ଚିନ୍ମାତ୍ରସ୍ଯାତିଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପୋଦିତାତ୍ମନଃ । ଅନନ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକାଶସ୍ଯ ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର, ଭାବନା ଛାଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ଖାଦ୍ ଏଵ ଜାଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଲୀଯତେ । ଜୀଵସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରାତ୍ମା ମଧାଵ୍ ଇଵ ଜରଦ୍ଘନଃ
ଯେପରି ଆକାଶରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ କିଛି ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଭାବନା ମାତ୍ରରେ ଥିବା ଜୀବ ମଧୁମାସର କୁହୁଡ଼ି ପରି ଉପଜେ ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଯẖ ଖ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ । ନ ସ ସନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଭୂଯୋ ହିମଂ ତାପଦ୍ରୁତଂ ଯଥା
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖି ନେଇଛି, ସେ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ପୁଣି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ତାପରେ ଗଳିଯାଇଥିବା ବରଫ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସସ୍ପନ୍ଦẖ କଲନାତ୍ମଭିଃ । କର୍ମଭିସ୍ ସ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵିଲୀନୋ ଜାଯତେ ପୁନଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ଭାବନା ଓ ଚେତନା ସହିତ ଲଗି ରହିଛି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଲୟ ହେଲା ବି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପପରିସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ସ୍ଥୌଲ୍ଯମ୍ ଏତି ଜଡାତ୍ମକଃ । ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଵାହẖ କ୍ଷୀଣକ୍ଷୀଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଭାରି ଓ ଅଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଏହା ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ପରି, ଅନେକଥର କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉଠିଆସେ।
ଆତ୍ମତ୍ଵାଂଶାନ୍ଵିତମ୍ ଅପି ଚିତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଂ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଦୂରୀକୁରୁ ମହାସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ଵିଷସିକ୍ତମ୍ ଇଵାଶନମ୍
ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆତ୍ମଭାବ ଥିବା ଚିତ୍ତର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଜହ୍ନ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୂରେ ରଖାଯାଏ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦୂରେ ରଖ।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉଦାସୀନମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଵାତ୍ମୈକଂ ସମୁଦିତଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଭଵ ଭୂତଯେ
ବିଚାରହୀନ, ଆଦି ଶେଷ ନଥିବା, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ଚେତନା ଆକାଶ ଭଳି ହେଉ, ଏହା ହିଁ ସତ୍ତା ପାଇଁ।
ଅକାରଣମ୍ ଉପାଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ଜୀଵାḫ ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ପଶ୍ଚାତ୍ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦଶାସ୍ଵ୍ ଇହ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିମିତ୍ତ ବିନା ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ପରେ, ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାରେ, ସେମାନେ କାରଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସଙ୍କଲ୍ପିତ୍ଵଂ ହି ବନ୍ଧସ୍ଯ କାରନଂ ତତ୍ ପରିତ୍ଯଜ । ମୋକ୍ଷସ୍ ତୁ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଵଂ ତଦଭ୍ଯାସଂ ଧିଯା କୁରୁ
କଳ୍ପନା ହେଉଛି ବନ୍ଧନର କାରଣ, ଏହାକୁ ଛାଡିଦିଅ। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ଅଭାବ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନରେ ଅଭ୍ୟାସ କର।
ଅକାରଣଂ ତ୍ଵ୍ ଅକରଣାତ୍ ସର୍ଵକାରଣକାରଣାତ୍ । ଯାଵନ୍ ନିମେଷମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ ଜୀଵସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଶିଵାତ୍
ଯେଉଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ, ସେଠାରୁ ଜୀବ ଶିବଙ୍କୁ ଏକ ମାତ୍ର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତାଵନ୍ ନିମେଷ ଏଵାସୌ ଯାତି କାରଣତାଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ସଂସୃତୌ ସ୍ଵାସ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥାସୁ ଵୀଚିଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଚଲଜ୍ଜଲମ୍
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜୀବ ନିଜେ କାରଣ ହୋଇଯାଏ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଓ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୂରିଯାଏ, ଯେପରି ଲହରୀରେ ପାଣି ଚଳିଥାଏ।
ସାଵଧାନୋ ଭଵାତସ୍ ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସଙ୍ଗମେ । ଅଜସ୍ରମ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପଦଶାḫ ପରିହରଞ୍ ଶନୈଃ
ଏହିପରି, ତୁମେ ସଚେତନ ରୁହ, ଯେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକଠି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସବୁବେଳେ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ କଳ୍ପନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡିଦିଅ।
ମା ଭଵ ଗ୍ରାହ୍ଯଭାଵାତ୍ମା ଗ୍ରାହକାତ୍ମା ଚ ମା ଭଵ । ଭାଵନାମ୍ ଅଖିଲାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତନ୍ମଯୋ ଭଵ
ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ବାସ୍ତୁ କିମ୍ବା ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ନ ହେବା। ସମସ୍ତ ଧାରଣାକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଯେଉଁଠି ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ, ସେଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାରେ ଲୀନ ହେଇଯାଅ।
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧସାଵଧାନୋ ହ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍ । ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵାପି କୁର୍ଵନ୍ ଵା ମୁକ୍ତିମ୍ ଏଵାନୁଧାଵତି
ଯିଏ ସଦା ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖୁଥିବା ବସ୍ତୁର ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ ରହେ, ସେ କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କିଛି ନ କରୁଥିବା, ସେମାନେ କେବଳ ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକରୂପାତ୍ମା ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ରାମ କ୍ଷଣଂ ପ୍ରତି । ନଵଂ ନଵମ୍ ଉପାଯାତି ବନ୍ଧନଂ ଭାଵନାଵଶାତ୍
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖୁଥିବା ବସ୍ତୁର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ ନୂତନ ନୂତନ ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧେ ରସଭାଵନଯା ସ୍ଵଯା । ନିମେଷଂ ପ୍ରତି ଜୀଵସ୍ଯ ବନ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତି ପୀନତାମ୍
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖୁଥିବା ବସ୍ତୁର ସମ୍ପର୍କରେ, ନିଜର ଭାବନାର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜୀବର ବନ୍ଧନ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ।
ଗ୍ରାହ୍ଯଗ୍ରାହକସମ୍ବନ୍ଧେ ଵିନୈଵ ରସଭାଵନାମ୍ । ନିମେଷଂ ପ୍ରତି ଜୀଵୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମତାମ୍ ଏତି ମୋକ୍ଷଭାକ୍
ବସ୍ତୁ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରସ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହି ଜୀବ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପାଇଁ, ମୁକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଅଜସ୍ରଂ ଯଂ ଯମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ପତତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷଗଣୋ ଽନଘ । ବଧ୍ଯତେ ତତ୍ର ରାଗେଣ ତତ୍ରାରାଗେଣ ମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ପାପହୀନ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସଦା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେଠି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ଆସକ୍ତି ନ ଥିଲେ, ସେଠି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚେଦ୍ ରୋଚତେ ତୁଭ୍ଯଂ ତଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସି ଭଵସ୍ଥିତୌ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ରୋଚତେ ତେ ଚେତ୍ ତନ୍ ମୁକ୍ତୋ ଽସି ଭଵସ୍ଥିତେଃ
ଯଦି କିଛି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ତୁମେ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧି ରହିଛ; ଯଦି କିଛି ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ।
