ୍ତେ କସ୍ଯ କେଵାତ୍ର କର୍ତୃତା
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭଲପାଇବା ଓ ଧନ ଉପଜେ ଓ ହରାଯାଏ; ଏଭଳି ଭାବରେ ସେଗୁଡିକ ହାରିଯାଏ। ଏଠାରେ କାହାର କୌଣସି କାମ କିଏ କରୁଛି, କାହା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ?
ଆପାତରମଣୀଯାନି ଵିମର୍ଦଵିରସାନି ଚ । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଚ
ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ସୁଖ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ରସହୀନ ହୋଇଯାଏ। କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳ ମିଳିବା ପରି, ଏହି ସୁଖ ସଂଯୋଗ ଏବଂ ବିଯୋଗ କେବଳ ଦୁର୍ଘଟନାବଶତଃ ହୁଏ।