ତଥାମ୍ବରତ୍ଵାତ୍ କୁଡ୍ଯତ୍ଵେ ସ୍ଥିତେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୋଚନମ୍ । ନ ଯୁକ୍ତଂ ଵ୍ଯୋମସଂଵିଦ୍ ଵୈ ମୃତା ସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଧୀମତଃ
ଏହିପରି, ଆକାଶ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିଵାଳ ଭାବେ ଥିଲେ, ଦିଵାଳ ଭଙ୍ଗିଗଲେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶର ଜ୍ଞାନ ସଦା ଅବିକଳ ରହେ।
ଦେହସଂଵିତ୍ ଖସଂଵିତ୍ତ୍ଵଂ ଖସଂଵିଦ୍ ଦେହସଂଵିଦମ୍ । ଯଦି ଗଚ୍ଛତି ତଦ୍ ଧର୍ଷଵିଷାଦାନାଂ କ ଆଗମଃ
ଯଦି ଦେହର ଜ୍ଞାନ ଆକାଶର ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, କିମ୍ବା ଆକାଶର ଜ୍ଞାନ ଦେହର ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ଭୟହୀନ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏଥିରେ କୌଣସି ହାନି କିମ୍ବା ଲାଭ ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନମ୍ ଆଭାସସ୍ ସଂଵିଦ୍ ଅସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯେ । ଭାଵାନାଂ ସଵିକାରାଣାଂ ଭ୍ରାନ୍ତିଜାନାମ୍ ଅଭାଵନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଯେ ମନର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ହିଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଓ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ବଲେନ ସ୍ଵଚମତ୍କୃତ୍ଯା ନୂନଂ ନୀତେ ଚିରୋଦଯମ୍ । ନିର୍ଵାସନତ୍ଵେ ହୃଦଯେ କୁତୋ ଜୀଵସ୍ଯ ସଂସୃତିଃ
ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର କେମିତି ରହିପାରିବ?
ସ୍ଵସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ସାଧ୍ଯେ ସଂସୃତିସଙ୍କ୍ଷଯେ । ଜନ୍ତୂନାଂ ଚିତ୍ରମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ଯତ୍ ସଂରମ୍ଭ ଉପସ୍ଥିତଃ
ନିଜର ଚେତନାର ବିଭିନ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ର ଶେଷ ହେଲାପରେ, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରୋପଶମନଂ ଜୀଵୋ ଯẖ କୁରୁତେ ବଲାତ୍ । ଜଡତ୍ଵମ୍ ଅଵ୍ରଜନ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ ସ ତୀର୍ଣୋ ଭଵସାଗରମ୍
ଯିଏ ଶକ୍ତିବାନ୍ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ନିବାରଣ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିନାହିଁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଜଣେ ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଯାଏ।
ସଂଵିଚ୍ଚାପଲଜେଯଂ ଵସ୍ ସଂସୃତିର୍ ଭଵବନ୍ଧନୀ । ଶମଂ ତତ୍ପ୍ରଶମାଦ୍ ଏତି ତସ୍ମାତ୍ ତତ୍ପ୍ରଶମଂ କୁରୁ
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଚେତନା ହେଉଛି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ; ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ। ତେଣୁ, ଏହି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଶାନ୍ତ କର।
ଯୈଵ ସଂଵିଚ୍ ଛମଂ ଯାତି ସୈଵ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଲୀଯତେ । ଯୈଵ ପ୍ରାଲେଯକଣିକା ସୈଵ ତାପେ ଵିଲୀଯତେ
ଯେ ଚେତନା ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଗଲିଯାଏ; ଯେପରି ସିଉଁଟି ତାପରେ ଗଲିଯାଏ, ସେପରି।
ନ ମ୍ରିଯେ ନ ଚ ଜୀଵାମି ନାହଂ ସନ୍ ନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ ନ ଖମ୍ । ଅହଂ ନକିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିଦ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ଜୀଵୋ ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ନ ମରେ, ନ ଜୀବିତ; ମୁଁ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ନ ଆକାଶ। 'ମୁଁ କେବଳ ଚେତନା' ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ଜୀବ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନା।
ଅଲେପକୋ ଽହମ୍ ଅଜରୋ ନୀରାଗଶ୍ ଶାନ୍ତଵାସନଃ । ନିର୍ମଲୋ ଽସ୍ମି ଚିଦାକାଶମ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ଅଲିପ୍ତ, ଅବୟସ୍କ, ରାଗରହିତ, ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା; ମୁଁ ପବିତ୍ର, ଚେତନାର ଆକାଶ—ଏହିପରି ବୁଝିଲେ, ଦୁଃଖ ରହେନା।
