ଏକମ୍ ଏଵ ତୁ ଯତ୍ରାସ୍ତି ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମାତ୍ରକମ୍ । ତତ୍ର କିଂ କସ୍ଯ କେନୈଵ ସମାଧାନଂ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି କେବଳ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠାରେ କିଏ, କାହିଁକି, କାହା ପାଇଁ ଏହି ଧ୍ୟାନ ହରାଇଯିବ?
ଚିନୋମି ନ ଚିନୋମୀତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶବ୍ଦାର୍ଥଵିଭ୍ରମମ୍ । ଚିଦ୍ରୂପ ଏଵାଚିଦ୍ରୂପୋ ମୌନଵାଂସ୍ ତିଷ୍ଠ କାଷ୍ଠଵତ୍
'ମୁଁ ଜାଣେ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଜାଣେନି' ଏହି ପଦ ଓ ଅର୍ଥର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡି, ଚେତନାର ରୂପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ନିର୍ବାଚାର ହୋଇ, ଗପ୍ପ ନ କରି, କାଠର ଭଳି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ସ୍ଥିତିର୍ ଵାଯୋର୍ ଅଵହତḫ ପଯସୋ ଽଦ୍ରେଶ୍ ଚ ଖସ୍ଯ ଵା । ଅଵାସନାନ୍ତସ୍ ସା ତେ ଽସ୍ତୁ କୁର୍ଵତୋ ଽକୁର୍ଵତଶ୍ ଚିତଃ
ତୁମର ମନସ୍ଥିତି ପବନ ଶାନ୍ତ ହେବା, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପାଣି ରହିବା କିମ୍ବା ଆକାଶର ଭଳି ଅନ୍ତଃକାର ହେଉ—ଚିତ୍ତ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ନ କରୁଥିବା, ଦୁଇଥିରେ ମଧ୍ୟ ଆଶାକୁ ଛାଡି ରୁହ।
ଅହମ୍ଭାଵୋ ଵିଲୀନୋ ଯସ୍ ତାପସ୍ଥହିମଲେଶଵତ୍ । ଚେତ୍ଯସ୍ଯାଚଯନାଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମ୍ପନ୍ନḫ ପରମଂ ପଦମ୍
ଯାହାର 'ମୁଁ' ଭାବ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ହିମର ଅନ୍ଶ ଭଳି ଗଳିଯାଇଛି, ସେ ଅନ୍ତରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଡିବାକୁ ଛାଡି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଅଣୀଯସାମ୍ ଅଣୀଯାଂସଂ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠଂ ଚ ସ୍ଥଵୀଯସାମ୍ । ଶାନ୍ତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଆତତମ୍
ଏହି ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହା ଶାନ୍ତ, ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ।
ଅଯଂ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତḫ ପୃଥକ୍ ସଂସୃତିଷଣ୍ଡକଃ । ସସୁରାସୁରପାତାଲଲୋକାନ୍ତରଧରାମ୍ବରଃ
ଏହି ମନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣଙ୍କ ଭିତରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଅନେକ ଚକ୍ର, ଦେବତା, ଦାନବ, ପାତାଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଲୋକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥାଏ।
ଜ୍ଞସ୍ ସର୍ଵେତରସଙ୍କଲ୍ପସର୍ଗାନ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତାନ୍ । ଆସ୍ଵାଦିତେକ୍ଷୁସ୍ ସର୍ଵେକ୍ଷୁରସାନ୍ ସାନୁଭଵାନ୍ ଇଵ
ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଗଣ୍ଡିର ରସ ଚାଖିଥିବା ଲୋକ ତାହାର ସମସ୍ତ ରସକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପସର୍ଗପୁରୁଷାସ୍ ସତ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵେ ପରସ୍ପରମ୍ । ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽଚ୍ଛିନ୍ନରୂପତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ତାନୁଭଵତସ୍ ସ୍ଵତଃ
ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କାରଣ ଚେତନାର ଆକାଶ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସ୍ପନ୍ଦଵିଚ୍ଛିତ୍ତଯସ୍ ସର୍ଵା ଦ୍ରଵଭାଵାଦ୍ ଯଥାମ୍ଭସଃ । ସଂଵିଦ୍ଵିଚ୍ଛିତ୍ତଯସ୍ ସର୍ଵାଶ୍ ଚିତିରୂପାତ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଜଳର ଗତି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ତାହାର ଦ୍ରବ ଗୁଣରୁ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବରୁ ହୁଏ।
ଐକ୍ଯମ୍ ଐକ୍ଯାତ୍ମତାପୂର୍ଵଂ ରତ୍ନଯୁଗ୍ମତ୍ଵିଷୋ ଯଥା । ଯାନ୍ତି ଵିତ୍ତ୍ଵେନ ସଙ୍କଲ୍ପସର୍ଗା ଭିନ୍ନାସ୍ ତଥୈକତାମ୍
ଯେପରି ଦୁଇଟି ମଣିର ଏକତାରୁ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ, ସେପରି ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଧନର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ ତୋଯେ ତତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଦ୍ରଵଃ । ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆମୃଶ୍ଯତେ ଶାନ୍ତେ ତତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତିସ୍ ତଥା
ଯେଉଁଠି ଜଳରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଦ୍ରବ ହେଉଛି; ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଚେତନା ହେଉଛି।
