ସ ଚିନ୍ମାତ୍ରସ୍ଵଭାଵତ୍ଵାଦ୍ ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତସି । କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ଭାତମ୍ ଆକାରଂ ତେନ ପଶ୍ଯତି
ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେବାରୁ, ମନରେ 'ମୁଁ ଦେହ' ଭାବ ଆସିଲେ, ଏହା ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି କଉଁ ଖଜୁରି ଗଛରେ ବସିଲେ ଅନାପେକ୍ଷିତ ଭାବରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ।
ସ ଏଷ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଅମ୍ବରୋଦରେ । ସ୍ଵଯଂ ଭାତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂତ୍ଵଂ ଗତୋ ଭାତ୍ଯ୍ ଅଜରାମରଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଆକାଶର ଗଭୀରରେ, ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅବିନଶୀ ଓ ଅମର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନାସ୍ଯ ଦେହୋ ନ କର୍ମାଣି ନ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ନ ଵାସନା । ଏଷ ଶୁଦ୍ଧଚିଦାକାଶୋ ଵିଜ୍ଞାନଘନମ୍ ଆତତମ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀର ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କାରଣତ୍ୱ ନାହିଁ, ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ପ୍ରକୃତ ପବିତ୍ର ଚେତନାର ଆକାଶ, ଜ୍ଞାନର ଏକ ଘନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାଜାଲଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କେଵଲଂ ଵ୍ଯୋମରୂପସ୍ଯ ଭାରୂପସ୍ଯେଵ ତେଜସଃ
ତାଙ୍କର ଗତକାଳର କୌଣସି ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛାର ଜାଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଆକାଶର ନିଜର ଭଳି, ଯେପରି ତେଜସ୍ବୀ ଜ୍ୟୋତିର ଭାର ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଵେଦନାମାତ୍ରାଦ୍ ଏଵମ୍ ଏଷୋ ଽଵଲୋକ୍ଯତେ । ଵେଦନାମାତ୍ରସଂଶାନ୍ତାଵ୍ ଈଦୃଶୋ ଽପି ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏପରି ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯଥା ଚିଦାକାଶସ୍ ତଥା ତତ୍ପ୍ରତିପତ୍ତଯଃ । କୁତଃ କିଲାତ୍ର ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦେଃ କୀଦୃଶସ୍ ସମ୍ଭଵଃ କଥମ୍
ଏହିପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ଯେପରି ଅଛି, ତାହାର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କିପରି ସମ୍ଭବ, କେମିତି ହେବ?
ଏତଦାକ୍ରମଣେ ମୃତ୍ଯୋ ତସ୍ମାନ୍ ମା ଯତ୍ନଵାନ୍ ଭଵ । ଗ୍ରହୀତୁଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ ନ କଦାଚନ କେନଚିତ୍
ଏହିକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାରେ, ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଚେଷ୍ଟା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; କାରଣ ଆକାଶକୁ କେହି କେବେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵ କଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତ୍ଵଯା ମେ ପ୍ରପିତାମହଃ । ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଅଜ ଏକାତ୍ମା ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମେତି ମେ ମତିଃ
ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ମୋ ପ୍ରପିତାମହ ମୋତେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ଅଜନ୍ମା, ଏକାତ୍ମା, ଚେତନାର ଆତ୍ମା—ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।
ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମଯା ରାମ ବ୍ରହ୍ମୈଷ କଥିତସ୍ ତଵ । ଵିଵାଦମ୍ ଅକରୋନ୍ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଯମେନୈତତ୍କୃତେ ପୁରା
ଏଭଳି ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛି; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଯମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହୋଇଥିଲା।
ମନ୍ଵନ୍ତରେ ସର୍ଵଭକ୍ଷୋ ଯଦା ମୃତ୍ଯୁର୍ ହରନ୍ ପ୍ରଜାଃ । ବଲମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜଜାକ୍ରାନ୍ତାଵ୍ ଆରମ୍ଭମ୍ ଅକରୋତ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ଉଠାଇ ନେଉଥିଲେ; ତାହାପରେ ସେ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି, ପଦ୍ମଜ ଦେଶରେ ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତଦ୍ ଏଵଂ ଧର୍ମରାଜେନ ଯମେନାଶ୍ଵ୍ ଅନୁଶାସିତଃ । ଯଦ୍ ଏଵ କ୍ରିଯତେ ନିତ୍ଯଂ ରତିସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଜାଯତେ
ଏଭଳି ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେବା ପରେ, ଯାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମା କିଲ ପରାକାଶଵପୁର୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ କଥମ୍ । ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିରହିତାକୃତିଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ, ସେ କିପରି ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି? ସେ କେବଳ ମନ, ସେଠି କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ନାହିଁ।
