କଦର୍ଥଲବ୍ଧାଂଲ୍ ଲଭ୍ଯାଂଶ୍ ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞାନ୍ ଅନୁସରଂଶ୍ ଚିରମ୍ । ଯତẖ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଆନୀଯ ନିତ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷତେ
ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ସହଜରେ ମିଳେ କିମ୍ବା କଷ୍ଟରେ ମିଳେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଖୋଜି ନିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଵ୍ଯାଲାପଧ୍ଵଂସନଶିଖୀ ଧର୍ମାବ୍ଦେଶୋଚ୍ଚକନ୍ଧରଃ । ସ୍ନାନଦାନତପୋଧ୍ଯାନଵିଭଵାନ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତି
ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ଧର୍ମର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ଦେହ ନେଇ, ସେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଧ୍ୟାନର ଧନକୁ ଆଶା କରେ।
ପ୍ରଥମାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉପାରୁହ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯାମ୍ ଆଶ୍ରଯେଦ୍ ବଲାତ୍ । ପୁରୁଷାର୍ଥାଦ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯା ସଙ୍କଟୋତ୍ତରଣେ ଗତିଃ
ପ୍ରଥମ ପଦକୁ ଆରୋହଣ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉଦ୍ୟମ ଛାଡ଼ି, କଠିନ ସମସ୍ୟା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଵିଚାରଵାନ୍ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସଂସାରୋତ୍ତରଣଂ ପ୍ରତି । ସ ଭୂମିକାଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଶ୍ ଶେଷସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆର୍ଯ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି ଯିଏ ସଂସାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ନେଇ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ପଦକ୍ରମର ଅଧିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଆର୍ଯତାତୁଲ୍ଯତାଂ ଯାତା ପ୍ରଥମୈକୈଵ ଭୂମିକା । ଭୂମିକାନାଂ ତୁ ଶେଷାଣାମ୍ ଆର୍ଯତା ଦାସ୍ଯମ୍ ଅର୍ହତି
ପ୍ରଥମ ପଦଟିଏ ମାତ୍ର ଉତ୍ତମତା ସହ ସମତୁଳ୍ୟ ହୁଏ; ବାକି ସବୁ ପଦ ଉତ୍ତମଙ୍କର ସେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଵିଚାରନାମ୍ନୀମ୍ ଇତରାମ୍ ଆଗତୋ ଯୋଗଭୂମିକାମ୍ । ଉଦାରମତିର୍ ଆଦତ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵଂ ମହତାମ୍ ଇତି
ଯେତେବେଳେ କେହି 'ବିଚାର' ନାମକ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେ ଉଦାର ମନ ଥିବା ଲୋକ ମାନ୍ୟଙ୍କର ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିସମାଚାରଧାରଣାଧ୍ଯାନକର୍ମଣାମ୍ । ମୁଖ୍ଯଯା ଵ୍ଯାଖ୍ଯଯା ଖ୍ଯାତଂ ଶ୍ରଯତି ଶ୍ରେଷ୍ଠପଣ୍ଡିତମ୍
ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ଆଚରଣ, ସ୍ମୃତିଧାରଣ, ଧ୍ୟାନ ଓ କର୍ମର ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।
ଇଚ୍ଛାକୁତୁକବନ୍ଧେଷୁ ଜଯତୀନ୍ଦ୍ରିଯଶତ୍ରୁଷୁ । ଆଦେହଂ ପ୍ରହରତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵୀରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ସୁଦାରୁଣଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ବନ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ସେ ଜୟଲାଭ କରେ, ଦେହ ଭିତରେ ସେମାନେ ଉପରେ ଯେପରି ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରେ।
କିମ୍ ଅପୂର୍ଵାଂ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏନାଂ ସଂଶ୍ରଯାମ୍ଯ୍ ଅନୁରାଗିଣୀମ୍ । ଇତି ହ୍ରୀମାନ୍ ଇଵ ହ୍ରିଯଂ ଦଯାଂ ଚୈଷ ନ ମୁଞ୍ଚତି
‘ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ପ୍ରିୟାକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବି, ଲଜ୍ଜାରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ସେ କେବେ ଦୟାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ପଦାର୍ଥପ୍ରଵିଭାଗଜ୍ଞẖ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵିନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଜାନାତ୍ଯ୍ ଅଧିଗତଶ୍ରଵ୍ଯୋ ଗୃହଂ ଗୃହପତିର୍ ଯଥା
ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କଣ ନୁହେଁ ତାହା ଜଣା, ଯାହା ଶିଖିବା ଉଚିତ୍ ସେଥିରେ ଦକ୍ଷ, ଗୃହସ୍ଥ ଯେପରି ନିଜ ଘରକୁ ଚିହ୍ନେ, ସେମିତି ସେ ସବୁକିଛି ବୁଝିପାରେ।
