ତେ ଦେଵନାଗଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରଶତାଭିଧାଃ । ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାମୃତାମ୍ଭୋଦନିର୍ମଲାମୃତବିନ୍ଦଵଃ
ଏହି ଦେବତା, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଶତଶଃ, ଅମର ଆତ୍ମାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ତିଆରି ଝରଣା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି ।
ସ୍ଵୈରସଙ୍କଲ୍ପଜାଲେନ ଵଲିତା ବନ୍ଧମ୍ ଆଗତାଃ । ସ୍ଵଲାଲଯେଵ ତନ୍ତୁତ୍ଵଂ ଗତଯା କୋଶକାରକାଃ
ନିଜର ଚିନ୍ତାର ଜାଲରେ ଜଡାଇ, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଯେପରି ରେଶମ ପୋକା ନିଜ ତାନ୍ତୁରେ ଘେରାଯାଇ ନିଜେ ଗୋଳାକୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେନ ଭୂତାନି ବଦ୍ଧାନୀତି ପରସ୍ପରମ୍ । ସ୍ଵତୁଷେଣେଵ ଧାନ୍ଯାନି ଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତଃ
ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାଅପରକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ—ଏହିପରି ଧାନ ନିଜ ତୁଷରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପରି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।
ସ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନତୁଷୋ ଦହ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନଵହ୍ନିନା । ଯଦା ତଦା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛା ନଵା ମୁକ୍ତାକଣା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ନିଜର ଭାବନାର ତୁଷ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନୂତନ ମୁକ୍ତା ଦାଣା ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଭୂଯୋ ଜଗତି ଜାଯନ୍ତେ ନ କଦାଚନ କେଚନ । ତେ ତତାତ୍ମପଦାରୂଢା ମୂଢତ୍ଵାଦ୍ ଉଦ୍ଧୃତାଶଯାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି; ଯେମାନେ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼ତା ଓ ଆଶା ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଜଗଦ୍ଵୃତ୍ତାଵ୍ ଅଵଯଵୈର୍ ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଗତମ୍ । ଅକାରଣଂ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନାଶୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସଂସାରକୁ ଅକାରଣ ଭାବେ ଜାଣ, କାରଣ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ।
ଯଥାମ୍ବୁକୁମ୍ଭେଷୁ ନଭୋ ନାର୍ପିତଂ ନାପ୍ଯ୍ ଅନର୍ପିତମ୍ । ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵଦେହେଷୁ ନ ସ୍ଥିତୋ ନାପି ଚାସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ଜଳଭରା ଘଡ଼ାରେ ଆକାଶ ନ ରହିଥାଏ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଆତ୍ମା ନ ରହିଥାଏ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଅଟେ।
ସତି କୁମ୍ଭେ ସତି ଚ ଖେ କୁମ୍ଭାକାଶାଭିଧା ଯଥା । ସତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଚ ଦେହେ ଚ ଦେହସଂଵେଦନଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ଘଡ଼ା ଓ ଆକାଶ ଉଭୟ ରହିଥାଏ, ତେବେ 'ଘଡ଼ାକାଶ' ବୋଲାଯାଏ; ସେପରି ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ଉଭୟ ରହିଲେ, ଦେହର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଚେତନାଚେତନକଲା ନୃପ ସନ୍ତି ନ କାଶ୍ଚନ । କାଚିଦ୍ ଆତ୍ମାଭିଧା ସତ୍ତା ଦେହେ ସ୍ଫୁରତି କେଵଲମ୍
ହେ ରାଜା, ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଚେତନ କୌଣସି ଭିନ୍ନ ଭାଗ ନାହିଁ; ଦେହରେ କେବଳ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ଯଥା ଦୃଙ୍ ନିର୍ମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିରନ୍ଯସ୍ତୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ଦେହାଭା ସତ୍ତାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାମିକା
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚମକେ, ସେପରି ଦେହ ନଥିବାବେଳେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ 'ଆତ୍ମା' ନାମକ ସତ୍ତା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ପୂର୍ଵଂ ଜୀଵାସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଯେ ଜଗତ୍ସୁସ୍ଥିତିଂ ଗତାଃ । ତତ୍ସଙ୍ଗାଦ୍ ଅଦ୍ଯ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତଯଃ
ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ସଂସାରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିମାନେ ଜୀବତ୍ୱ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି।
ଯଥା ତସ୍କରସଂସର୍ଗାଦ୍ ବଧ୍ଯତେ ଽତସ୍କରୋ ଽପି ହି । ତଥା ପ୍ରାଗ୍ଜୀଵସଂସର୍ଗାତ୍ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମକଲା ମିତିମ୍
ଯେପରି ଚୋରଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ ଅନ୍ୟ ଚୋର ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଜୀବମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ ସୀମିତତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯାଵତ୍ ସ୍ଵତା ସ୍ଵଦେହାଦୌ ତାଵତ୍ ସଂସୃତିବୀଜତା । ଯାଵଦ୍ ଵିଷଯଭୋଗାଶା ଜୀଵାଖ୍ଯା ତାଵଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଦେହ ଓ ଏହାପରି ଦେଖିବାରେ 'ମୋର' ବୋଧ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ବୀଜ ରହିଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପାଇବା ଆଶା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଵେକଵଶତୋ ଜ୍ଞତ୍ଵାଜ୍ ଜାତେ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଯୋẖ କ୍ଷଯେ । ଆତ୍ମା ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନାମଯଃ
ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହେଲେ, ଆତ୍ମା ଜୀବ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଜରାଜନ୍ମମୃତିଭ୍ରାନ୍ତିଚକ୍ରେ ଭ୍ରମତି ମୋହିତା । ଵାସନାତନ୍ତୁବଦ୍ଧେଯଂ ଜନତାତାପଭାଗିନୀ
ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ି, ଏହି ଆତ୍ମା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଛି; ଅଭିଲାଷାର ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅଂଶୀ ହୁଏ।
ନ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଅହଂ ନୈଵ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଈଦୃଶଃ । ନୈଵ କଶ୍ଚିନ୍ ମମେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯାତ୍ ତ୍ଯଜ ସଂସୃତିମ୍
ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, 'ମୁଁ କାହାରି ନୁହେଁ, କେହି ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ପ୍ରକାର ଲୋକ ନୁହେଁ, କେହି ମୋର ନୁହେଁ,' ଏହି ଭାବରେ ସଂସାରକୁ ଛାଡ଼।
ସର୍ଵଂ ମମାହଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ଚୈଵେତି ଦୃଢନିଶ୍ଚଯାତ୍ । ତ୍ଯଜ ସଂସୃତିସଂରମ୍ଭଂ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ଭଵାତିଗଃ
ମୋତେ ସବୁ କିଛି ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସରେ ଭାବ, ଏବଂ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କର, ସମସ୍ତ ମୋର — ଏହି ଭାବନାରେ ଦୃଢ଼ ହେଇ, ସଂସାରର ଆତୁରତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ହେଇ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ପାର କର।
ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଅଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଧସ୍ତାଚ୍ ଚ ପୁନର୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ରଜଂଶ୍ ଚିରମ୍ । ମା ସଂସାରାରଘଟ୍ଟସ୍ଯ ଚିନ୍ତାରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ଘଟୋ ଭଵ
ଉପରୁ ତଳକୁ, ତଳରୁ ଉପରକୁ ବହୁ ଦିନ ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ଚିନ୍ତାର ଦୂର୍ଦ୍ଧର ରସିରେ ବାନ୍ଧା ମାଟିର ଘଡ଼ା ଭଲି ହେଉନି।
ଇଦଂ ମମାହମ୍ ଅସ୍ଯେତି ଵ୍ଯଵହାରଘନଭ୍ରମମ୍ । ଯେ ମୋହାତ୍ ସନ୍ନିଷେଵନ୍ତେ ତେ ଽଧସ୍ତାଦ୍ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧଶ୍ ଶଠାଃ
ଏହା ମୋର, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋତେ — ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ଯେମାନେ ମୁହଁ ଦେଇ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼ତାରେ ତଳକୁ ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।
