ମା ସାଗରେ ଶିଲେଵ ତ୍ଵମ୍ ଅଧୋଽଧୋ ଗଚ୍ଛ ମୋହିତଃ । କ୍ଷୀରାର୍ଣଵେନ୍ଦୁଵଦ୍ ବୋଧାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵତରଂ ଵ୍ରଜ
ମୁହଁ ହରାଇ ଏକ ପାଥର ଭଳି ସାଗରରେ ତଳକୁ ତଳକୁ ଡୁବିଯିବନି; ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଉପରକୁ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଯାଅ।
ଜଲଫେନଵଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସିତାମ୍ ଅନୁଭାଵଯନ୍ । ଵୀରୁତ୍ତୃଣଲତାଗୁଲ୍ମଗଣନାଂ ମା ପ୍ରପୂରଯ
ପାଣିରେ ଝାଗ ପରି ଉପଜି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଗଛ, ଘାସ, ବେଳ, ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ମନକୁ ଭରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ଚିତ୍ତେଜୋ ଯଶ୍ ଚିଦାଦିତ୍ଯḫ ପ୍ରସାରଯତି ସର୍ଵତଃ । ତେନ ପ୍ରକଟିତଂ ସାର୍କଚନ୍ଦ୍ରତାରଂ ଜଗଦ୍ଗୃହମ୍
ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ସେଇ ଆଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ପ୍ରକାଶଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯାଵିଲମ୍ବିତମ୍ । ଆସ୍ସ୍ଵ ସମ୍ପୂରିତାକାଶଂ ଦେହାଦିଂ ନୃପ ପଶ୍ଯ ହେ
ସେଇ ଆଲୋକ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଶାନ୍ତ ରୁହ; ଏବଂ ରାଜା, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖ।
ଯଥା ତିଷ୍ଠନ୍ ସ୍ଵଭାଵେନ ସ୍ଫଟିକẖ କିରତି ପ୍ରଭାଃ । ତଥା ଜଗନ୍ତି କିରତି ଚିଦ୍ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଚିଦ୍ଦିଵାକରଃ
ଯେପରି ଏକ ଶ୍ଫଟିକ ନିଜ ଗୁଣରେ ନିରବେ ରହି ଆଲୋକ ଛଡ଼େ, ସେପରି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଵଳନାରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ଯଦ୍ ଆତ୍ମନୈଵ ଵିମଲଂ ଚିତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ଫୁରଣଂ ଚିତଃ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗଦାଭୋଗି ସମ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ଫାରସଂଵିଦଃ
ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜରୁ ମନ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ଏହାରେ ଭରିଆ, ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଦା ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ବ୍ରହ୍ମ ବୃଂହିତମ୍ । ନ ତତ୍ର ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଭୂତାଭୂତାଦିକଲ୍ପନାଃ
ଯେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଭଳି କୌଣସି ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ବ୍ରହ୍ମ ଚେତସ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଅତିଯାତଯା । ସତ୍ତ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଥିତଂ ଯତ୍ର ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ହି ତତ୍ର ତତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଳିକ ଭାବେ, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସତ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ।
ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତଶକ୍ତିଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଵିଵିକ୍ତଯା ତତ୍ର ନରସୁରନାଗାଦିତାଂ ଗତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅସୀମ ଶକ୍ତି, ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା, ନାଗ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତଯା ମୂଢଯା ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଲଯେ ସ୍ଥିତମ୍ । ତତ୍ର ତିର୍ଯକ୍ପିଶାଚାଦିଭୂତତାଂ ସମୁପାଗତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅବୁଝ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଲୟରେ ରହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପଶୁ, ପିଶାଚ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତମୂଢଯା ଯତ୍ର ସୁଷୁପ୍ତସମଯା ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଗତଂ ତତ୍ର ତରୁଗୁଲ୍ମତୃଣାଦିତାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବୁଝ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଘାସ ଓ ଏହାପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
କ୍ଷୀଣଦେହସହସ୍ରସ୍ଯ ଚିରମୂଢସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଶିଲାଦ୍ଯ୍ ଅଵଯଵଂ ଵିଦ୍ଧି କସ୍ଯଚିତ୍ ପର୍ଵତସ୍ଯ ଵା
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଦେହ ଶୀଣ ହୋଇଯିବା ପରେ ଯାହାର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବୁଝ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଏକ ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ପାଥର ଅଂଶ ତାହାର ଦେହ ଭାବେ ଅନୁଭବ କର।
ଯଥାମୋଦେନ କୁସୁମଂ ମାଧୁର୍ଯେଣ ଗୁଡୋ ଯଥା । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ସପର୍ଵତାକାଶଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେନ ଜଗତ୍ ତଥା
ଯେପରି ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥାଏ, ଏବଂ ଗୁଡ଼ରେ ମିଠାସ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପାହାଡ଼ ଓ ଆକାଶ ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।
କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଷୁବ୍ଧଂ ପଯẖ କିଞ୍ଚିତ୍ ସୋମ୍ଯରୂପଂ ଯଥାମ୍ବୁଧେଃ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦି କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ ସ୍ପନ୍ଦିରୂପଂ ତଥା ଚିତଃ
ଯେପରି କିଛି ପାଣି ଉତ୍ତେଜିତ, କିଛି ଶାନ୍ତ, କିଛି ଅଚଳ ଓ କିଛି ଚଳିତ ଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହେ।
ଯଦୈଵୈଵଂ ଚିତୋ ରୂପଂ ତତଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତଦୈଵ ତୀର୍ଣସ୍ ସଂସାରḫ ପରମେଶ୍ଵରତାଂ ଗତୈଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଚେତନାର ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ବୁଝାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୁଵରୁଣା ଯଦ୍ ଯତ୍ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତାଃ । ତଦ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ଵପୁସ୍ ସର୍ଵଂ କରୋମୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯେତ୍
ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ବରୁଣ ଯାହା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତାହା ସବୁ ମୁଁ ଚେତନାର ଦେହ ଭାବେ କରୁଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଯଥା ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଦର୍ଶନେଷୁ ନିଗଦ୍ଯତେ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ହି ସର୍ଵଗମ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଯେଉଁଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ କିଛି କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଓ ସତ୍ୟ; କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ।
ଯଂ ଯଂ ଦେଶଂ ଵିଦେଶଂ ଵା କାଲଂ ଵା କଲନାଂ ଚ ଵା । ଵେତ୍ସି ବ୍ରହ୍ମୈଵ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି, ଦେଶ ବା ବିଦେଶ, କିମ୍ବା ସମୟ ବା ଗଣନା ଜାଣ, ସେ ସବୁ କିଛି ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ରୂପଂ ତତ୍ତାମ୍ ଏତି ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ । ତାଂ ତାମ୍ ଇଚ୍ଛାଂ ପୂରଯିତୁଂ ଚିନ୍ତାମଣିଵଦ୍ ଆତତଃ
ମନରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଭାବିଯାଏ, ଚେତନାର ନାଥ ସେଇ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଠି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ପୂରଣ କରନ୍ତି, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ପରି।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଵିଭାଵ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ ତତ୍ ତେନ ଵିଵସ୍ଵତା । କ୍ରିଯତେ ଭୂଷ୍ଯତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଯୋଜ୍ଯତେ ଚାନୁଭୂଯତେ
ମନରେ ଯେଉଁ କିଛି ଭାବିଯାଏ, ସେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭୁ ସେହି କିଛି ସୃଷ୍ଟି, ଶୋଭା, ଯଥାଯଥ ଯୋଗ ଓ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଚିନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ତୀର୍ଣମୃତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଵଚେତସଃ । ଯୋ ଭଵେତ୍ ପରମାନନ୍ଦẖ କେନାସାଵ୍ ଉପମୀଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବିଲିନ କରିଛି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି, ସେଠିକିଏ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯିବ?
ସୀମାନ୍ତସ୍ ସର୍ଵଦୁẖଖାନାଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ତଂ ଜିତ୍ଵା ଯḫ ପରାନନ୍ଦସ୍ ସ ଵକ୍ତୁଂ କେନ ପାର୍ଯତେ
ତିନି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜିତିଛି, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?
ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ସମ୍ପଦାମ୍ । ପରିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉପରି ସ୍ଥୀଯତେ ଚିରମ୍
ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ସମସ୍ତ ସଫଳତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ରହିଥାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତା ମହାନ୍ତୋ ଽପି ଵଜ୍ରଭେଦକରା ଅପି । ଶୁଦ୍ଧଂ ଖମ୍ ଇଵ ବାଧନ୍ତେ ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଦୋଷା ନ କେଚନ
ଅନେକ, ବଡ଼ ଏବଂ ହୀରାକୁ ଭେଦିପାରୁଥିବା ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶକୁ କିଛି ବିଘ୍ନ କରିପାରେନାହିଁ, ସେଇପରି ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କିଛି ଦୋଷ ବିଘ୍ନ କରିପାରେନାହିଁ।
ଜରାମରଣଜନ୍ମାଦ୍ଯାସ୍ ସମସ୍ତା ଦୋଷଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୈକପର୍ଯନ୍ତା ଯଥାବ୍ଧ୍ଯନ୍ତାସ୍ ସରିଦ୍ରଯାଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଶେଷରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ନଦୀ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରକୃତିର୍ ଆଲୋଲା ଯତତେ ଦୁẖଖସଙ୍କ୍ଷଯେ । ଯାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ନାତ୍ମାନଂ ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯୋପଶାମ୍ଯତି
ପ୍ରକୃତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିବାକୁ ଅଶାନ୍ତ ରହେ; ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ସହିତ ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ସମାସାଦ୍ଯ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଶରଵେଣଵଃ । ତଥାତ୍ମତ୍ଵଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ
ଯେପରି ଫୁଲକୁ ଛୁଇଁଲେ ଶରଗୁଡିକ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆଦୌ ଜଗଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଭୂପତେ । ଅତଶ୍ ଶୂନ୍ଯାତ୍ମକଂ ହ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ମଧ୍ଯେ ଽପି ଶୂନ୍ଯକମ୍
ହେ ରାଜା, ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ ଥାଏ, ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ଜାଣ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୂନ୍ୟତା।
ନାନ୍ତଶ୍ ଶୂନଂ ଚ ଶୂନ୍ଯଂ ଚ ନାଚିଦ୍ରୂପଂ ନ ଚିନ୍ମଯମ୍ । ନାତ୍ମରୂପଂ ନାନ୍ଯରୂପଂ ଭୁଵନଂ ଭାଵଯନ୍ ଭଵ
ଏହି ସଂସାରକୁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି, ନିଷ୍ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଚେତନ ବୋଲି, ଆତ୍ମାର ରୂପ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ବୋଲି ଭାବନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପ୍ରକୃତିḫ ପରିଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ ଚଲିତଂ ଵସ୍ତୁ କ୍ଷୋଭଂ କୃତ୍ଵା କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତୁ
ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୂରେ ଯାଇ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ସେଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?