ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାନାଂ ଭଵନାଶୋଦ୍ଭଵସ୍ଥିତେଃ । ଏତତ୍ ତୁର୍ଯପଦଂ ଶୁଦ୍ଧମ୍ ଅତ୍ର ବଦ୍ଧପଦୋ ଭଵ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯେଉଁଠାରେ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା। ଏହିଠାରେ ତୁମେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରୁହିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯେଯଂ ଵିନା ନିଦ୍ରାଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସଙ୍ଗଦୃକ୍ । ସା ଲୋଲା ଜାଗ୍ରଦାସ୍ଥେତି ଜାନାମ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯେ ସଚେତନତା ନିଦ୍ରା ବିନା ବିଷୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ଦେଖେ, ସେଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଅଂଶ। ଏହି କଥା ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣେ।
ଜାଗ୍ରଦ୍ଵତ୍ ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ଯା ନିଦ୍ରାଯାଂ ସ୍ଫୁରତି ଭ୍ରମେ । ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସଂଵିତ୍ତିସ୍ ସା ସ୍ଵପ୍ନାଖ୍ଯେତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେ ସଚେତନତା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ପରି ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ ଓ ନିଦ୍ରାର ଭ୍ରମରେ ବିଷୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହାକୁ ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣେ।
ଭାଵିଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦଶା ଯା ଦୃଷଦ୍ଵଦ୍ ଵିମୂଢତା । ସା ସୁଷୁପ୍ତଦଶେତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜାନାମ୍ଯ୍ ଏଵ ମୁନୀଶ୍ଵର
ଯେ ଜଡ଼ତା ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଥର ପରି ଅବୁଦ୍ଧ ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ, ଏହିଠାକୁ ମୁଁ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣେ, ହେ ମହାମୁନି।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ସ୍ଥିତଂ ତ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତମ୍ । ତୁର୍ଯଂ ତୂର୍ଯାଦ୍ ଅତୀତଂ ଚ ତଦ୍ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଏଇ ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ କେହି ତାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନାହାନ୍ତି—ଏବେ କୁହ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ, ସେଠାରେ କଣ କୁହିବାକୁ ହେବ?
ଅହମ୍ଭାଵାନହମ୍ଭାଵୌ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସଦସତୀ ତଥା । ଯଦ୍ ଅସକ୍ତଂ ସମଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ ତୁର୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଓ 'ମୁଁ ନୁହେଁ' ବୋଧ, ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସମ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି—ଏହିଠିକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯା ସ୍ଵସ୍ଥା ସମତା ଶାନ୍ତା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ସାକ୍ଷ୍ଯଵସ୍ଥା ଵ୍ଯଵହୃତୌ ସା ତୁର୍ଯକଲନୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସ୍ୱଭାବିକ ସମତା, ଶାନ୍ତି ଓ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଉଁଠିକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଯୁକ୍ତୈସ୍ ତୁ ଵିଷଯାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଶ୍ ଚରନ୍ । ଆତ୍ମଵଶ୍ଯୈର୍ ଵିଧେଯାତ୍ମା ତୁର୍ଯତାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି, ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରେ, ଓ ମନକୁ ଶାସନ କରିପାରିଛି, ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସମତା ସ୍ଵଚ୍ଛତା ଚାନ୍ତର୍ ଏକତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା । ଶୁନ୍ଯତା ଭାଵିତା ଯେନ ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥାମ୍ ଅସୌ ଗତଃ
ଯିଏ ମନର ସମତା, ପବିତ୍ରତା, ଏକତା, ଅବିକଳ୍ପ ଭାବ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ସର୍ଵ ଏଵ ମହାନ୍ତୋ ଽପି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ନରାଶ୍ ଚ କେଚିଜ୍ ଜୀଵନ୍ତୋ ମୁକ୍ତାସ୍ ତୁର୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ସମସ୍ତ ମହାନ ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ କିଛି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ, ବଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ନୈତଜ୍ ଜାଗ୍ରନ୍ ନ ଚ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାନାମ୍ ଅସମ୍ଭଵାତ୍ । ସୁଷୁପ୍ତଭାଵୋ ନାପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅଭାଵାଜ୍ ଜଡତାନ୍ତଯୋଃ
