ଅହମ୍ ଅନ୍ତାଦିରହିତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଽଜରାମରଃ । ଶାନ୍ତସ୍ ସମସମାଭାସ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷବିହୀନ, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ ଓ ଅମର, ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ। ଏହି ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କଲେ, କେହି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଜଗତ୍ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ଚିଦ୍ଦୀପୋ ଽହଂ ପ୍ରକାଶନମ୍ । କେ ତେ ମେ ଜନ୍ମମରଣେ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଚେତନାର ଆଲୋକ, ପ୍ରକାଶ। 'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ କ'ଣ?'—ଏହି ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, କେହି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତୃଣେ ଽଗ୍ନାଵ୍ ଅମ୍ବରେ ଭାନୌ ନରନାଗାମରେଷୁ ଚ । ଯଚ୍ ଚିଦ୍ ଅସ୍ମି ତଦ୍ ଏଵେତି ମତ୍ଵା କ ଇଵ ଶୋଚତି
ତୃଣ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଦେବତାମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଚେତନା ମୁଁ, ସେଇ ଏକ। ଏହି ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବ?
ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାନ୍ ମେ ଵ୍ଯାପକୋ ମହିମା ଚିତଃ । ଅସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତି କ ଇଵ କ୍ଷଯୀ
ମୋର ଚେତନା ତଳ, ଉପର, ଓ ଚାରିପାଖରେ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହି ଅସୀମ ରୂପର ମହିମାକୁ ଜାଣିଲେ, କିଏ କମିଯିବ?
ଉପଶାନ୍ତମହାତାପାଂ ପରାଂ ନିଷ୍ଠାମ୍ ଅହଂ ଗତଃ । ଅଥ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ନାମ ମିଥ୍ଯୈଵ ପ୍ରତ୍ଯଯୋଦିତଃ
ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତ ମନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହାପରେ, ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ? ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବନାରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଜେନାତ୍ମା କିଲ ଜ୍ଞାତୋ ଯଦ୍ ଅହଂ ବୁଦ୍ଧ ଈଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଜଲେନେଵ ଜଲାର୍ଣଵେ
ଅଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଜାଗୃତ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ। ଆତ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷୋଭଂ ସମତାଂ ଗତମ୍ । ଜଲମ୍ ଊର୍ମିଵପୁସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ସୋମ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇ ରହିଛି, ଅଚଳ ଓ ସମତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଜଳ ନିଜ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି।
ନିରହଙ୍କାରରୂପୋ ଽସ୍ମି ଗଲିତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅସ୍ମି ଶାଶ୍ଵତଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତୋ ଽସ୍ମି ଶାମ୍ଯାମି ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ପ୍ରାଵୃଷି
ମୁଁ ଅହଂକାରହୀନ ରୂପ, ମୁଁ ଗଳିଗଲି ଅବିନାଶୀ ହୋଇଛି। ମୋ ଭିତରେ ଶୀତଳତା ଅଛି, ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ବର୍ଷାକାଳରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯେପରି ହରାଏ।
ନିର୍ଵୃତୋ ଽସ୍ମି ଚିରାଯୈଵ ଜାତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଜଵପୁର୍ ମହାନ୍ । ଇତି ଜାନନ୍ ଭୃଶଂ ଜୀଵୋ ବଦ୍ଧୋ ଽପି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୁକ୍ତ ଅଛି, ଅଜନ୍ମା ଶରୀରର ଏକ ମହା ରୂପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଏହିପରି ଜାଣି, ଜୀବ ଯଦିଓ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ।
ନ ମେ ବନ୍ଧୋ ନ ମେ ମୋକ୍ଷୋ ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚେତରତ୍ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥଦର୍ଶିତ୍ଵାଦ୍ ଇତି ପଶ୍ଯନ୍ ନ ଶୋଚତି
ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୋ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ।
କୁର୍ଵତୋ ଽପି ନ ବନ୍ଧାଯ କର୍ମ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋ ଭଵେତ୍ । ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଽପି ଵିଷଂ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ନ ଵିନଶ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଯିଏ ବିଷ ଅଟେ, ସେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଥିଲେ, ତାହା ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାକ୍ଶରୀରକୃତଂ କର୍ମ ମୂଲକାଷେଣ ଦହ୍ଯତେ । ଵର୍ତମାନାଵବୋଧେନ ଶୁଷ୍କଂ ତୃଣମ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଦେହ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଳ ନାଶର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଖିଆ ଘାସ ପରି ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଖିଯାଏ।
ବଦ୍ଧଵାସନମ୍ ଅର୍ଥୋ ଯସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଦଦାତି ଚ ଫଲାନୀତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଏବଂ ଫଳ ମିଳିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯତ୍ ସୁଖାଯ ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଵସ୍ତୁ ଦୁẖଖାଯ ନାଶତଃ । ଅଵିନାଭାଵିନିଷ୍ଠତ୍ଵଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ସୁଖଦୁẖଖଯୋଃ
ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେଇ ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଜଡିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି।
ତନୁଵାସନମ୍ ଅର୍ଥୋ ଯସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ଵା ଵିଵାସନମ୍ । ନାସୌ ସୁଖାଯ ନୈଵାତୋ ନାଶାତ୍ କାଲେନ ଦୁẖଖଦଃ
ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଅତି କମ୍ ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅନାସକ୍ତିରେ ଚାହାଯାଏ, ସେଠାରୁ ନ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ନ ତାହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କାହାରି ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ନିର୍ଵାସନତଯା ସ୍ପନ୍ଦଂ କୁର୍ଵତୋ ଽସୁପ୍ତବାଲଵତ୍ । କର୍ମଣୋ ଯୋଗିନସ୍ ତେନ ତେ ନ କର୍ମଫଲାନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଯୋଗୀ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର କାମ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
କ୍ଷୀଣଵାସନଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କର୍ମ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ଽନଘ । ତଦ୍ ଭୃଷ୍ଟବୀଜଵଦ୍ ଭୂଯୋ ନାଙ୍କୁରଂ ପ୍ରଵିମୁଞ୍ଚତି
ହେ ପାପରହିତ, ଯେତେବେଳେ ମନର ସମସ୍ତ ଆସା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମନରେ କୌଣସି କାମ କଲେ ସେ ଭୁନା ଚାଷ ଦାଣା ପରି ହୁଏ, ପୁଣି ତାହାରୁ କିଛି ଅଙ୍କୁର ଉଠେନାହିଁ।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିନା କର୍ମ କରଣୌଘେନ କଲ୍ପ୍ଯତେ । ଏକẖ କର୍ତାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଵା କ ଇଵାଙ୍ଗୋପପଦ୍ଯତେ
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ଏଠି ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭଳି, କିଏ ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହିପାରିବେ?
ଅନ୍ଯḫ ପଶ୍ଯତି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଽନ୍ଯḫ ପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଣୁଃ । ଅନ୍ଯସ୍ଯ ସୁଖଦୁẖଖାଦି କସ୍ଯୈକସ୍ଯାତ୍ର କର୍ତୃତା
ଏଠି ଜଣେ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଭୋଗ କରେ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ଥିବାବେଳେ, ଏକାଙ୍କୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭବର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କିପରି ଦିଆଯିବ?
ଆତ୍ମା କର୍ତାପ୍ଯ୍ ଅକର୍ତାଯମ୍ ଔଦାସୀନ୍ଯେନ ସଂସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷ୍ଵ୍ ଇଵାଦର୍ଶୋ ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାତିଗଃ
ଆତ୍ମା କେବେ କର୍ତ୍ତା, କେବେ ଅକର୍ତ୍ତା, ସେ ସବୁକିଛିରୁ ଅଲଗା ରହିଛି; ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ।
ଦେହାଦଯୋ ଜଡାସ୍ ସର୍ଵେ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଙ୍ଗ ନ କିଞ୍ଚନ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ କୁରୁତେ ସୁକୃତେଷ୍ଵ୍ ଅପି କର୍ମସୁ
ଦେହ ଓ ଏହା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜଡ଼; ଏହିଠାରୁ, ପ୍ରିୟ, କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ଏଠାକି ଭଲ କାମରେ ମଧ୍ୟ କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି।
କର୍ମ କୁର୍ଵତ୍ଯ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞେ ତଯାସଂସକ୍ତଯା ଧିଯା । ନ କଶ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦେହସ୍ ସ୍ଫୁରତି କେଵଲମ୍
ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନୀ କାମ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ; ତଥାପି କେହି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, କେବଳ ଦେହ ଚଳିଥାଏ।
ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅପି ସ୍ଥିତୋ ମୂଢଶ୍ ଚିନ୍ତାସଂସକ୍ତଯା ଧିଯା । କରୋତି କର୍ମ ଶୈଲାଭଂ ଯଦ୍ ଯୁଗୈର୍ ଅପି ନ କ୍ଷଯି
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଚୁପଚାପ ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଭ୍ରମ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏମିତି କାମ କରେ ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ଯୁଗ ଯୁଗ ଯାଏ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂଯମ୍ଯ ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ଵିମୂଢାତ୍ମା ତସ୍ଯାନନ୍ତେହ କର୍ତୃତା
ଯିଏ କାମେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ସ୍ମରଣ କରେ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ମନ ରଖିଥାଏ, ସେଠି ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅନନ୍ତ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସା ନିଯମ୍ଯାରଭତେ ଽନଘ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈẖ କର୍ମଯୋଗମ୍ ଅକର୍ତୈଵ ସ ମୋକ୍ଷଭାକ୍
ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେଉଁଠି ମନେଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଉଛନ୍ତି।
ନିର୍ଵାସନଂ କୃତଂ କର୍ମ ନ କର୍ତାରଂ ସ୍ପୃଶତ୍ଯ୍ ଅଜମ୍ । ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରଂ ଜଲମ୍ ଇଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଜନ୍ମା କର୍ତ୍ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳ ତଳପଦ୍ମ ପତ୍ରକୁ ଲାଗେନାହିଁ, କିମ୍ବା ମେଘ ଆକାଶକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
ଫଲାନି ନାନୁଧାଵନ୍ତି ଯଦା କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଵାସନମ୍ । ତଦା ଜୀଵଂ ନ ସ୍ପୃଶତି କର୍ମ ଜନ୍ମୈକକାରଣମ୍
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସକ୍ତି ବିନା କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ପଛୁଆନାହିଁ; ସେତେବେଳେ କର୍ମ, ଯାହା ଜନ୍ମର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଜୀବକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ।
କର୍ମଣୋ ଜନ୍ମବୀଜସ୍ଯ ରସସ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଵାସନା । ସା ଯଦ୍ଭଵା ଚ ତସ୍ଯୈଵ ଗର୍ଭେ ପଶ୍ଯତି ଦେହକମ୍
କର୍ମର ମୂଳ ଯାହା ଜନ୍ମର ବିଜ, ସେ ହେଉଛି ସବୁଠି ଆସକ୍ତି; ଯେପରି ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ସେପରି ଗର୍ଭରେ ଦେହକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଜାଯତେ ତତ ଏଵାଶୁ କ୍ରମାଦ୍ ଭ୍ରମତି ସଂସୃତୌ । ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନଯୈଵାନ୍ତର୍ ଵିଯୋଗସ୍ ତେ ଽସ୍ତୁ ଭୂତଯେ
ଏହିଠାରୁ ଏକ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ସଂସାରରେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ। ତେଣୁ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବାକୁ, ମନର ଅଭିନିବେଶ ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉ।
ଭାଵନାସ୍ ସର୍ଵଭାଵେଭ୍ଯସ୍ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । ଶଶାଙ୍କଶୀତଲḫ ପୂର୍ଣୋ ଭାସି ଭାସେଵ ଭାସ୍କରଃ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପରେ ଥିବା ଭାବନାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ ଚାନ୍ଦର ଶୀତଳତା ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ଉଠିବା।