ଅସ୍ଯାହମ୍ ଏଷ ମେ ସୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଏଵମ୍ମଯାତ୍ମନି । ମୋହେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର, ଏହା ମୋର, ସେ ମୁଁ, ମୁଁ ଏଭଳି — ଏହି ମୋହକୁ ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ହେ ଅଜନ୍ମା, ତୁମେ ଉପରୁ ଉପରକୁ ଯାଉଥିବ।
ମା ସାଗରେ ଶିଲେଵ ତ୍ଵମ୍ ଅଧୋଽଧୋ ଗଚ୍ଛ ମୋହିତଃ । କ୍ଷୀରାର୍ଣଵେନ୍ଦୁଵଦ୍ ବୋଧାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵତରଂ ଵ୍ରଜ
ମୁହଁ ହରାଇ ଏକ ପାଥର ଭଳି ସାଗରରେ ତଳକୁ ତଳକୁ ଡୁବିଯିବନି; ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଉପରକୁ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଯାଅ।
ଜଲଫେନଵଦ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସିତାମ୍ ଅନୁଭାଵଯନ୍ । ଵୀରୁତ୍ତୃଣଲତାଗୁଲ୍ମଗଣନାଂ ମା ପ୍ରପୂରଯ
ପାଣିରେ ଝାଗ ପରି ଉପଜି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଗଛ, ଘାସ, ବେଳ, ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ମନକୁ ଭରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ଚିତ୍ତେଜୋ ଯଶ୍ ଚିଦାଦିତ୍ଯḫ ପ୍ରସାରଯତି ସର୍ଵତଃ । ତେନ ପ୍ରକଟିତଂ ସାର୍କଚନ୍ଦ୍ରତାରଂ ଜଗଦ୍ଗୃହମ୍
ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ସେଇ ଆଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ପ୍ରକାଶଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯାଵିଲମ୍ବିତମ୍ । ଆସ୍ସ୍ଵ ସମ୍ପୂରିତାକାଶଂ ଦେହାଦିଂ ନୃପ ପଶ୍ଯ ହେ
ସେଇ ଆଲୋକ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଶାନ୍ତ ରୁହ; ଏବଂ ରାଜା, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖ।
ଯଥା ତିଷ୍ଠନ୍ ସ୍ଵଭାଵେନ ସ୍ଫଟିକẖ କିରତି ପ୍ରଭାଃ । ତଥା ଜଗନ୍ତି କିରତି ଚିଦ୍ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଚିଦ୍ଦିଵାକରଃ
ଯେପରି ଏକ ଶ୍ଫଟିକ ନିଜ ଗୁଣରେ ନିରବେ ରହି ଆଲୋକ ଛଡ଼େ, ସେପରି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଜ୍ଵଳନାରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ଯଦ୍ ଆତ୍ମନୈଵ ଵିମଲଂ ଚିତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ଫୁରଣଂ ଚିତଃ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗଦାଭୋଗି ସମ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ଫାରସଂଵିଦଃ
ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନିଜରୁ ମନ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ଏହାରେ ଭରିଆ, ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଦା ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ବ୍ରହ୍ମ ବୃଂହିତମ୍ । ନ ତତ୍ର ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଭୂତାଭୂତାଦିକଲ୍ପନାଃ
ଯେତେବେଳେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଭଳି କୌଣସି ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ବ୍ରହ୍ମ ଚେତସ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଅତିଯାତଯା । ସତ୍ତ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଥିତଂ ଯତ୍ର ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ହି ତତ୍ର ତତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଳିକ ଭାବେ, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସତ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ।
ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତଶକ୍ତିଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଵିଵିକ୍ତଯା ତତ୍ର ନରସୁରନାଗାଦିତାଂ ଗତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅସୀମ ଶକ୍ତି, ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା, ନାଗ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତଯା ମୂଢଯା ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଶକ୍ତ୍ଯା ଲଯେ ସ୍ଥିତମ୍ । ତତ୍ର ତିର୍ଯକ୍ପିଶାଚାଦିଭୂତତାଂ ସମୁପାଗତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅବୁଝ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଲୟରେ ରହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପଶୁ, ପିଶାଚ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।