ଏହା ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ମୂଢତା ନାହିଁ।
ରଜ୍ଜୁସର୍ପଭ୍ରମନିଭଂ ନାତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ଵିଵଲ୍ଗତି । ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଏକାତ୍ମ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅତ୍ର ସମଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଏଠାରେ ମନ ରସି ରସି ଭମି ନାହିଁ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ଏକତା ସମଭାବରେ ବସିଛି।
ଆତ୍ମାରାମାମଲାନନ୍ଦା ସଂଶାନ୍ତସକଲୈଷଣା । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଦଶା ରାମ ତୁର୍ଯଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଯାହା ପରିଷ୍କୃତ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ସେଇ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଜଗଦ୍ଭାନମ୍ ଇଦଂ ଚିତ୍କଚନଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି । ବୋଧାଦ୍ ଦ୍ଵେଷଭଯୋନ୍ମୁକ୍ତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅପ୍ରତିଘଂ ଭଵେତ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମନର ଖେଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଏହା ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ କୌଣସି ବାଧା ନଥାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଦୃଶାଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମତୋଦଯାତ୍ । ତଥା ରାଗାଦିନିର୍ମୁକ୍ତମ୍ ଆସିତଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖିବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏହି ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶାନ୍ତଂ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧାନାଂ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ଵିଲୀନଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ଅବୁଦ୍ଧାନାଂ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଓ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵଚସାଂ ଯନ୍ ନ ଗୋଚରେ । ଶାନ୍ତଂ ଵିଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ତୁର୍ଯାତୀତଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଜୀବନମୁକ୍ତିରୁ ଉପରେ ଅଛି, ଯାହାକୁ କଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ, ସେହି ଶାନ୍ତ ଦେହରହିତ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା, ତୁର୍ୟାତୀତ ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦେ ତୁର୍ଯେ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିଦେହମୁକ୍ତତ୍ଵଂ ଯାହି ତୁର୍ଯୋତ୍ତରଂ ପଦମ୍
ଜୀବନମୁକ୍ତିର ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରି, ଦେହରହିତ ମୁକ୍ତିର ତୁର୍ୟାତୀତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉ।
ତୁର୍ଯେ ବଦ୍ଧପଦୋ ଭୂତ୍ଵା ପରମାଂ ସମତାଂ ଗତଃ । ମାକର୍ତା ମା ଚ କର୍ତା ତ୍ଵଂ ଭଵ ପ୍ରକୃତକର୍ମଣି
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତାକୁ ଅନୁଭବ କରି, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ବଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରୁହ।
ଅହଙ୍କାରକଲାତ୍ଯାଗେ ଶାନ୍ତତୈଵାନୁଭୂଯତାମ୍ । ଵିଶରାରୌ କ୍ଷତେ ଚିତ୍ତେ ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥୋପତିଷ୍ଠତେ
ଅହଂକାରର ଅଂଶକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, କେବଳ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ନଥିଲେ, ତୁର୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଯା କର୍ମସ୍ଵ୍ ଇହ ସଂସୃତୌ ଵ୍ଯଵହୃତିସ୍ ସ ସ୍ଵପ୍ନଜାଗ୍ରଦ୍ଭ୍ରମୋ ଯନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ଘନମ୍ ଏଵ ମୋହଵଲିତଂ ସାସୌ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥିତିଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ଵିଵାସନତଯା ଯତ୍ ତୁର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯେହ ତତ୍ ତୁର୍ଯାତୀତମ୍ ଅଦେହମୋକ୍ଷ ଇହ ନୋ ଵକ୍ତୁଂ ଗିରା ପାର୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ କର୍ମ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହରେ ବିଳିନ ହୋଇଥିବା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା। ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠି ସଂସ୍କାର ଅନ୍ଧାର ହେଉଛି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥା, ଦେହ ନଥିବା ମୁକ୍ତି, ଏଠାରେ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ।
