ଯା କର୍ମସ୍ଵ୍ ଇହ ସଂସୃତୌ ଵ୍ଯଵହୃତିସ୍ ସ ସ୍ଵପ୍ନଜାଗ୍ରଦ୍ଭ୍ରମୋ ଯନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଘନମ୍ ଏଵ ମୋହଵଲିତଂ ସାସୌ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥିତିଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ଵିଵାସନତଯା ଯତ୍ ତୁର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯେହ ତତ୍ ତୁର୍ଯାତୀତମ୍ ଅଦେହମୋକ୍ଷ ଇହ ନୋ ଵକ୍ତୁଂ ଗିରା ପାର୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ କର୍ମ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହରେ ବିଳିନ ହୋଇଥିବା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା। ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠି ସଂସ୍କାର ଅନ୍ଧାର ହେଉଛି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥା, ଦେହ ନଥିବା ମୁକ୍ତି, ଏଠାରେ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ।
ଅକର୍ତୃକର୍ମକରଣମ୍ ଅସି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯୋ ଭ୍ରମସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପିତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍
ତୁମେ ଅକର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ ଉପକରଣ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଅବିନାଶୀ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ୱ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ଭ୍ରମ କେବଳ କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅସତ୍ୟ।
ଅତ୍ରେମଂ ଶୃଣୁ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯାଧୁନା । ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽପି ଯଥା ବୋଧମ୍ ଉପୈଷି ଵିବୁଧୋପମଃ
ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗଳ୍ପ କହିବି, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରିବେ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପରି।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କାନନେ କାଷ୍ଠମୌନସ୍ଥିତମ୍ ଅରିନ୍ଦମ । ଦୃଷ୍ଟଦ୍ରୁତମୃଗଂ କଞ୍ଚିନ୍ ମୁନିଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଲୁବ୍ଧକଃ
ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଜଣେ ଶିକାରୀ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୁନି କାଠ ଭଳି ଉପବେଶନା କରୁଥିଲେ ଓ ମୌନ ରହିଥିଲେ, ଶିକାରୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ ଉପଗତୋ ବାଣଭିନ୍ନଂ ମୃଗମ୍ ଅଭିଦ୍ରୁତଃ । କ୍ଵ ପ୍ରଯାତୋ ମୃଗ ଇତି ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ମୁନିଃ
ପରେ ଶିକାରୀ ତୀରରେ ଆହତ ହରିଣକୁ ଖୋଜି ଆସି, ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — 'ହରିଣ କେଉଁଠି ଗଲା?'
ଶମଶୀଲା ଵଯଂ ସାଧୋ ମୁନଯୋ ଵନଵାସିନଃ । ନାସ୍ମାକମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଯẖ କ୍ଷମଃ
ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ — 'ସଜନ, ଆମେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତପସ୍ବୀ; ଆମ ପାଖରେ ଏମିତି କୌଣସି ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ।'
ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି କରୋତି ହି ସଖେ ମନଃ । ଅହଙ୍କାରମଯଂ ତନ୍ ମେ ନୂନଂ ପ୍ରଗଲିତଂ ଚିରମ୍
ସାଥୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମସ୍ତ କାମ କରେ ମନ; ମୋ ପାଖରେ ଏହି ଅହଂକାର ଦୀର୍ଘକାଳ ହେଉଁଠୁ ଗଳିଯାଇଛି।
ମଣିଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଦହନପ୍ରକାଶାẖ କାରୁକଂ ଯଥା । ଔଦାସୀନ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତୋ ଯୋଜଯନ୍ତି କ୍ରିଯାକ୍ରମେ
ମଣି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅପେକ୍ଷାବାଦୀ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥିବା ପରି, ଆମେ ଉଦାସୀନ ରହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଲାଗିଥାଉ।
ଅହଙ୍କାରୋ ମନୋନାମା ସ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଂ ନୃଣାମ୍ । ନିଯୋଜଯତି କାର୍ଯେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ମନ ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ଭାବ କୁହାଯାଏ, ସେ ମନ ଲୋକଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ କାମରେ ଲଗାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏକ ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ଭିତରେ ବସିଥିବା ପରି।
ସ ଏଵାଭ୍ଯୁପଶାନ୍ତୋ ନଶ୍ ଶରଦୀଵ ପଯୋଧରଃ । କସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ମୃତẖ କ ଇଵ ଵଲ୍ଗତି
ଏହି ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ବର୍ଷା ମେଘ ମିଶିଯିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗି ରହିପାରିବ, ମୃତ ଲୋକମାନେ କିପରି ଚଳିପାରିବେ?
ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଉପାଯାତମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଵନନାଯକ । ମୃତଚିତ୍ତା ଵଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତା ଦାରୁମଯା ଇଵ
ଓ ଅରଣ୍ୟର ନାୟକ, ଆମର ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଛି; ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ ମନ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଛୁ, କାଠର ମୂର୍ତ୍ତି ପରି।
ଅସ୍ମାକଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ରସୋ ଵା ଶୁଷ୍କଭୂରୁହାମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାଂ ମୂଲକାରଣମ୍
ଆମ ପାଖରେ ନ 'ମୁଁ' ଭାବ ଅଛି, ନ ରସ ଅଛି, ଶୁଖି ଗଛ ପରି; କାରଣ 'ମୁଁ' ଭାବ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ।
ତନ୍ତୌ ମୁକ୍ତାଫଲାନୀଵ ପ୍ରଯାନ୍ତି ସମଵାଯିତାମ୍ । ଅହଙ୍କୃତାଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସାମନ୍ତା ଇଵ ରାଜନି
ଯେପରି ଏକ ତନ୍ତୁରେ ମୁକ୍ତା ଗୁଡିକ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଆହଂକାରରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦରବାରୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରମହାତନ୍ତୌ ଛିନ୍ନେ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯବାଲକାଃ । ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସାମନ୍ତା ଵିନୃପା ଇଵ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆହଂକାରର ତନ୍ତୁ କଟିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ରାଜା ବିନା ଦରବାରୀମାନେ ପରି ଏଠି ଉଠି ତୁଠି ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି।
ନିରହଙ୍କୃତିଚିତ୍ତାନି ଵିଶରାରୂଣି ଲୁବ୍ଧକ । ମମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି କାର୍ଯେଷୁ ନ ଲଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଶିକାରୀ, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଆହଂକାର ନଥିବା ଚିତ୍ତରେ ବିଖଣ୍ଡି ରହିଛି, ଏମିତି ତାହାମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଲଗି ରହିନାହିଁ।
ମିଥସ୍ ସଂଶ୍ଲେଷମ୍ ଆଯାନ୍ତି ନ ମମେନ୍ଦ୍ରିଯବାଲକାଃ । ଵିନାହଙ୍କାରଜତୁନା ଶୀତଲାଯẖକଣା ଇଵ
ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମିଶିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଆହଂକାରର ଚିପି ନଥିଲେ ସେମାନେ ଥଣ୍ଡା କଣା ପରି ଏକତ୍ର ହୋଇପାରିନାହାନ୍ତି।
ନ ମେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ କଞ୍ଚିଦ୍ ଵେତ୍ତି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରମମ୍ । ଚିତ୍ରସ୍ଥା ଇଵ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସ୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଅର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଈକ୍ଷଣାଦଯଃ
ମୋର ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ କେବେ ଦେଖିପାରିନାହିଁ; ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜ-ନିଜ ବିଷୟରେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ରୂପଗୁଡିକ ଯେପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ସାଧୋ ଯଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତି ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ତେ ମୃଗଃ । ଯସ୍ଯ ଵା ଦର୍ଶନେ ଶକ୍ତିର୍ ଵକ୍ତୁଂ ଜାନାତି ତନ୍ ନ ନଃ
ହେ ସଜ୍ଜନ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କଥା କହେ, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୃଗକୁ ଦେଖିଛ; କିମ୍ବା ଯାହାର ଦେଖିବା କିମ୍ବା କହିବା ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଟି ଆମର ନୁହେଁ।
ନ କାନିଚିନ୍ ମମୈତାନି ଗଲିତାହଙ୍କୃତେẖ କିଲ । ତଦ୍ ଵ୍ଯାଧ କସ୍ ତ୍ଵାଂ କଥଯତ୍ଵ୍ ଆର୍ତିମନ୍ମୃଗଦର୍ଶନମ୍
ଏହି ସବୁ ମୋର ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋର ଅହଂଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପସାରିଯାଇଛି; ତେଣୁ, ହେ ଶିକାରୀ, ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ମୃଗକୁ ଦେଖିଛି, ସେ ତୁମକୁ କହୁ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହି ପଶୂନାମ୍ ଇଵ ପାଲକମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ତଚ୍ ଚ ଵିଲୀନଂ ନସ୍ ସର୍ଵାର୍ଥରହିତେ ପଦେ
