ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଵିକ୍ଷିପ୍ତରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ତତ୍ କଥମ୍ । କିଂ ଵା ତ୍ଵା କଥଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ଗତାନୀହୈଵ ପଞ୍ଚତାମ୍
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠା ଓ ସେଠା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଛିଟିଯାଇଛି—ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ମହାଶାନ୍ତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯିବା ପରେ କିପରି କିମ୍ବା କଣ କହିପାରିବେ?
ନିର୍ମାତୃପିତୃକୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଵିଶରାରୁଶ୍ ଶିଶୁଵ୍ରଜଃ । ତଥାକ୍ଷଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଧୃତି ନିରହମ୍ଭାଵଵାସନମ୍
ଯେପରି ମାତା ବା ପିତା ବିନା ଛୁଆଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ରମ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଆଧାର ଓ ଅହଂକାର ନଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯା ଦଶା ଵେଦ୍ମି ନ କାଶ୍ଚନ । ତୁର୍ଯ ଏଵାଵତିଷ୍ଠେ ଽହଂ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରୁନି; ମୁଁ କେବଳ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବି ନାହିଁ।
ଇତି ନିର୍ଵଚନୀଭାଵଂ ଯଥାର୍ଥକଥନେନ ସଃ । ଲୁବ୍ଧକୋ ମୁନିନା ନୀତୋ ଜଗାମାଭିମତାଂ ଦିଶମ୍
ଏଭଳି ଅବିବରଣୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଠିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ନେଇ, ସେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ନାସ୍ତି ତୁର୍ଯେତରା ଦଶା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ହି ଚିତ୍ ତୁର୍ଯଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ତୀହ ନେତରତ୍
ଏହିପରି, ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ କହୁଁଛି — ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା, ଏହିଠାରେ ସେଇ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଭାଵଂ ଗତେ ଜୀଵେ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଦେହେ ଭଵନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵାନଘ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାର ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଚିତ୍ରାଅଁକା ଦିୱାଳରେ ଛବି ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସମ୍ବନ୍ଧେ ନୋଦଯସ୍ ସୁଖଦୁẖଖଯୋଃ । ନ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଭଵେଦ୍ ରାମ ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯଗଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ରାମ, ସେଠି ମନ ରହେନାହିଁ; ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଵ୍ଯଗ୍ରାପରିଗ୍ରହାତ୍ । ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚ ସ୍ଵପ୍ନତାମ୍ ଏତି ସ୍ମରଣୀଯତଯା ତଯା
ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ଥାଏ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସ୍ତୁ ସହ ଲାଗିଥିବାରୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ଚଳିଥାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତି ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରାନ୍ତା ଘନମୋହା ସୁଷୁପ୍ତଭୂଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅସାର ଲାଗେ। ଏହି ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଶେଷ ହେଲେ, ଗାଢ଼ ମୂଢ଼ତା ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯଂ ତ୍ରଯମ୍ ଅଙ୍ଗ ଭ୍ରମୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇଵାହିତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା, ବନ୍ଧୁ, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୌଢ଼ି ଦୌଢ଼ି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ରଖାଯାଏ।
ତୁର୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପି ଯତ୍ । ତତ୍ରୈତତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ତାହାର ସ୍ୱରୂପ। ସେଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଯଥାଭୂତାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଲୀଯତେ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ଗଳିଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଯାହା ଜୀବନମୁକ୍ତ ପଦ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା।
ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯାନ୍ତ ଇତି ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯେଵମାଦୀନାଂ ଵଚସାଂ ତଦ୍ ଅଗୋଚରଃ
ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯେଉଁଠି 'ଦେହ ଛାଡି ମୁକ୍ତି' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିମା, ସେଠି 'ଚେତନା', 'ବ୍ରହ୍ମ' ଓ ଏପରି ଶବ୍ଦରେ ବିବେଚନା କରିହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯଂ ତ୍ରଯଂ ରୂପଂ ହି ଚେତସଃ । ଶାନ୍ତଂ ଘୋରଂ ଚ ମୂଢଂ ଚ ତ୍ର୍ଯାତ୍ମ ଚିତ୍ତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତମ୍
ମନର ତିନିଟି ରୂପ ଅଛି—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି। ଏଠାରେ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତ, କେବେ ତୀବ୍ର, କେବେ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅଛି।
ଘୋରଂ ଜାଗ୍ରନ୍ମଯଂ ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତଂ ସ୍ଵପ୍ନମଯଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ମୂଢଂ ସୁଷୁପ୍ତଭାଵସ୍ଥଂ ତ୍ରିଭିର୍ ହୀନଂ ମୃତଂ ଭଵେତ୍
ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଥିବା ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ମୂଢ଼ ଭାବରେ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏହି ତିନିଟି ଅନୁଭୂତି ନଥିଲେ, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ।
ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ମୃତଂ ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏକଂ ସ୍ଥିତଂ ସମମ୍ । ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ତତ୍ ତୁର୍ଯଂ ତନ୍ ମହତ୍ ପଦମ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଜୀବ, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ସମ ଓ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ। ଏହାକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।
ତତ୍ରୈତେ ମୁନଯସ୍ ସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକେ ତୁର୍ଯପଦେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ସେଠାରେ, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଯଂ ତଂ ମୁନିଂ ଵନେ ଵ୍ଯାଧḫ ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ମୃଗହେତୁନା । ସ ସଂସ୍ଥିତସ୍ ତୁର୍ଯପଦେ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵୋଦଯାତ୍ମନି
ଯେ ମୁନିଙ୍କୁ ଏକ ଶିକାରୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗ ଧରିବା ପାଇଁ ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ମୁନି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ।
ଚିତ୍ତାଚାରଂ ନ ଜାନାତି ମୃତଚିତ୍ତସ୍ ସ କଞ୍ଚନ । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିଶେଷାଂଶମ୍ ଅଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯପଦଂ ଗତଃ
ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଜୀବ, ସେ କେବେ ମନର ଚଳାଚଳ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ଏକତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ସମସ୍ତସଙ୍କଲ୍ପଵିଲାସମୁକ୍ତେ ତୁର୍ଯେ ପଦେ ତିଷ୍ଠ ନିରାମଯାତ୍ମା । ଯତ୍ର ସ୍ଥିତାସ୍ ସାଧୁ ସଦେହମୁକ୍ତାḫ ପ୍ରଶାନ୍ତଭେଦା ମୁନଯୋ ମହାନ୍ତଃ
ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଖେଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହ; ଏଠି, ମହାନ ମୁନିମାନେ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଷ ଏଵାଙ୍ଗ ସିଦ୍ଧାନ୍ତୋ ଯତ୍ କାଲଗଗନାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ଚିନ୍ମାତ୍ରାଂଶାଦ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯଜ୍ ଜଗଦାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି କିଞ୍ଚନ
ପ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗ, ଏହି ହିଁ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ — ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକ ଅନ୍ଶ ଛଡ଼ି, ସମୟ, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଗତର ଆର କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ।
ଜନଯତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛମ୍ ଆଭାସଂ ଭଙ୍ଗୁରଂ ସ୍ଫୁରଣାତ୍ ସ୍ଵତଃ । ଜଗଦ୍ରୂପଂ ନିଶାଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଇଵ ଚିତ୍ କାଲଖାଦି ଚ
ଚେତନା ନିଜର ଆଲୋକରେ, ସ୍ଵୟଂ ଅପ୍ରତିହତ ଚମକରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏକ ଆଭା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ — ଏହା ହେଉଛି ଜଗତ, ସମୟ, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ରୂପ; ଏହା ରାତି ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ଚମକିବା ପରି ।
ଯତ୍ର ସ୍ଫୁରତି ଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍ ତଜ୍ ଜଗତ୍ କାଲଖାଦି ଚ । ସ୍ଥିତୈଵ ଯନ୍ ନ ସ୍ଫୁରତି ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଅକ୍ରମମ୍
ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ବିଜୁଳି ଚମକେ, ସେଉଁଠି ଜଗତ, ସମୟ, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଚମକ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ କ୍ରମଶୂନ୍ୟ ।
ଯାଵଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ ଽମ୍ଭୋଦସ୍ ତାଵତ୍ ସତ୍ଯୈଵ ଖେ ତଡିତ୍ । କାରଣଂ ନାତ୍ର ପୃଚ୍ଛାମି ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦେ କାରଣଂ ଵଦ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏଠାରେ ଏକ ତଥ୍ୟ; ଏହି ବିଷୟରେ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି ନାହିଁ — ଚେତନାର କମ୍ପନର କାରଣ କଣ, ମୋତେ କହ ।
ଵୈତଣ୍ଡିକାଜ୍ଞଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଵିଲାସଂ ଦୂରତସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ । ଶୃଣ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଈଦୃଶସ୍ଯୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାପଲାପିନଃ
ଅବିଜ୍ଞାନ ଓ ଅବୁଦ୍ଧି ମନର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦୂରକୁ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇ, ଏହିପରି କଥା କହିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଣ; ଅନ୍ୟଥା ଅନର୍ଥକ କଥା କହିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵ ଘନେ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ ସା ଚ ସ୍ଫୁରତି ଭଙ୍ଗୁରା । ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ସଂସିଦ୍ଧଂ କେନ ନାମାପଲପ୍ଯତେ
ଘନ ମେଘରେ ତାଡ଼ି ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚମକି ଦେଖାଏ ଓ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ନିୟମ ଆରମ୍ଭରୁ ଏ ଭଳି ଅଛି—ଏହାକୁ କିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ?
ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ଵା ଵିଭୋ ହେତ୍ଵନପେକ୍ଷଣାତ୍ । ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ କଥଂ ନ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦୋ ହୀହ ସହେତୁକଃ
ସତତା କିମ୍ବା ଅସତତା, ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନି; ଚେତନାର କମ୍ପନର କେମିତି କାରଣ ହୋଇପାରିବ, ଯେଉଁଠାରେ କମ୍ପନ ସଦା କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ?
ଅଵାତାମ୍ବୁଧିଦୀପାଦେ ରତ୍ନାନାଂ କଚନସ୍ଯ ଵା । ଵାଯୋର୍ ଵା ଶୂନ୍ଯସଂସ୍ଥସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦେ କସ୍ଯେହ ହେତୁତା
ବାୟୁ, ରତ୍ନ, କାଚ, ଦୀପ କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟରେ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର କମ୍ପନ ପାଇଁ କେଉଁ କାରଣ ଅଛି?
ରାମାସର୍ଵାତ୍ମନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ତତ୍ତାତତ୍ତୋପପଦ୍ଯତେ । ସ୍ଵତସ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତẖ କିଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ଭାବରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁଟି ସମ୍ଭବ। ଯଦି ସବୁଠି ସବୁବେଳେ ନିଜର ଗୁଣରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ସମ୍ଭବ କାହିଁକି ନୁହେଁ?
ଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦା ସ୍ପନ୍ଦିନୀତି ଶବ୍ଦେ ଭେଦୋ ନ ଵସ୍ତୁନି । ବ୍ରହ୍ମୈକଘନମ୍ ଅଦ୍ଵୈତଂ ଵିଦ୍ଧି ଵାରି ଯଥା ଦ୍ରଵମ୍
ଚେତନା ଅଚଳ କିମ୍ବା ଚଳିତ—ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଶବ୍ଦରେ, ସତ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଜାଣ, ବ୍ରହ୍ମ ଏକ, ଘନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ଯେପରି ଜଳ ଅଟୁଟ ଓ ଦ୍ରବ ଅଟେ।