ଅହମ୍ ଅନ୍ତାଦିରହିତଶ୍ ଶୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଽଜରାମରଃ । ଶାନ୍ତସ୍ ସମସମାଭାସ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷବିହୀନ, ପବିତ୍ର, ଜାଗୃତ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ ଓ ଅମର, ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ। ଏହି ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କଲେ, କେହି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଜଗତ୍ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ଚିଦ୍ଦୀପୋ ଽହଂ ପ୍ରକାଶନମ୍ । କେ ତେ ମେ ଜନ୍ମମରଣେ ଇତି ମତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଚେତନାର ଆଲୋକ, ପ୍ରକାଶ। 'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ କ'ଣ?'—ଏହି ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, କେହି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତୃଣେ ଽଗ୍ନାଵ୍ ଅମ୍ବରେ ଭାନୌ ନରନାଗାମରେଷୁ ଚ । ଯଚ୍ ଚିଦ୍ ଅସ୍ମି ତଦ୍ ଏଵେତି ମତ୍ଵା କ ଇଵ ଶୋଚତି
ତୃଣ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଦେବତାମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଚେତନା ମୁଁ, ସେଇ ଏକ। ଏହି ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବ?
ତିର୍ଯଗ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାନ୍ ମେ ଵ୍ଯାପକୋ ମହିମା ଚିତଃ । ଅସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତି କ ଇଵ କ୍ଷଯୀ
ମୋର ଚେତନା ତଳ, ଉପର, ଓ ଚାରିପାଖରେ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହି ଅସୀମ ରୂପର ମହିମାକୁ ଜାଣିଲେ, କିଏ କମିଯିବ?
ଉପଶାନ୍ତମହାତାପାଂ ପରାଂ ନିଷ୍ଠାମ୍ ଅହଂ ଗତଃ । ଅଥ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ନାମ ମିଥ୍ଯୈଵ ପ୍ରତ୍ଯଯୋଦିତଃ
ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତ ମନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହାପରେ, ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ? ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବନାରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅଜେନାତ୍ମା କିଲ ଜ୍ଞାତୋ ଯଦ୍ ଅହଂ ବୁଦ୍ଧ ଈଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଜଲେନେଵ ଜଲାର୍ଣଵେ
ଅଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଜାଗୃତ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ। ଆତ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷୋଭଂ ସମତାଂ ଗତମ୍ । ଜଲମ୍ ଊର୍ମିଵପୁସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ସୋମ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇ ରହିଛି, ଅଚଳ ଓ ସମତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଜଳ ନିଜ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି।
ନିରହଙ୍କାରରୂପୋ ଽସ୍ମି ଗଲିତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅସ୍ମି ଶାଶ୍ଵତଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତୋ ଽସ୍ମି ଶାମ୍ଯାମି ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ପ୍ରାଵୃଷି
ମୁଁ ଅହଂକାରହୀନ ରୂପ, ମୁଁ ଗଳିଗଲି ଅବିନାଶୀ ହୋଇଛି। ମୋ ଭିତରେ ଶୀତଳତା ଅଛି, ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ବର୍ଷାକାଳରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯେପରି ହରାଏ।
ନିର୍ଵୃତୋ ଽସ୍ମି ଚିରାଯୈଵ ଜାତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଜଵପୁର୍ ମହାନ୍ । ଇତି ଜାନନ୍ ଭୃଶଂ ଜୀଵୋ ବଦ୍ଧୋ ଽପି ନ ନିବଧ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୁକ୍ତ ଅଛି, ଅଜନ୍ମା ଶରୀରର ଏକ ମହା ରୂପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଏହିପରି ଜାଣି, ଜୀବ ଯଦିଓ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ।
ନ ମେ ବନ୍ଧୋ ନ ମେ ମୋକ୍ଷୋ ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚେତରତ୍ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥଦର୍ଶିତ୍ଵାଦ୍ ଇତି ପଶ୍ଯନ୍ ନ ଶୋଚତି
ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୋ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ।