ଯଶ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମଚମତ୍କାରଃ କିଲାକାଶାନୁଭୂତିମାନ୍ । ସ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵ ନୋ ତସ୍ଯ କାରଣତ୍ଵଂ ନ କାର୍ଯତା
ଯିଏ ଚେତନା ଆକାଶର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଆକାଶର ସ୍ଵରୂପ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି, ସେ ଚେତନା ଆକାଶ ହିଁ। ସେଠି କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
ଆକାଶସ୍ଫୁରଦାକାରସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷୋ ଯଥା । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିରହିତୋ ଭାତି ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଭାସତେ ତଥା
ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚିନ୍ତାର ମନୁଷ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସ୍ଵୟଂଭୂ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ନ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ପରମାତ୍ମନି କେଵଲେ । ସ୍ଵଯଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତଥାପ୍ଯ୍ ଏଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଇତି ଭାସତେ
ଶୁଦ୍ଧ ପରମାତ୍ମାରେ ନ ଦେଖିବା ଅଛି, ନ ଦେଖୁଥିବା ଅଛି; ତଥାପି ଏହା ନିଜ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ, ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତନ୍ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପାକାଶପୁରୁଷୋ ନାସ୍ଯ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପନାର ଆକାଶର ଜଣେ ପୁରୁଷର କୌଣସି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଯଥା ଚିତ୍ରକୃଦନ୍ତସ୍ସ୍ଥା ନିର୍ଦେହା ଭାତି ପୁତ୍ରିକା । ତଥୈଵ ଭାସତେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିଦାକାଶାଚ୍ଛରଞ୍ଜନମ୍
ଯେପରି ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ତୂଳିର ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପୁତୁଳି ଦେହହୀନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମା ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ଭଳି ଚମକେ।
ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ କେଵଲମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅନାଦିମଧ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଭାତି ନିଜଚିତ୍ତଵଶାତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଃ । ଆକାରଵାନ୍ ଇଵ ରସାଦ୍ ଇହ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ଵନ୍ଧ୍ଯାତନୂଜ ଇଵ ନାସ୍ତି ତୁ ତସ୍ଯ ଦେହଃ
ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ କେବଳ ଅନନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ନିଜ ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ, ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ଭଳି ଚମକେ। ଏଠାରେ ଆକାର ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ତାହାର କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ, ଅଜନ୍ମା ଶିଶୁର ଭଳି।
ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମନଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିରହିତଂ ନଭଃ । ମୁନେ ବ୍ରହ୍ମେତି କଥିତଂ ସତ୍ଯଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିଵର୍ଜିତମ୍
ଏହିପରି, ମୁନି, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଓ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅଛି; ଏହି ମନକୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରାକ୍ତନୀ ନାମ ସ୍ମୃତିଃ କସ୍ମାନ୍ ନ କାରଣମ୍ । ଯଥା ମମ ତଥାନ୍ଯସ୍ଯ ଭୂତାନାଂ ଚେତି ମେ ଵଦ
ତେବେ, ପୂର୍ବ ଜୀବନର ସ୍ମୃତି କାହିଁକି ଏଠାରେ କାରଣ ହେଉନାହିଁ? ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କି? ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ।
ପୂର୍ଵଦେହୋ ଽସ୍ତି ଯସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ପୂର୍ଵକର୍ମସମନ୍ଵିତଃ । ତସ୍ଯ ସ୍ମୃତିସ୍ ସମ୍ଭଵତି କାରଣଂ ସଂସୃତିସ୍ଥିତେଃ
ଯାହାର ପୂର୍ବ ଦେହ ଅଛି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହ ପୂର୍ବ କର୍ମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସେଠି ସ୍ମୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ଚାଲିଥିବାର କାରଣ।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରାକ୍ତନଂ କର୍ମ ଯଦା କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ପ୍ରାକ୍ତନୀ ସଂସ୍ମୃତିସ୍ ତସ୍ଯ ତଦୋଦେତି କୁତଃ କଥମ୍
ବ୍ରହ୍ମାର ପୂର୍ବ କର୍ମ କିଛି ନଥିଲେ, ତାହା ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଜୀବନର ସ୍ମୃତି କେମିତି ଆସିପାରିବ, କେଉଁଠୁ ଏବଂ କିପରି?
ତସ୍ମାଦ୍ ଅକାରଣଂ ଭାତି ଵା ସ୍ଵଚିତ୍ତ୍ଵୈକକାରଣମ୍ । ସ୍ଵକାରଣାଦ୍ ଅନନ୍ଯାତ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂସ୍ ସ୍ଵଯମାତ୍ମଵାନ୍
ଏହିପରି, କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ନଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଏହାର କେବଳ ଏକ କାରଣ ହେଉଛି ନିଜର ମନ। ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ନଥିବା, ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ନିଜରେ ନିଜେ ବସିଛି।
ଆତିଵାହିକ ଏଵାସୌ ଦେହୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଆଧିଭୌତିକୋ ରାମ ଦେହୋ ଽଜସ୍ଯୋପପଦ୍ଯତେ
ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମାର ଦେହ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ମନସିକ) ଦେହ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ, ରାମ, ଅଜନ୍ମା ପାଇଁ ଭୌତିକ ଦେହ ନଥାଏ।
ଆତିଵାହିକ ଏକୋ ଽସ୍ତି ଦେହୋ ଽନ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଧିଭୌତିକଃ । ସର୍ଵାସାଂ ଭୂତଜାତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକ ଏଵ କିମ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ କେବଳ ଏକଟି ଅଟେ; ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଭୌତିକ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ ଏକ ଦେହ ଅଟେ—ଅନ୍ୟ କଣ ଅଟେ?
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଦେହୌ ଦ୍ଵୌ ଭୂତାନାଂ କାରଣାତ୍ମନାମ୍ । ଅଜସ୍ଯ କାରଣାସତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଏକ ଏଵାତିଵାହିକଃ
ସମସ୍ତ କାରଣ ଆତ୍ମା ଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ମା ପାଇଁ, କାରଣ ନଥିବାରୁ, କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟେ।
ସର୍ଵାସାଂ ଭୂତଜାତୀନାମ୍ ଏକୋ ଽଜଃ କାରଣଂ ପରମ୍ । ଅଜସ୍ଯ କାରଣଂ ନାସ୍ତି ତେନାସାଵ୍ ଏକଦେହଵାନ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଜନ୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଅଛି; ଏହି ଅଜନ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଏକମାତ୍ର ଦେହଧାରୀ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭୌତିକୋ ଦେହଃ ପ୍ରଥମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଆକାଶାତ୍ମାଵଭାତ୍ଯ୍ ଏଷ ଆତିଵାହିକଦେହଵାନ୍
ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତି ଦେହ ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ; ସେ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଚିତ୍ତମାତ୍ରଶରୀରୋ ଽସୌ ନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମଯାତ୍ମକଃ । ଆଦ୍ଯଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଵ୍ଯୋମତନୁଃ ପ୍ରତନୁତେ ପ୍ରଜାଃ
ସେ ମନ ଦେହରେ ଅଛନ୍ତି, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଆକାଶ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।
ତାଶ୍ ଚ ନିର୍ଵାଣରୂପିଣ୍ଯୋ ଵିନାନ୍ଯୈଃ କାରଣାନ୍ତରୈଃ । ଯଦ୍ ଯତସ୍ ତତ୍ ତଦ୍ ଏଵେତି ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅନୁଭବ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ।