ଦେହାଦଯୋ ଜଡାସ୍ ସର୍ଵେ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍ଗ ନ କିଞ୍ଚନ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ କୁରୁତେ ସୁକୃତେଷ୍ଵ୍ ଅପି କର୍ମସୁ
ଦେହ ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜଡ଼; ଏହିଠାରୁ, ପ୍ରିୟ, କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ଏଠାକି ଭଲ କାମରେ ମଧ୍ୟ କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି।
କର୍ମ କୁର୍ଵତ୍ଯ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞେ ତଯାସଂସକ୍ତଯା ଧିଯା । ନ କଶ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦେହସ୍ ସ୍ଫୁରତି କେଵଲମ୍
ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନୀ କାମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ; ତଥାପି କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, କେବଳ ଦେହ ଚଳିଥାଏ।
ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅପି ସ୍ଥିତୋ ମୂଢଶ୍ ଚିନ୍ତାସଂସକ୍ତଯା ଧିଯା । କରୋତି କର୍ମ ଶୈଲାଭଂ ଯଦ୍ ଯୁଗୈର୍ ଅପି ନ କ୍ଷଯି
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଚୁପଚାପ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଭ୍ରମ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏମିତି କାମ କରେ ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ଯୁଗ ଯୁଗ ଯାଏ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ଵିମୂଢାତ୍ମା ତସ୍ଯାନନ୍ତେହ କର୍ତୃତା
ଯିଏ କାମେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସ୍ମରଣ କରେ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ମନ ରଖିଥାଏ, ସେଠି ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅନନ୍ତ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସା ନିଯମ୍ଯାରଭତେ ଽନଘ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈẖ କର୍ମଯୋଗମ୍ ଅକର୍ତୈଵ ସ ମୋକ୍ଷଭାକ୍
ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେଉଁଠି ମନେଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଉଛନ୍ତି।
ନିର୍ଵାସନଂ କୃତଂ କର୍ମ ନ କର୍ତାରଂ ସ୍ପୃଶତ୍ଯ୍ ଅଜମ୍ । ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରଂ ଜଲମ୍ ଇଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଜନ୍ମା କର୍ତ୍ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳ ତଳପଦ୍ମ ପତ୍ରକୁ ଲାଗେନାହିଁ, କିମ୍ବା ମେଘ ଆକାଶକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
ଫଲାନି ନାନୁଧାଵନ୍ତି ଯଦା କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଵାସନମ୍ । ତଦା ଜୀଵଂ ନ ସ୍ପୃଶତି କର୍ମ ଜନ୍ମୈକକାରଣମ୍
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସକ୍ତି ବିନା କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ପଛୁଆନାହିଁ; ସେତେବେଳେ କର୍ମ, ଯାହା ଜନ୍ମର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଜୀବକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
କର୍ମଣୋ ଜନ୍ମବୀଜସ୍ଯ ରସସ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଵାସନା । ସା ଯଦ୍ଭଵା ଚ ତସ୍ଯୈଵ ଗର୍ଭେ ପଶ୍ଯତି ଦେହକମ୍
କର୍ମର ମୂଳ ଯାହା ଜନ୍ମର ବିଜ, ସେ ହେଉଛି ସବୁଠି ଆସକ୍ତି; ଯେପରି ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ସେପରି ଗର୍ଭରେ ଦେହକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଜାଯତେ ତତ ଏଵାଶୁ କ୍ରମାଦ୍ ଭ୍ରମତି ସଂସୃତୌ । ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନଯୈଵାନ୍ତର୍ ଵିଯୋଗସ୍ ତେ ଽସ୍ତୁ ଭୂତଯେ
ଏହିଠାରୁ ଏକ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ସଂସାରରେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ। ତେଣୁ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବାକୁ, ମନର ଅଭିନିବେଶ ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉ।
ଭାଵନାସ୍ ସର୍ଵଭାଵେଭ୍ଯସ୍ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । ଶଶାଙ୍କଶୀତଲḫ ପୂର୍ଣୋ ଭାସି ଭାସେଵ ଭାସ୍କରଃ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ ଥିବା ଭାବନାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ ଚାନ୍ଦର ଶୀତଳତା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ଉଠିବା।
କ୍ରିଯମାଣା କୃତା କର୍ମତୂଲଶ୍ରୀର୍ ଦେହଶଲ୍ମଲେଃ । ଜ୍ଞାନାନିଲସମୁଦ୍ଧୂତା ଵିଲଯଂ କ୍ଵାପି ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶିମୁଲ ଗଛର ପୁଲି ପରି। ଜ୍ଞାନର ପବନରେ ଉଡ଼ି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ହେବ ହେବ ହରାଇଯାଆନ୍ତି।
ଆତ୍ମଜ୍ଞତାଂ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ତୀର୍ଣସ୍ଯ ଭଵସାଗରାତ୍ । ଇଚ୍ଛତୋ ଽପି ସମାଯାତି ପୁନର୍ ନାଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି ଏବଂ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନ ପୁଣି ଆସେନାହିଁ।
ଯଥା ଦୂରଗତୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନଂ ରଯଵତୀ ସରିତ୍ । ନ ଯାତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମତିର୍ ବୁଦ୍ଧା ପୁନର୍ ମୋହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଉତ୍ସ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ପରେ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଫେରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଜାଗୃତ ମନ ଏକଥର ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ପୁଣି ମୂଢ଼ତାକୁ ଫେରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵୈଵ ହି କଲା ଜନ୍ତୋର୍ ଅନଭ୍ଯାସେନ ନଶ୍ଯତି । ଫଲଦାପି ମନୋଜ୍ଞାପି ଲତେଵାସେକଵର୍ଜିତା
ଯେପରି ଲତା ଯଦି ଆଶ୍ରୟ ନ ପାଏ, ତେବେ ତାହା ଫଳଦାୟକ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଯେକୌଣସି ଦକ୍ଷତା ଅଭ୍ୟାସ ନ ହେଲେ ହରାଇଯାଏ।
ଏଷା ଜ୍ଞାନକଲା ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସକୃଜ୍ଜାତା ଦିନେ ଦିନେ । ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଏତି ବଲାଦ୍ ଏଵ ସତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପ୍ତଶାଲିଵତ୍
କିନ୍ତୁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଦକ୍ଷତା ମନ ଭିତରେ ଏକଥର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଦିନକୁ ଦିନ ନିଜେ ନିଜେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯେପରି ଭଲ ମଣିଷଙ୍କ ମନରେ ରୋପା ଧାନ ବିଜ ଦିନେ ଦିନେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଯଥା ଦଧ୍ଯୁଦ୍ଧୃତଂ ନୈତି ପୁନର୍ ଦଧ୍ନୈକତାଂ ଘୃତମ୍ । ତଥା ଜ୍ଞାନୋଦ୍ଧୃତା ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ନାଯାତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନତାଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ଦହିରୁ ଘିଅ ଅଲଗା ହେଲେ ପୁଣି ଦହି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ପରେ ଏହା ପୁଣି ଅଜ୍ଞାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଥା ପରଭଟଵ୍ଯୂହଂ ଵିଭିଦ୍ଯୋଦେତି ସଦ୍ଭଟଃ । ତଥାଜ୍ଞାନଂ ଵିଦାର୍ଯାନ୍ଧ୍ଯମ୍ ଉଦେତି ଜ୍ଞାନଭାସ୍କରଃ
ଯେପରି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟବୀର ଶତ୍ରୁ ଶିବିରକୁ ଭେଦି ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଚିଦ୍ଘନଂ ନିର୍ମଲଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍ । ଅଦ୍ଵୈତଂ ଦ୍ଵୈତଵଦ୍ ଭାତି ନିତ୍ଯମ୍ ଏକମ୍ ଅନାମଯମ୍
ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଚେତନା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି; ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସଦା ଏକ ଓ ଦୁଃଖରହିତ।
ଏକସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଵସ୍ତୁଷୁ ଚିତ୍ସ୍ଵରୂପ ଆତ୍ମା ପରସ୍ ସ୍ଵଜଲଧିଷ୍ଵ୍ ଇଵ ତୋଯମ୍ ଅଚ୍ଛମ୍ । ସଂଶାନ୍ତସଙ୍କଲନଭୂରିକଲାପମ୍ ଏକଂ ସତ୍ତାଂଶମାତ୍ରମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗଦ୍ ଅଙ୍ଗ ଵିଦ୍ଧି
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଚେତନାର ନିଜ ରୂପରେ ପରମ ଆତ୍ମା ଏକାକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ନିଜ ସମୁଦ୍ରରେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ପରି; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ, ବନ୍ଧୁ, ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଏକ ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହାର ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ପରସ୍ମାତ୍ କାରଣାଦ୍ ଏକୋ ଜୀଵḫ ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ଥିତଃ । ତସ୍ମାଜ୍ ଜୀଵକଣା ଜାତାẖ କଣାସ୍ ତପ୍ତାଯସୋ ଯଥା
ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣରୁ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଅନେକ ଜୀବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯେପରି ତାପିତ ଲୋହାରୁ ଅଗ୍ନିକଣା ବିକିରିତ ହୁଏ।
ତେ ଦେଵନାଗଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରଶତାଭିଧାଃ । ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାମୃତାମ୍ଭୋଦନିର୍ମଲାମୃତବିନ୍ଦଵଃ
ଏହି ଦେବତା, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଶତଶଃ, ଅମର ଆତ୍ମାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ତିଆରି ଝରଣା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି ।
ସ୍ଵୈରସଙ୍କଲ୍ପଜାଲେନ ଵଲିତା ବନ୍ଧମ୍ ଆଗତାଃ । ସ୍ଵଲାଲଯେଵ ତନ୍ତୁତ୍ଵଂ ଗତଯା କୋଶକାରକାଃ
ନିଜର ଚିନ୍ତାର ଜାଲରେ ଜଡାଇ, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଯେପରି ରେଶମ ପୋକା ନିଜ ତାନ୍ତୁରେ ଘେରାଯାଇ ନିଜେ ଗୋଳାକୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେନ ଭୂତାନି ବଦ୍ଧାନୀତି ପରସ୍ପରମ୍ । ସ୍ଵତୁଷେଣେଵ ଧାନ୍ଯାନି ଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତଃ
ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାଅପରକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ—ଏହିପରି ଧାନ ନିଜ ତୁଷରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପରି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।
ସ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନତୁଷୋ ଦହ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନଵହ୍ନିନା । ଯଦା ତଦା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛା ନଵା ମୁକ୍ତାକଣା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ନିଜର ଭାବନାର ତୁଷ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନୂତନ ମୁକ୍ତା ଦାଣା ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଭୂଯୋ ଜଗତି ଜାଯନ୍ତେ ନ କଦାଚନ କେଚନ । ତେ ତତାତ୍ମପଦାରୂଢା ମୂଢତ୍ଵାଦ୍ ଉଦ୍ଧୃତାଶଯାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି; ଯେମାନେ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼ତା ଓ ଆଶା ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଜଗଦ୍ଵୃତ୍ତାଵ୍ ଅଵଯଵୈର୍ ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଗତମ୍ । ଅକାରଣଂ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନାଶୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସଂସାରକୁ ଅକାରଣ ଭାବେ ଜାଣ, କାରଣ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ।
ଯଥାମ୍ବୁକୁମ୍ଭେଷୁ ନଭୋ ନାର୍ପିତଂ ନାପ୍ଯ୍ ଅନର୍ପିତମ୍ । ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵଦେହେଷୁ ନ ସ୍ଥିତୋ ନାପି ଚାସ୍ଥିତଃ
ଯେପରି ଜଳଭରା ଘଡ଼ାରେ ଆକାଶ ନ ରହିଥାଏ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଆତ୍ମା ନ ରହିଥାଏ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଅଟେ।
ସତି କୁମ୍ଭେ ସତି ଚ ଖେ କୁମ୍ଭାକାଶାଭିଧା ଯଥା । ସତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଚ ଦେହେ ଚ ଦେହସଂଵେଦନଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ଘଡ଼ା ଓ ଆକାଶ ଉଭୟ ରହିଥାଏ, ତେବେ 'ଘଡ଼ାକାଶ' ବୋଲାଯାଏ; ସେପରି ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ଉଭୟ ରହିଲେ, ଦେହର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଚେତନାଚେତନକଲା ନୃପ ସନ୍ତି ନ କାଶ୍ଚନ । କାଚିଦ୍ ଆତ୍ମାଭିଧା ସତ୍ତା ଦେହେ ସ୍ଫୁରତି କେଵଲମ୍
ହେ ରାଜା, ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଚେତନ କୌଣସି ଭିନ୍ନ ଭାଗ ନାହିଁ; ଦେହରେ କେବଳ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ଯଥା ଦୃଙ୍ ନିର୍ମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିରନ୍ଯସ୍ତୋଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ଦେହାଭା ସତ୍ତାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାମିକା
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚମକେ, ସେପରି ଦେହ ନଥିବାବେଳେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ 'ଆତ୍ମା' ନାମକ ସତ୍ତା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।