ଅତ୍ଯନ୍ତମୂଢଯା ଯତ୍ର ସୁଷୁପ୍ତସମଯା ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଗତଂ ତତ୍ର ତରୁଗୁଲ୍ମତୃଣାଦିତାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବୁଝ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଘାସ ଓ ଏହାପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
କ୍ଷୀଣଦେହସହସ୍ରସ୍ଯ ଚିରମୂଢସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଶିଲାଦ୍ଯ୍ ଅଵଯଵଂ ଵିଦ୍ଧି କସ୍ଯଚିତ୍ ପର୍ଵତସ୍ଯ ଵା
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଦେହ ଶୀଣ ହୋଇଯିବା ପରେ ଯାହାର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବୁଝ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଏକ ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ପାଥର ଅଂଶ ତାହାର ଦେହ ଭାବେ ଅନୁଭବ କର।
ଯଥାମୋଦେନ କୁସୁମଂ ମାଧୁର୍ଯେଣ ଗୁଡୋ ଯଥା । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ସପର୍ଵତାକାଶଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେନ ଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥାଏ, ଏବଂ ଗୁଡ଼ରେ ମିଠାସ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପାହାଡ଼ ଓ ଆକାଶ ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।
କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଷୁବ୍ଧଂ ପଯẖ କିଞ୍ଚିତ୍ ସୋମ୍ଯରୂପଂ ଯଥାମ୍ବୁଧେଃ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦି କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ ସ୍ପନ୍ଦିରୂପଂ ତଥା ଚିତଃ
ଯେପରି କିଛି ପାଣି ଉତ୍ତେଜିତ, କିଛି ଶାନ୍ତ, କିଛି ଅଚଳ ଓ କିଛି ଚଳିତ ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହେ।
ଯଦୈଵୈଵଂ ଚିତୋ ରୂପଂ ତତଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତଦୈଵ ତୀର୍ଣସ୍ ସଂସାରḫ ପରମେଶ୍ଵରତାଂ ଗତୈଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଚେତନାର ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ବୁଝାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୁଵରୁଣା ଯଦ୍ ଯତ୍ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତାଃ । ତଦ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ଵପୁସ୍ ସର୍ଵଂ କରୋମୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ବରୁଣ ଯାହା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତାହା ସବୁ ମୁଁ ଚେତନାର ଦେହ ଭାବେ କରୁଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଯଥା ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଦର୍ଶନେଷୁ ନିଗଦ୍ଯତେ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି ସର୍ଵଗମ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଯେଉଁଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ କିଛି କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଓ ସତ୍ୟ; କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ।
ଯଂ ଯଂ ଦେଶଂ ଵିଦେଶଂ ଵା କାଲଂ ଵା କଲନାଂ ଚ ଵା । ଵେତ୍ସି ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି, ଦେଶ ବା ବିଦେଶ, କିମ୍ବା ସମୟ ବା ଗଣନା ଜାଣ, ସେ ସବୁ କିଛି ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ରୂପଂ ତତ୍ତାମ୍ ଏତି ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ । ତାଂ ତାମ୍ ଇଚ୍ଛାଂ ପୂରଯିତୁଂ ଚିନ୍ତାମଣିଵଦ୍ ଆତତଃ
ମନରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବିଯାଏ, ଚେତନାର ନାଥ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଠି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ପୂରଣ କରନ୍ତି, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ପରି।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଵିଭାଵ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ ତତ୍ ତେନ ଵିଵସ୍ଵତା । କ୍ରିଯତେ ଭୂଷ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଯୋଜ୍ଯତେ ଚାନୁଭୂଯତେ
ମନରେ ଯେଉଁ କିଛି ଭାବିଯାଏ, ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭୁ ସେହି କିଛି ସୃଷ୍ଟି, ଶୋଭା, ଯଥାଯଥ ଯୋଗ ଓ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଚିନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ତୀର୍ଣମୃତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଵଚେତସଃ । ଯୋ ଭଵେତ୍ ପରମାନନ୍ଦẖ କେନାସାଵ୍ ଉପମୀଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବିଲିନ କରିଛି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି, ସେଠିକିଏ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯିବ?
ସୀମାନ୍ତସ୍ ସର୍ଵଦୁẖଖାନାଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ତଂ ଜିତ୍ଵା ଯḫ ପରାନନ୍ଦସ୍ ସ ଵକ୍ତୁଂ କେନ ପାର୍ଯତେ
ତିନି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜିତିଛି, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ସମ୍ପଦାମ୍ । ପରିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉପରି ସ୍ଥୀଯତେ ଚିରମ୍
ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ସମସ୍ତ ସଫଳତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ରହିଥାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତା ମହାନ୍ତୋ ଽପି ଵଜ୍ରଭେଦକରା ଅପି । ଶୁଦ୍ଧଂ ଖମ୍ ଇଵ ବାଧନ୍ତେ ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଦୋଷା ନ କେଚନ
ଅନେକ, ବଡ଼ ଏବଂ ହୀରାକୁ ଭେଦିପାରୁଥିବା ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶକୁ କିଛି ବିଘ୍ନ କରିପାରେନାହିଁ, ସେଇପରି ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କିଛି ଦୋଷ ବିଘ୍ନ କରିପାରେନାହିଁ।
ଜରାମରଣଜନ୍ମାଦ୍ଯାସ୍ ସମସ୍ତା ଦୋଷଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୈକପର୍ଯନ୍ତା ଯଥାବ୍ଧ୍ଯନ୍ତାସ୍ ସରିଦ୍ରଯାଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଶେଷରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ନଦୀ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରକୃତିର୍ ଆଲୋଲା ଯତତେ ଦୁẖଖସଙ୍କ୍ଷଯେ । ଯାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ନାତ୍ମାନଂ ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯୋପଶାମ୍ଯତି
ପ୍ରକୃତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିବାକୁ ଅଶାନ୍ତ ରହେ; ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ସହିତ ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ସମାସାଦ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଶରଵେଣଵଃ । ତଥାତ୍ମତ୍ଵଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ
ଯେପରି ଫୁଲକୁ ଛୁଇଁଲେ ଶରଗୁଡିକ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆଦୌ ଜଗଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଭୂପତେ । ଅତଶ୍ ଶୂନ୍ଯାତ୍ମକଂ ହ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ମଧ୍ଯେ ଽପି ଶୂନ୍ଯକମ୍
ହେ ରାଜା, ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ ଥାଏ, ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ଜାଣ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୂନ୍ୟତା।
ନାନ୍ତଶ୍ ଶୂନଂ ଚ ଶୂନ୍ଯଂ ଚ ନାଚିଦ୍ରୂପଂ ନ ଚିନ୍ମଯମ୍ । ନାତ୍ମରୂପଂ ନାନ୍ଯରୂପଂ ଭୁଵନଂ ଭାଵଯନ୍ ଭଵ
ଏହି ସଂସାରକୁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି, ନିଷ୍ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଚେତନ ବୋଲି, ଆତ୍ମାର ରୂପ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ବୋଲି ଭାବନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପ୍ରକୃତିḫ ପରିଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ ଚଲିତଂ ଵସ୍ତୁ କ୍ଷୋଭଂ କୃତ୍ଵା କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତୁ
ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୂରେ ଯାଇ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ସେଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ଅଜ୍ଞାନଗ୍ରନ୍ଥିନିର୍ଭେଦୋ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଽନଘ । ନ ଦେଶୋ ମୋକ୍ଷନାମାସ୍ତି ନ କାଲୋ ନେତରା ସ୍ଥିତିଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଗଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ, ହେ ନିର୍ମଳ! ମୁକ୍ତି ନାମକ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅହଙ୍କୃତେର୍ ଵିମୋହସ୍ଯ କ୍ଷଯେଣେଯଂ ଵିଲୀଯତେ । ପ୍ରକୃତିର୍ ଭାଵନାନାମ୍ନୀ ମୋକ୍ଷସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଏଷ ଏଵ ସଃ
ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରକୃତି ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭାବନାର ଶେଷ ହେବାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଅର୍ଥ।
ଏଷ ଏଵ ଶନୈର୍ ଦେହଂ ଗାଲଯିତ୍ଵୋପଶାମ୍ଯତି । ଵିଵେକୋ ଵିଷଯେ ଵାଚାଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭଵନିଂ ଗତଃ
ଏହି ବିବେକ ଦେହକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ କ୍ଷୀଣ କରି, ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ଶବ୍ଦର ସୀମାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିରବ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଇଦଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜାଗତଂ ଵସ୍ତୁଵିଭ୍ରମମ୍ । ଭାଵଯିତ୍ଵା ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଯଥାସୁଖମ୍
ଏହି ସଂସାରଟିଏ କେବଳ ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି, ନିଜ ବୁଝିବା ପ୍ରକାରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ପସନ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଚାରଚାପଲୋ ନିଵୃତ୍ତନାନାରସକାଵ୍ଯକୌତୁକଃ । ନିରସ୍ତନିଶ୍ଶେଷଵିକଲ୍ପଵିପ୍ଲଵସ୍ ସମସ୍ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠସି ଶାଶ୍ଵତାତ୍ମକଃ
ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନେଇ ଅଶାନ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ କବିତାର ରସ ନେଇ ଆଗ୍ରହ ହରାଇଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ସମତାରେ, ଆନନ୍ଦରେ, ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଅ।
ଆତ୍ମାରାମୋ ଵୀତଶୋକୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ମୁଖସ୍ ସୁଖୀ । କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ଚ କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅପଗତଭ୍ରମମ୍
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଶୋକ ରହିତ, ସଦା ଭିତରକୁ ମୁଖ କରି ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସେ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅବିଚଳ ରହେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲଯା ନିତ୍ଯମ୍ ଅନାକୁଲତଯା ତଥା । ସୋମ୍ଯରୂପତଯା ପୂର୍ଣଶ୍ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଶୋଭତେ
ସେ ସଦା ଭିତରେ ଶିତଳ, ଅଶାନ୍ତିରୁ ଦୂରେ, ମୃଦୁ ସ୍ଭାଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ସମଶ୍ ଶାନ୍ତମନା ମୌନୀ କ୍ଷୀଣଵାଦଵିଚାରଣଃ । କଚତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ଦଗ୍ଧେନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ
ସମଚିତ୍ତ, ଶାନ୍ତମନ, ନିରବ, ସମସ୍ତ ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଶେଷ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଛନ୍ତି, ଜଳିବା ଜଳାଣା ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।
ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଚ୍ଛନ୍ନୋ ଯେନ କେନଚିଦ୍ ଆଶିତଃ । ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ଶାଯୀ ଚ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵ ଵିରାଜତେ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଢାକାଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଖାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଶୋଇଛନ୍ତି, ସେ ରାଜା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଵର୍ଣଧର୍ମାଶ୍ରମାଚାରଶାସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରାମଯୋଜ୍ଝିତଃ । ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ଜଗଜ୍ଜାଲାତ୍ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ କେସରୀ
ବର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମ, ଆଶ୍ରମ, ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଂସାରର ଜାଲରୁ ସିଂହ ପରି ପଞ୍ଜରା ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି।