ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଯାତମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଵନନାଯକ । ମୃତଚିତ୍ତା ଵଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତା ଦାରୁମଯା ଇଵ
ଓ ଅରଣ୍ୟର ନାୟକ, ଆମର ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଛି; ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ ମନ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଛୁ, କାଠର ମୂର୍ତ୍ତି ପରି।
ଅସ୍ମାକଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ରସୋ ଵା ଶୁଷ୍କଭୂରୁହାମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାଂ ମୂଲକାରଣମ୍
ଆମ ପାଖରେ ନ 'ମୁଁ' ଭାବ ଅଛି, ନ ରସ ଅଛି, ଶୁଖି ଗଛ ପରି; କାରଣ 'ମୁଁ' ଭାବ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ।
ତନ୍ତୌ ମୁକ୍ତାଫଲାନୀଵ ପ୍ରଯାନ୍ତି ସମଵାଯିତାମ୍ । ଅହଙ୍କୃତାଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସାମନ୍ତା ଇଵ ରାଜନି
ଯେପରି ଏକ ତନ୍ତୁରେ ମୁକ୍ତା ଗୁଡିକ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଆହଂକାରରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦରବାରୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରମହାତନ୍ତୌ ଛିନ୍ନେ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯବାଲକାଃ । ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସାମନ୍ତା ଵିନୃପା ଇଵ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆହଂକାରର ତନ୍ତୁ କଟିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ରାଜା ବିନା ଦରବାରୀମାନେ ପରି ଏଠି ଉଠି ତୁଠି ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ନିରହଙ୍କୃତିଚିତ୍ତାନି ଵିଶରାରୂଣି ଲୁବ୍ଧକ । ମମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କାର୍ଯେଷୁ ନ ଲଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଶିକାରୀ, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଆହଂକାର ନଥିବା ଚିତ୍ତରେ ବିଖଣ୍ଡି ରହିଛି, ଏମିତି ତାହାମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଲଗି ରହିନାହିଁ।
ମିଥସ୍ ସଂଶ୍ଲେଷମ୍ ଆଯାନ୍ତି ନ ମମେନ୍ଦ୍ରିଯବାଲକାଃ । ଵିନାହଙ୍କାରଜତୁନା ଶୀତଲାଯẖକଣା ଇଵ
ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମିଶିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଆହଂକାରର ଚିପି ନଥିଲେ ସେମାନେ ଥଣ୍ଡା କଣା ପରି ଏକତ୍ର ହୋଇପାରିନାହାନ୍ତି।
ନ ମେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ କଞ୍ଚିଦ୍ ଵେତ୍ତି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରମମ୍ । ଚିତ୍ରସ୍ଥା ଇଵ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସ୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଅର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଈକ୍ଷଣାଦଯଃ
ମୋର ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ କେବେ ଦେଖିପାରିନାହିଁ; ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜ-ନିଜ ବିଷୟରେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ରୂପଗୁଡିକ ଯେପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ସାଧୋ ଯଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତି ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ତେ ମୃଗଃ । ଯସ୍ଯ ଵା ଦର୍ଶନେ ଶକ୍ତିର୍ ଵକ୍ତୁଂ ଜାନାତି ତନ୍ ନ ନଃ
ହେ ସଜ୍ଜନ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କଥା କହେ, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୃଗକୁ ଦେଖିଛ; କିମ୍ବା ଯାହାର ଦେଖିବା କିମ୍ବା କହିବା ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଟି ଆମର ନୁହେଁ।
ନ କାନିଚିନ୍ ମମୈତାନି ଗଲିତାହଙ୍କୃତେẖ କିଲ । ତଦ୍ ଵ୍ଯାଧ କସ୍ ତ୍ଵାଂ କଥଯତ୍ଵ୍ ଆର୍ତିମନ୍ମୃଗଦର୍ଶନମ୍
ଏହି ସବୁ ମୋର ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋର ଅହଂଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପସାରିଯାଇଛି; ତେଣୁ, ହେ ଶିକାରୀ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ମୃଗକୁ ଦେଖିଛି, ସେ ତୁମକୁ କହୁ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହି ପଶୂନାମ୍ ଇଵ ପାଲକମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ତଚ୍ ଚ ଵିଲୀନଂ ନସ୍ ସର୍ଵାର୍ଥରହିତେ ପଦେ
ଯେପରି ପଶୁମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ରକ୍ଷକ ମନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଆମ ମନ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରକ୍ଷକ; ଏହି ମନ ଏବେ ସମସ୍ତ ବିଷୟର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଵିକ୍ଷିପ୍ତରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ତତ୍ କଥମ୍ । କିଂ ଵା ତ୍ଵା କଥଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ଗତାନୀହୈଵ ପଞ୍ଚତାମ୍
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠା ଓ ସେଠା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଛିଟିଯାଇଛି—ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ମହାଶାନ୍ତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯିବା ପରେ କିପରି କିମ୍ବା କଣ କହିପାରିବେ?
ନିର୍ମାତୃପିତୃକୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଵିଶରାରୁଶ୍ ଶିଶୁଵ୍ରଜଃ । ତଥାକ୍ଷଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଧୃତି ନିରହମ୍ଭାଵଵାସନମ୍
ଯେପରି ମାତା ବା ପିତା ବିନା ଛୁଆଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ରମ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଆଧାର ଓ ଅହଂକାର ନଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯା ଦଶା ଵେଦ୍ମି ନ କାଶ୍ଚନ । ତୁର୍ଯ ଏଵାଵତିଷ୍ଠେ ଽହଂ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରୁନି; ମୁଁ କେବଳ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବି ନାହିଁ।
ଇତି ନିର୍ଵଚନୀଭାଵଂ ଯଥାର୍ଥକଥନେନ ସଃ । ଲୁବ୍ଧକୋ ମୁନିନା ନୀତୋ ଜଗାମାଭିମତାଂ ଦିଶମ୍
ଏଭଳି ଅବିବରଣୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଠିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ନେଇ, ସେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ନାସ୍ତି ତୁର୍ଯେତରା ଦଶା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ହି ଚିତ୍ ତୁର୍ଯଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ତୀହ ନେତରତ୍
ଏହିପରି, ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ କହୁଁଛି — ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା, ଏହିଠାରେ ସେଇ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଭାଵଂ ଗତେ ଜୀଵେ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଦେହେ ଭଵନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵାନଘ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାର ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଚିତ୍ରାଅଁକା ଦିୱାଳରେ ଛବି ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସମ୍ବନ୍ଧେ ନୋଦଯସ୍ ସୁଖଦୁẖଖଯୋଃ । ନ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଭଵେଦ୍ ରାମ ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯଗଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ରାମ, ସେଠି ମନ ରହେନାହିଁ; ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଵ୍ଯଗ୍ରାପରିଗ୍ରହାତ୍ । ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚ ସ୍ଵପ୍ନତାମ୍ ଏତି ସ୍ମରଣୀଯତଯା ତଯା
ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ଥାଏ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସ୍ତୁ ସହ ଲାଗିଥିବାରୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ଚଳିଥାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତି ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରାନ୍ତା ଘନମୋହା ସୁଷୁପ୍ତଭୂଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅସାର ଲାଗେ। ଏହି ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଶେଷ ହେଲେ, ଗାଢ଼ ମୂଢ଼ତା ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯଂ ତ୍ରଯମ୍ ଅଙ୍ଗ ଭ୍ରମୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇଵାହିତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା, ବନ୍ଧୁ, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୌଢ଼ି ଦୌଢ଼ି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ରଖାଯାଏ।
ତୁର୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପି ଯତ୍ । ତତ୍ରୈତତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ତାହାର ସ୍ୱରୂପ। ସେଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଯଥାଭୂତାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଏତଦ୍ ଵିଲୀଯତେ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଏଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ଗଳିଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଯାହା ଜୀବନମୁକ୍ତ ପଦ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା।
ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯାନ୍ତ ଇତି ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯେଵମାଦୀନାଂ ଵଚସାଂ ତଦ୍ ଅଗୋଚରଃ
ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯେଉଁଠି 'ଦେହ ଛାଡି ମୁକ୍ତି' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିମା, ସେଠି 'ଚେତନା', 'ବ୍ରହ୍ମ' ଓ ଏପରି ଶବ୍ଦରେ ବିବେଚନା କରିହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯଂ ତ୍ରଯଂ ରୂପଂ ହି ଚେତସଃ । ଶାନ୍ତଂ ଘୋରଂ ଚ ମୂଢଂ ଚ ତ୍ର୍ଯାତ୍ମ ଚିତ୍ତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତମ୍
ମନର ତିନିଟି ରୂପ ଅଛି—ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି। ଏଠାରେ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତ, କେବେ ତୀବ୍ର, କେବେ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅଛି।
ଘୋରଂ ଜାଗ୍ରନ୍ମଯଂ ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତଂ ସ୍ଵପ୍ନମଯଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ମୂଢଂ ସୁଷୁପ୍ତଭାଵସ୍ଥଂ ତ୍ରିଭିର୍ ହୀନଂ ମୃତଂ ଭଵେତ୍
ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଥିବା ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ମୂଢ଼ ଭାବରେ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏହି ତିନିଟି ଅନୁଭୂତି ନଥିଲେ, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ।
ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ମୃତଂ ତତ୍ର ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏକଂ ସ୍ଥିତଂ ସମମ୍ । ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ତତ୍ ତୁର୍ଯଂ ତନ୍ ମହତ୍ ପଦମ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଜୀବ, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ସମ ଓ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ। ଏହାକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।
ତତ୍ରୈତେ ମୁନଯସ୍ ସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକେ ତୁର୍ଯପଦେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ସେଠାରେ, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଯଂ ତଂ ମୁନିଂ ଵନେ ଵ୍ଯାଧḫ ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ମୃଗହେତୁନା । ସ ସଂସ୍ଥିତସ୍ ତୁର୍ଯପଦେ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵୋଦଯାତ୍ମନି
ଯେ ମୁନିଙ୍କୁ ଏକ ଶିକାରୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗ ଧରିବା ପାଇଁ ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ମୁନି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ।
ଚିତ୍ତାଚାରଂ ନ ଜାନାତି ମୃତଚିତ୍ତସ୍ ସ କଞ୍ଚନ । ଶାନ୍ତାଶେଷଵିଶେଷାଂଶମ୍ ଅଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯପଦଂ ଗତଃ
ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଜୀବ, ସେ କେବେ ମନର ଚଳାଚଳ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ଏକତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ସମସ୍ତସଙ୍କଲ୍ପଵିଲାସମୁକ୍ତେ ତୁର୍ଯେ ପଦେ ତିଷ୍ଠ ନିରାମଯାତ୍ମା । ଯତ୍ର ସ୍ଥିତାସ୍ ସାଧୁ ସଦେହମୁକ୍ତାḫ ପ୍ରଶାନ୍ତଭେଦା ମୁନଯୋ ମହାନ୍ତଃ
ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଖେଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହ; ଏଠି, ମହାନ ମୁନିମାନେ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।