ଚିଦୀହନଂ ଵିଦୁସ୍ ଚିତ୍ତଂ ନିର୍ଵାଣଂ ଚିଦନୀହନମ୍ । ନ ଚିଦାଲିହନୀଯୋ ଽତḫ ପଦାର୍ଥୋ ଽଵିଦିତାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଚେତନାର ଚେଷ୍ଟା, ଏବଂ ନିର୍ବାଣ ହେଉଛି ସେଇ ଚେଷ୍ଟାର ଶେଷ। ତେଣୁ ଯାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅଜ୍ଞାତ, ସେଠାରେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତସତ୍ତା ପରଂ ଦୁẖଖଂ ଚିତ୍ତାସତ୍ତା ପରଂ ସୁଖମ୍ । ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦୀହାତ୍ମ ନେଯଂ ଶମମ୍ ଅଵେଦନାତ୍
ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ ଅତି ଦୁଃଖ ମିଳେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଏହିଯୋଗୁଁ, ମନକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶାନ୍ତିକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରମ୍ଯମ୍ ଅରମ୍ଯଂ ଵା ସ୍ଥେଯଂ ପାଷାଣଵତ୍ ସମମ୍ । ଏତାଵତାତ୍ମଯତ୍ନେନ ଜିତା ଭଵତି ସଂସୃତିଃ
ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ଯାହା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଥର ପରି ସମ ରହିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ।
ସ୍ଵେନୈଵ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ପଦାର୍ଥାମଜ୍ଜନାତ୍ମନା । ତୀର୍ଯତେ ଗୋଷ୍ପଦମ୍ ଇଵ ନ ତୁ ଦୈଵାଦ୍ ଭଵାର୍ଣଵଃ
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ, ବସ୍ତୁର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗହିରେ ବୁଝିଲେ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି ସହଜରେ ଅଟିଯିବାଯାଏ।
ଵସ୍ତୁପ୍ରାପ୍ତୌ ଚିଦୀହାଯାମ୍ ଉଦିତେ ଚିତ୍ତରାକ୍ଷସେ । ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ କେନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଶୂନ୍ଯାସ୍ ସଂସୃତିଵିଭ୍ରମାଃ
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରର ଶୂନ୍ୟ ଭ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ?
ଅତଶ୍ ଚିତମ୍ ଅଧାଵନ୍ତୀଂ ଧାରଯନ୍ନ୍ ଅଵିଦନ୍ନ୍ ଇଵ । କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ ତିଷ୍ଠ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ ଯଥାଗତମ୍
ତେଣୁ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଅଜାଣିଥିବା ପରି ଧରି, କାଠ ବା ପଥର ଭଳି ନିର୍ବିକାର ରୁହ, ଯେଉଁ କାମ ଆସେ, ସେଠିକି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର।
ସଂଵେଦନୀଯଂ ନ ସୁଖଂ ନାସୁଖଂ ନୈଵ ମଧ୍ଯମମ୍ । ଏତାଵତା ତୁ ଯତ୍ନେନ ଦୁẖଖାନ୍ତୋ ଽନନ୍ତ ଆପ୍ଯତେ
ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଟି ନ ସୁଖ, ନ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଵସ୍ତ୍ଵସନ୍ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁ ଜୀଵୋ ଵସ୍ତୁତଯା ଲିହନ୍ । ଚିତ୍ତଯକ୍ଷୋଦଯେ ଭୀମାମ୍ ଇମାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସଂସୃତିମ୍
ଏହି ଜୀବ ଅସତ୍ୟ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି, ତାହାକୁ ଲାଗିଥିବା ପରି ଚେଷ୍ଟା କରେ। ମନର ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଶକ୍ତି ଉଦୟ ହେଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚିତା ଚୈତ୍ତଂ ଦୃଷଦ୍ଦୃଢଃ । ଭୂମିକାକ୍ରମଯୋଗେନ ମୁକ୍ତୋ ଭଵ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
ବାହାର ଓ ଭିତର ଦୁହିଁକୁ ଦେଖି, ମନକୁ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼ କର। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଚରଣ କରି, ଏହି ଭବସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହେ।
ଆପୀନମଣ୍ଡଲଶଶାଙ୍କଵଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଏଵ ଶ୍ରୀମଦ୍ରସାଯନମଯସ୍ ସୁଖମ୍ ଏତି ତଜ୍ଜ୍ଞଃ । ଵିଜ୍ଞାତସର୍ଵଭୁଵନତ୍ରଯଵସ୍ତୁସାରẖ କୁର୍ଵନ୍ ନ ନାମ କୁରୁତେ ପରମ୍ ଅଭ୍ଯୁପେତଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାହାର ମଣ୍ଡଳରେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମଧୁର ଆନନ୍ଦରେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହୋଇ ସଉଖ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ସାର ଜାଣି, କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି କରୁନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ସପ୍ତାନାଂ ଯୋଗଭୂମୀନାମ୍ ଅଭ୍ଯାସẖ କ୍ରିଯତେ କଥମ୍ । କୀଦୃଶାନି ଚ ଚିହ୍ନାନି ଭୂମିକାଂ ପ୍ରତି ଯୋଗିନଃ
ଏହି ସାତଟି ଯୋଗ ଅବସ୍ଥାର ଅଭ୍ୟାସ କିପରି କରାଯାଏ? ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ଯୋଗୀଙ୍କର କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ?