ଯେପରି ପଶୁମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ରକ୍ଷକ ମନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଆମ ମନ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରକ୍ଷକ; ଏହି ମନ ଏବେ ସମସ୍ତ ବିଷୟର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଵିକ୍ଷିପ୍ତରୂପାଣ୍ଯ୍ ଏତାନି ତତ୍ କଥମ୍ । କିଂ ଵା ତ୍ଵା କଥଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗ ଗତାନୀହୈଵ ପଞ୍ଚତାମ୍
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠା ଓ ସେଠା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଛିଟିଯାଇଛି—ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏହି ମହାଶାନ୍ତିରେ ଲୀନ ହୋଇଯିବା ପରେ କିପରି କିମ୍ବା କଣ କହିପାରିବେ?
ନିର୍ମାତୃପିତୃକୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଵିଶରାରୁଶ୍ ଶିଶୁଵ୍ରଜଃ । ତଥାକ୍ଷଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଧୃତି ନିରହମ୍ଭାଵଵାସନମ୍
ଯେପରି ମାତା ବା ପିତା ବିନା ଛୁଆଁମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ରମ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଆଧାର ଓ ଅହଂକାର ନଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯା ଦଶା ଵେଦ୍ମି ନ କାଶ୍ଚନ । ତୁର୍ଯ ଏଵାଵତିଷ୍ଠେ ଽହଂ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରୁନି; ମୁଁ କେବଳ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବି ନାହିଁ।
ଇତି ନିର୍ଵଚନୀଭାଵଂ ଯଥାର୍ଥକଥନେନ ସଃ । ଲୁବ୍ଧକୋ ମୁନିନା ନୀତୋ ଜଗାମାଭିମତାଂ ଦିଶମ୍
ଏଭଳି ଅବିବରଣୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଠିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ନେଇ, ସେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ନାସ୍ତି ତୁର୍ଯେତରା ଦଶା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ହି ଚିତ୍ ତୁର୍ଯଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ତୀହ ନେତରତ୍
ଏହିପରି, ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ କହୁଁଛି — ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା, ଏହିଠାରେ ସେଇ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସତ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଭାଵଂ ଗତେ ଜୀଵେ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଦେହେ ଭଵନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚିତ୍ରଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵାନଘ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାର ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଚିତ୍ରାଅଁକା ଦିୱାଳରେ ଛବି ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସମ୍ବନ୍ଧେ ନୋଦଯସ୍ ସୁଖଦୁẖଖଯୋଃ । ନ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଭଵେଦ୍ ରାମ ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯଗଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ରାମ, ସେଠି ମନ ରହେନାହିଁ; ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଵ୍ଯଗ୍ରାପରିଗ୍ରହାତ୍ । ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚ ସ୍ଵପ୍ନତାମ୍ ଏତି ସ୍ମରଣୀଯତଯା ତଯା
ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ଥାଏ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସ୍ତୁ ସହ ଲାଗିଥିବାରୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ଚଳିଥାଏ; ଏବଂ ସେଇ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତି ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରାନ୍ତା ଘନମୋହା ସୁଷୁପ୍ତଭୂଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅସାର ଲାଗେ। ଏହି ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଶେଷ ହେଲେ, ଗାଢ଼ ମୂଢ଼ତା ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯଂ ତ୍ରଯମ୍ ଅଙ୍ଗ ଭ୍ରମୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇଵାହିତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାନେ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା, ବନ୍ଧୁ, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୌଢ଼ି ଦୌଢ଼ି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ରଖାଯାଏ।