ମଦାଭିମାନମାତ୍ସର୍ଯଲୋଭମୋହାତିଶାଯିତାମ୍ । ବହିର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥିତାମ୍ ଈଷତ୍ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ଅହଂକାର, ଗର୍ବ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଲୋଭ ଓ ମୂଢତା ଯେତେବେଳେ ବାହାରୁ ଆସିଥାଏ, ସେ ସାପ ତାହାର ଚର୍ମ ପଡ଼ିଦେଇଯିବା ପରି ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଚନ୍ଦନାଗୁରୁଗନ୍ଧୀନି ଵନିତାଲିଙ୍ଗନାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଅପ୍ରାର୍ଥିତୋପଯାତାନି ସେଵତେ ସ୍ଵାନ୍ଯ୍ ଅନାଦରମ୍
ଅନାହୁତ ଭାବେ ମଧୁର ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁର ସୁଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ଆସି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରଲସ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖେ।
ମାତୃଵତ୍ ପରଦାରାଣି ପରଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଲୋଷ୍ଟଵତ୍ । ସ୍ଵାତ୍ମଵତ୍ ସର୍ଵଭୂତାନି କାରୁଣ୍ଯେନାଭିପଶ୍ଯତି
ସେ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମାଆ ପରି, ପରଧନକୁ ମାଟି ପରି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି କରୁଣାଭାବରେ ଦେଖେ।
ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାତି ସ୍ପନ୍ଦତେ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଈହତେ । ତଦ୍ ଆଦୌ ବୁଦ୍ଧିଭେଦେନ ଚିରଂ ଚାରୁ ପରୀକ୍ଷତେ
ସେ ଯାହା କରେ, ଯାହା ଖାଏ, ଯାହା ଚିନ୍ତା କରେ କିମ୍ବା ଆଶା କରେ, ସେ ସବୁକୁ ଆଗରୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରେ।
ଅଵିଚାରାତ୍ମକଂ ନୈତି ନ ଗଚ୍ଛତି ନ ଵକ୍ତି ଚ । ନ ଦଦାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ଚିନୋତି ନ ଚୋପତି
ସେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେଉଁଠିଁଯିବେ ନାହିଁ, କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଦେଇନାହିଁ, ନେଇନାହିଁ, ଜମା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରାନୁଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅଵିରୁଦ୍ଧଂ କ୍ଷଣକ୍ଷଯି । ହର୍ଷାମର୍ଷାଂଶମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଗନ୍ତେଵାଲାତକଂ ନିଶି
ସାଧାରଣ ଜୀବନର କାମକାଜ ପାଇଁ, ଅହିତକର ନୁହେଁ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ହେଉଥିବା ଅନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଚାକର ରାତିରେ ଦୀପ ଧରେ।
ଦୁର୍ଦେଶଂ ଦୁରଧିଷ୍ଠାନଂ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗଂ ଦୁରୁପାଶ୍ରଯମ୍ । ଆଲୋକ୍ଯମ୍ ଅପି ଦେହାଦି ଲିପ୍ତଂ ତୃଣମ୍ ଇଵୋଜ୍ଝତି
ଖରାପ ସ୍ଥାନ, ଖରାପ ସଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେହ ଓ ଏହାଦିନିରେ ଲାଗିଥିବା ମମତାକୁ ଘାସ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଉଦର୍କହିତଂ ଲୋକ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଅନାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ହରିଣୋ ଵାତମ୍ ଇଵ ମୌନୀ ଵିଧାଵତି
ଯାହା ଶେଷରେ ଉପକାରୀ ଏବଂ ଭ୍ରମ ନଥିବା, ସେଠାକୁ ସେ ହରିଣ ହଳକା ପବନ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଯିବା ପରି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ହାରିହାସଵିଲାସାସୁ ହାଵଭାଵଵତୀଷୁ ଚ । ଵୀକ୍ଷତେ ଭାଵିନାଶାସୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଶୁଷ୍କଲତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ହସରେ ଚମକୁଥିବା, ଖେଳାମଣା ଭାବରେ ମନୋହର ନାରୀମାନେ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରେ — ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ କୁ ଜାଣି, ଶୁଷ୍କ ଲତା ଦେଖିବା ପରି।
ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତମତିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଗୁରୁସଜ୍ଜନସେଵନାତ୍ । ସରହସ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ଯଥାଵଦ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ଏପରି ମନ, ଗୁରୁ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅସଂସଙ୍ଗାତ୍ମିକାମ୍ ଅନ୍ଯାଂ ତୃତୀଯାଂ ଯୋଗଭୂମିକାମ୍ । ତତḫ ପତତ୍ଯ୍ ଅସୌ କାନ୍ତḫ ପୁଷ୍ପଶଯ୍ଯାମ୍ ଇଵାମଲାମ୍
ଏଉଁଠି ସେ ଅନାସକ୍ତି ଭରା ତୃତୀୟ ଯୋଗ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଜଣ ନିର୍ମଳ ଫୁଲର ଶୟ୍ୟାରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ଦୁର୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମ୍ ଅଧିକଵ୍ଯାଖ୍ଯାମ୍ ଊନଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଵିହାଯ ଧୀଃ । ଯଥାଵଚ୍ ଛାସ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାର୍ଥମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଽସ୍ଯାତ୍ର ପାଵନୀ
ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି, ଅତି କଷ୍ଟ, ଅତି ବ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଛାଡି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉଚିତ ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଫଲତ୍ଯ୍ ଅତ୍ରାସ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥẖ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସଙ୍ଗତାମ୍ । ଶିକ୍ଷିତସ୍ ସୂପକାରସ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ ସୂପୋ ରସେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଭିତରେ ଅଲଗାପଣ ଚାଲିଥାଏ—ଯେପରି ଭଲ ଶିଖିଥିବା ରନ୍ଧନକାର ରସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁପ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
ତାପସାଶ୍ରମଵିଶ୍ରାମୈḫ ପାଵନାଧ୍ଯାତ୍ମସଙ୍କଥୈଃ । ଶିଲାଶଯ୍ଯାସନାସୀନୋ ଜରଯତ୍ଯ୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍
ତପସ୍ୟାଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଉପରେ ବସିବା କିମ୍ବା ଶୋଇବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜର ଆୟୁଷ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ କମାଏ।
ଵନାଵନିଵିହାରେଣ ଚିତ୍ତୋପଶମଶୋଭିନା । ଅସଙ୍ଗସୁଖସୋମ୍ଯେନ କାଲଂ ନଯତି ନୀତିମାନ୍
ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଘୁରିବା, ମନର ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ହେବା, ଏବଂ ଅଲଗାପଣର ମୃଦୁ ସୁଖରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମୟ କଟାଏ।
ନ ତଥା ରମଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏନଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପ୍ରସରହାସିନଃ । ନିଵାସାẖ କୁସୁମାକୀର୍ଣା ଯଥା ଗିରିଗୁହାଲଯାଃ
ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହସରେ ଭରିଥିବା ଓ ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଘର ତାଙ୍କୁ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେତେ ନା ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ରହିବା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।
ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞପଣ୍ଡିତାର୍ଚନଭୋଜନୈଃ । ଅପରାହ୍ଣଂ କ୍ଷପଯତି ପୂର୍ଵାହ୍ଣଂ ଶ୍ରୁତସଜ୍ଜନୈଃ
ସେ ଦିନର ପ୍ରଥମ ପ୍ରହରଟି ଶିକ୍ଷାଳୁ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହିତ କାଟନ୍ତି, ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରହରଟି ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ କାଟନ୍ତି।
ଅନ୍ତରାନ୍ତରସମ୍ପନ୍ନଧର୍ମ୍ଯାର୍ଥୋପାର୍ଜନକ୍ରମଃ । ସନ୍ତୋଷାମୃତତୃପ୍ତାତ୍ମା ସାଧ୍ଵାଚାରେଣ ରାଜତେ
ସେ ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ।
ସରସୀଷ୍ଵ୍ ଅଚ୍ଛତୋଯାସୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ନଲିନୀଷୁ ଚ । ସରିତ୍ସୁ ବହୁପୁଣ୍ଯାସୁ ଵାପୀଷୁ ଚ ନିମଜ୍ଜତି
ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଥିବା ହ୍ରଦ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଥିବା ପୋଖରୀ, ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ଶୁଭ୍ର କୁଆଁରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ଆସନ୍ନଚନ୍ଦ୍ରକରକୀର୍ଣସୁଧାରସାସୁ ପୁଷ୍ପୋପକାରସମସୋମ୍ଯଜଲସ୍ଥଲାସୁ । ଗୁଞ୍ଜଦ୍ଗୁହାସୁ ରତମ୍ ଏନମ୍ ଅଧିତ୍ଯକାସୁ ଵନ୍ଯାḫ ଫଲୈର୍ ଉପଚରନ୍ତି ମହାନୁଭାଵମ୍
ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅମୃତ ଛାଡ଼େ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ନମ୍ର ଜଳ ଓ ମଧୁର ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା ଗୁହା ଅଛି, ସେଠି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିବା ଏହି ମହାନୁଭାବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ଆଦର ସହ ଦେଉଛି।