ଅସ୍ମାତ୍ ପଦାର୍ଥନିଚଯାତ୍ ସହସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାତ୍ । ତୃଣାଦେର୍ ଦେଵପର୍ଯନ୍ତାନ୍ ମା କିଞ୍ଚିତ୍ ତଵ ରୋଚତାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ—ତୃଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କିଛି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଭଲ ନଲାଗୁ।
ରତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନର୍ଥାର୍ଥମ୍ ଅରତିଶ୍ ଶ୍ରେଯସେ ନୃଣାମ୍ । ଅନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ରତିର୍ ଦୁẖଖୈର୍ ଅନନ୍ତୈର୍ ଯୋଜଯେନ୍ ନରମ୍
ଆନନ୍ଦ ସଦା ବେଅର୍ଥ କାମ ପାଇଁ ହୁଏ, ଅସନ୍ତୋଷ ମାନବଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ହୁଏ। କାରଣ ଆନନ୍ଦ ସୀମିତ, ଏହା ଲୋକକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ବାନ୍ଧି ଦିଏ।
ଅରତିସ୍ ସନ୍ ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାସି ଯତ୍ କରୋଷି ଜହାସି ଯତ୍ । ନ କର୍ତାସି ନ ଭୋକ୍ତାସି ତତ୍ର ମୁକ୍ତମତିଶ୍ ଶମୀ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଅସକ୍ତି ସହିତ ଖାଅ, କିଛି କର, କିଛି ଛାଡ଼, ସେତେବେଳେ ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ, ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ଏହିଭଳି ମନ ମୁକ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନେହ ପ୍ରଜାଯତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ନେହ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି । ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତଂ ନିରାଲମ୍ବଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମାମଲମ୍ ଆତତମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ନଶ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ସବୁ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଆଶ୍ରୟହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ସନ୍ତୋ ଽତୀତଂ ନ ଶୋଚନ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ ଚିନ୍ତଯନ୍ତି ନୋ । ଵର୍ତମାନଂ ଚ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି କ୍ରମପ୍ରାପ୍ତଂ ସଦାନଘ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଗତକାଳ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଯେମିତି ଆସେ, ସେମିତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଜୀଵପୁଷ୍ପାଣି ଜାତାନି ବ୍ରହ୍ମପାଦପେ । ତଜ୍ଜାନ୍ଯତନ୍ମଯାନୀଵ ଫେନା ଇଵ ମହାର୍ଣଵେ
ବ୍ରହ୍ମ ଗଛରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଫୁଲ ଫୁଟେ, ସେମାନେ ଏହି ଗଛରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସାଗରରେ ଝାଗ ଉପଜିଥାଏ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯପ୍ରତିବିମ୍ବେନ ଚିଦର୍ଣଵତରଙ୍ଗକାଃ । ଏକାତ୍ମକା ଅପି ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଯାନ୍ତି ଜୀଵା ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ
ଚେତନାର ତରଙ୍ଗମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହାମାନେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରରେ ଥିବାବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଦୃଢଭାଵନଯା ଜୀଵୋ ମନସ୍ତାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଶୀତାତିଶଯତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ପଯḫ ପାଷାଣତାମ୍ ଇଵ
ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଅତି ଶୀତଳତାରେ ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପାଥର ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ମନସି ଗ୍ରଥିତାḫ ପାଶାସ୍ ତୃଷ୍ଣାମୋହମଦାଦଯଃ । ଵାଗୁରାଯାମ୍ ଇଵ ଖଗାḫ ମେଥ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଚ ତର୍ଣକାଃ
ମନରେ ତୃଷ୍ଣା, ମୋହ ଓ ଅହଂକାର ଆଦି ପାଶ ଗଠିତ ଅଛି, ଯେପରି ଜାଳରେ ପକା ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଫାନ୍ସରେ ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ।
ମନସୈଵ ମନୋ ରାମ ଚ୍ଛେଦନୀଯଂ ଵିଜାନତା । ଵିଵେକତୀକ୍ଷ୍ଣେନାତପ୍ତମ୍ ଅଯସେଵ ବଲାଦ୍ ଅଯଃ
ହେ ରାମ, ମନକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧିର ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରେ କାଟିବାକୁ ହେବ, ଯେପରିକି ଗରମ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଲୋହାକୁ ଜୋରଦେଇ କାଟାଯାଏ।
ଅନନ୍ଯଦଵିକାରାଦିଜନିତଂ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ଶିଖିପିଞ୍ଛସ୍ଯ ଯଥା ଭାତି ତଥାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ମୟୂର ପାଙ୍ଖରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ନିଜ ଗୁଣରୁ ବିଭିନ୍ନତା ଚମକେ।