ଯତẖ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଵ୍ଯାଧିଵେଦନମ୍ । ସତ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଚିକିତ୍ସାଂ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ମେ ଶୃଣୁ
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାରଣରୁ ଅଜ୍ଞାନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ଯଥାର୍ଥ ହେଉ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କିପରି କରିବା ଯାହା ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଶୁଣ।
ପରାଦ୍ ଅନନ୍ତାଦ୍ ଯଦ୍ଯ୍ ଏଷା ତତ୍ ତଦ୍ ଏଵେଯମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ନ ଜାତେଯଂ ନ ଚାଵିଦ୍ଯା ବୋଧମାତ୍ରାଦ୍ ଭଵେଦ୍ ଅତଃ
ଯଦି ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଯଥାର୍ଥରେ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଥାଏ; ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରୁ ମାତ୍ର ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ପକ୍ଷମ୍ ଏତମ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵିଲାସିନଃ । ସତ୍ଯାମ୍ ଅପୀହାଵିଦ୍ଯାଯାଂ ଶୃଣୁ ନିର୍ନାଶନେ କ୍ରମମ୍
ନିଜ ମନର କଳ୍ପନାର ଖେଳକୁ ଛାଡ଼ି, ଏଠାରେ ଅସଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଜ୍ଞାନକୁ କେମିତି ଦୀରେ-ଦୀରେ ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ, ସେଥିର ଉପାୟକୁ ଶୁଣ।
ଜନ୍ତୁḫ ପ୍ରଥମଜାତସ୍ ତୁ ସୁଷୁପ୍ତାଵସ୍ଥଚେତନଃ । ଭାଵିଭାଵନଦୁẖଖାତ୍ମା କ୍ରିମିସଂଵିଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଧୀଃ
ଯେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାହାର ଚେତନା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହିଛି, ଭବିଷ୍ୟତ କଳ୍ପନାର ଦୁଃଖ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ଏହି ପ୍ରକାର ଜୀବ ଜଣେ କୀଟ ଭଳି ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରେ।
ଭଵେଚ୍ ଚେନ୍ ନଵଜାତସ୍ଯ ନ ଭାଵୀ ଭାଵନୋଦଯଃ । ସୁଖାଦିସଂଵିଦା ସଦ୍ଯସ୍ ତତ୍ ସ ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍
ଯଦି ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିଶୁରେ ଭବିଷ୍ୟତ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ତେବେ ସେ ଯେପରି ସୁଖ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଛି, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ପରମ ପଦ।
ଏତାଵତୈଵ ସୌଷୁପ୍ତୀ ସ୍ଥିତିର୍ ଭିନ୍ନା ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ଯଦ୍ ଭାଵିଵାସନୌଘାସୌ ଜଡା ଚୋପଲଧର୍ମିଣୀ
ଏହି ଅବସ୍ଥାଟି ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ପରମ ପଦରୁ ଅଲଗା, ଯେଉଁଠାରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଆଶା ଓ ପାଥର ଭଳି ଜଡତା ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ।
ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥାସମା ସ୍ଵସ୍ଥା ସଦ୍ରୂପା ଶାନ୍ତଵାସନା । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତେସ୍ ସ୍ଥିତିର୍ ଅତୋ ନ ସୁଷୁପ୍ତୋପମା ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେଠି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥାଏ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ରହେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଅଗ୍ରସ୍ଥଵସ୍ତୁସମ୍ବୋଧସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ବାଲସ୍ ସୁଷୁପ୍ତାଵସ୍ଥାଯାẖ କ୍ରମାନ୍ ନିର୍ଯାତି ରାଘଵ
ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟର ସାଧାରଣ ସଚେତନତାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଶିଶୁ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରୁ ଦେଖାଦେଖି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ହେ ରାଘବ ।