ଅକର୍ତୃକର୍ମକରଣମ୍ ଅସି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତାଖ୍ଯୋ ଭ୍ରମସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପିତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍
ତୁମେ ଅକର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ ଉପକରଣ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଅବିନାଶୀ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ୱ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ଭ୍ରମ କେବଳ କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅସତ୍ୟ।
ଅତ୍ରେମଂ ଶୃଣୁ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯାଧୁନା । ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽପି ଯଥା ବୋଧମ୍ ଉପୈଷି ଵିବୁଧୋପମଃ
ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗଳ୍ପ କହିବି, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରିବେ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପରି।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ କାନନେ କାଷ୍ଠମୌନସ୍ଥିତମ୍ ଅରିନ୍ଦମ । ଦୃଷ୍ଟଦ୍ରୁତମୃଗଂ କଞ୍ଚିନ୍ ମୁନିଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଲୁବ୍ଧକଃ
ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଜଣେ ଶିକାରୀ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୁନି କାଠ ଭଳି ଉପବେଶନା କରୁଥିଲେ ଓ ମୌନ ରହିଥିଲେ, ଶିକାରୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ପଶ୍ଚାଦ୍ ଉପଗତୋ ବାଣଭିନ୍ନଂ ମୃଗମ୍ ଅଭିଦ୍ରୁତଃ । କ୍ଵ ପ୍ରଯାତୋ ମୃଗ ଇତି ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ମୁନିଃ
ପରେ ଶିକାରୀ ତୀରରେ ଆହତ ହରିଣକୁ ଖୋଜି ଆସି, ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ — 'ହରିଣ କେଉଁଠି ଗଲା?'
ଶମଶୀଲା ଵଯଂ ସାଧୋ ମୁନଯୋ ଵନଵାସିନଃ । ନାସ୍ମାକମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଯẖ କ୍ଷମଃ
ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ — 'ସଜନ, ଆମେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତପସ୍ବୀ; ଆମ ପାଖରେ ଏମିତି କୌଣସି ଅହଂକାର ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ।'
ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି କରୋତି ହି ସଖେ ମନଃ । ଅହଙ୍କାରମଯଂ ତନ୍ ମେ ନୂନଂ ପ୍ରଗଲିତଂ ଚିରମ୍
ସାଥୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମସ୍ତ କାମ କରେ ମନ; ମୋ ପାଖରେ ଏହି ଅହଂକାର ଦୀର୍ଘକାଳ ହେଉଁଠୁ ଗଳିଯାଇଛି।
ମଣିଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଦହନପ୍ରକାଶାẖ କାରୁକଂ ଯଥା । ଔଦାସୀନ୍ଯେନ ତିଷ୍ଠନ୍ତୋ ଯୋଜଯନ୍ତି କ୍ରିଯାକ୍ରମେ
ମଣି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅପେକ୍ଷାବାଦୀ ଭାବରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥିବା ପରି, ଆମେ ଉଦାସୀନ ରହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଲାଗିଥାଉ।
ଅହଙ୍କାରୋ ମନୋନାମା ସ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଂ ନୃଣାମ୍ । ନିଯୋଜଯତି କାର୍ଯେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ମନ ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ଭାବ କୁହାଯାଏ, ସେ ମନ ଲୋକଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ କାମରେ ଲଗାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏକ ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ଭିତରେ ବସିଥିବା ପରି।
ସ ଏଵାଭ୍ଯୁପଶାନ୍ତୋ ନଶ୍ ଶରଦୀଵ ପଯୋଧରଃ । କସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ମୃତẖ କ ଇଵ ଵଲ୍ଗତି
ଏହି ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ବର୍ଷା ମେଘ ମିଶିଯିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗି ରହିପାରିବ, ମୃତ ଲୋକମାନେ କିପରି ଚଳିପାରିବେ?