କୁର୍ଵତୋ ଽପି ନ ବନ୍ଧାଯ କର୍ମ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋ ଭଵେତ୍ । ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଽପି ଵିଷଂ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ନ ଵିନଶ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଯିଏ ବିଷ ଅଟେ, ସେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଥିଲେ, ତାହା ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାକ୍ଶରୀରକୃତଂ କର୍ମ ମୂଲକାଷେଣ ଦହ୍ଯତେ । ଵର୍ତମାନାଵବୋଧେନ ଶୁଷ୍କଂ ତୃଣମ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଦେହ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଳ ନାଶର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଖିଆ ଘାସ ପରି ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଖିଯାଏ।
ବଦ୍ଧଵାସନମ୍ ଅର୍ଥୋ ଯସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଦଦାତି ଚ ଫଲାନୀତି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଏବଂ ଫଳ ମିଳିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯତ୍ ସୁଖାଯ ତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଵସ୍ତୁ ଦୁẖଖାଯ ନାଶତଃ । ଅଵିନାଭାଵିନିଷ୍ଠତ୍ଵଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ସୁଖଦୁẖଖଯୋଃ
ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେଇ ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଜଡିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି।
ତନୁଵାସନମ୍ ଅର୍ଥୋ ଯସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ଵା ଵିଵାସନମ୍ । ନାସୌ ସୁଖାଯ ନୈଵାତୋ ନାଶାତ୍ କାଲେନ ଦୁẖଖଦଃ
ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଅତି କମ୍ ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅନାସକ୍ତିରେ ଚାହାଯାଏ, ସେଠାରୁ ନ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ନ ତାହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କାହାରି ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ନିର୍ଵାସନତଯା ସ୍ପନ୍ଦଂ କୁର୍ଵତୋ ଽସୁପ୍ତବାଲଵତ୍ । କର୍ମଣୋ ଯୋଗିନସ୍ ତେନ ତେ ନ କର୍ମଫଲାନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଯୋଗୀ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର କାମ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
କ୍ଷୀଣଵାସନଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କର୍ମ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ ଽନଘ । ତଦ୍ ଭୃଷ୍ଟବୀଜଵଦ୍ ଭୂଯୋ ନାଙ୍କୁରଂ ପ୍ରଵିମୁଞ୍ଚତି
ହେ ପାପରହିତ, ଯେତେବେଳେ ମନର ସମସ୍ତ ଆସା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମନରେ କୌଣସି କାମ କଲେ ସେ ଭୁନା ଚାଷ ଦାଣା ପରି ହୁଏ, ପୁଣି ତାହାରୁ କିଛି ଅଙ୍କୁର ଉଠେନାହିଁ।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିନା କର୍ମ କରଣୌଘେନ କଲ୍ପ୍ଯତେ । ଏକẖ କର୍ତାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଵା କ ଇଵାଙ୍ଗୋପପଦ୍ଯତେ
ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ଏଠି ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭଳି, କିଏ ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହିପାରିବେ?
ଅନ୍ଯḫ ପଶ୍ଯତି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଽନ୍ଯḫ ପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଣୁଃ । ଅନ୍ଯସ୍ଯ ସୁଖଦୁẖଖାଦି କସ୍ଯୈକସ୍ଯାତ୍ର କର୍ତୃତା
ଏଠି ଜଣେ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟଜଣ ଭୋଗ କରେ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ଥିବାବେଳେ, ଏକାଙ୍କୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭବର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କିପରି ଦିଆଯିବ?
ଆତ୍ମା କର୍ତାପ୍ଯ୍ ଅକର୍ତାଯମ୍ ଔଦାସୀନ୍ଯେନ ସଂସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷ୍ଵ୍ ଇଵାଦର୍ଶୋ ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାତିଗଃ
ଆତ୍ମା କେବେ କର୍ତ୍ତା, କେବେ ଅକର୍ତ୍ତା, ସେ ସବୁକିଛିରୁ ଅଲଗା ରହିଛି; ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ।