ଅଥାଗତ୍ଯ ଯମଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସଂଶଯଚ୍ଛିଦମ୍ । କିମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅହଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଆକାଶଜଂ ପ୍ରଭୋ
ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ପ୍ରଭୁ, ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଭୋଗ କରିପାରୁନାହିଁ?'
ମୃତ୍ଯୋ ନ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଛକ୍ତସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏକୋ ମାରଯିତୁଂ ବଲାତ୍ । ମାରଣୀଯସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତତ୍କର୍ତୄଣୀହ ନେତରତ୍
ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଏକାକି କେହିଁକୁ ଜବରଦସ୍ତି ମାରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେହି କର୍ମ ହିଁ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ମାରଣୀଯସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛ ତେଷାଂ ତ୍ଵଂ ସାହାଯ୍ଯେନୈନମ୍ ଅତ୍ସ୍ଯସି
ସେହିଠାରୁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଯେଉଁ କର୍ମ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଆଗ୍ରହରେ ଖୋଜ; ସେହି କର୍ମର ସାହାଯ୍ୟରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିପାରିବ।
ତତସ୍ ସ ମୃତ୍ଯୁର୍ ବଭ୍ରାମ ତତ୍କର୍ମାନ୍ଵେଷଣାଦୃତଃ । ମଣ୍ଡଲାନି ଦିଗନ୍ତାଂଶ୍ ଚ ସରାଂସି ସରିତୋ ଦିଶଃ
ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ସେହି କର୍ମ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ନାନା ମଣ୍ଡଳ, ଦିଗନ୍ତ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ ଓ ଦିଗ୍ବିଭାଗ ଭିତରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵନଜଙ୍ଗଲଜାଲାନି ଶୈଲାମ୍ଭୋଧିତଟାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅରଣ୍ଯାନି ନଗରାଣି ପୁରାଣି ଚ
ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ଦୂର ଦ୍ୱୀପ, ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ, ସହର ଓ ପୁରାତନ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ ତଲାଶ କଲେ।
ଗ୍ରାମାନ୍ ଅଖିଲରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଦେଶାନ୍ତଗହନାନି ଚ । ଏଵଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଵା ସ କୁତଶ୍ଚିନ୍ ନ କାନିଚିତ୍
ସେ ଗାଁ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଦେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୋଜିଲେ; ଏଭଳି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ତାନ୍ଯ୍ ଆକାଶଜକର୍ମାଣି ଲବ୍ଧଵାନ୍ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଉଦ୍ଯତଃ । ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରମ୍ ଇଵ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ରିମ୍ ଇଵାପରଃ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଗ୍ରହରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ବଞ୍ଜା ମହିଳାର ପୁଅକୁ ଖୋଜନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଭାବନାର ପାହାଡ଼ ଖୋଜନ୍ତି।
ସମପୃଚ୍ଛଦ୍ ଅଥାଗତ୍ଯ ଯମଂ ସର୍ଵାର୍ଥକୋଵିଦମ୍ । ପରାଯଣଂ ହି ପ୍ରଭଵସ୍ ସନ୍ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅନୁଜୀଵିନାମ୍
ତାପରେ ସେ ଫେରି ଆସି, ସମସ୍ତ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଯମଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; କାରଣ, ସନ୍ଦେହରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।
ଆକାଶଜସ୍ଯ କର୍ମାଣି କ୍ଵ ସ୍ଥିତାନି ଵଦ ପ୍ରଭୋ । ଧର୍ମରାଜୋ ଽଥ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁଚିରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ ଇଦମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି ରହିଛି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଏପରେ ଧର୍ମରାଜ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆକାଶଜସ୍ଯ କର୍ମାଣି ମୃତ୍ଯୋ ସନ୍ତି ନ କାନିଚିତ୍ । ଏଷ ହ୍ଯ୍ ଆକାଶଜୋ ଵିପ୍ରୋ ଜାତଃ ଖାଦ୍ ଏଵ କେଵଲାତ୍
ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବଳ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଆକାଶାଦ୍ ଏଵ ଯୋ ଜାତସ୍ ସ ଵ୍ଯୋମୈଵାମଲଂ ଭଵେତ୍ । ସହକାରୀଣି ନୋ ସନ୍ତି କାରଣାଣ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ କାନିଚିତ୍
ଯିଏ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ।
ସମ୍ବନ୍ଧଃ ପ୍ରାକ୍ତନେନାସ୍ଯ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କର୍ମଣା । ଅସ୍ତି ଵନ୍ଧ୍ଯାସୁତସ୍ଯେଵ ତଥାଜାତାକୃତେର୍ ଇଵ
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ କିଛିମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଞ୍ଜା ନାରୀର ପୁଅ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ, ସେପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଜାତ ଏଵୈଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଅଜ ଏଵ ଚ । ନୈତସ୍ଯ ପୂର୍ଵକର୍ମାସ୍ତି ନଭସୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ
ସେଉଁଥିରୁ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଅଜନ୍ମା, ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ କେହି ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କରିନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ ନାହିଁ।
ନୈତଦ୍ ଅସ୍ଯାଵଶଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଭାଵାତ୍ ପୂର୍ଵକର୍ମଣଃ । ଅଦ୍ଯ ତାଵଦ୍ ଅନେନାନ୍ଯନ୍ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କର୍ମ ସଞ୍ଚିତମ୍
ତାଙ୍କର ମନ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ; ଏବଂ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ କର୍ମ ସଂଚୟ କରିନାହାନ୍ତି।
ଏଷ ଆକାଶକୋଶାତ୍ମା ଵିଶଦାକାଶରୂପିଣି । ସମାଧୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ନ କାନିଚିତ୍
ସେ ଆକାଶର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ ସଦା ସମାଧିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ।
ପ୍ରାକ୍ତନାନି ନ ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ କରୋତି ନୋ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଷୋ ଽତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନାକାଶମାତ୍ରକମ୍
ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ଏବେ କିଛି କର୍ମ କରୁନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି, ସେ ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଆକାଶ ମାତ୍ର।
ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ଯ ଯତ୍ କର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚାସ୍ମଦାଦିଭିଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସ୍ମାଭିର୍ ଏଵୈତନ୍ ନ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କର୍ମଧୀଃ
ଏହାଙ୍କର ଜୀବନ ଚଳାଚଳ ଯାହାକୁ ଆମେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛୁ, ସେ କେବଳ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ; ଏହି ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଧ ନାହିଁ।
ଦେହୋ ଽସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସ୍ମାଭିର୍ ନୈଷ ଵେତ୍ତି ପରାତ୍ ପଦାତ୍ । ଭିନ୍ନମ୍ ଆକାଶମ୍ ଆତ୍ମୀଯଂ ଚିତ୍ସ୍ତମ୍ଭେ ସାଲଭଞ୍ଜିକାମ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଥମ୍ଭରେ ତିଆରି ଥିବା ପ୍ରତିମାକୁ ଆକାଶ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।
ଅନୁତ୍କୀର୍ଣା ଯଥା ସ୍ତମ୍ଭେ ସଂସ୍ଥିତା ସାଲଭଞ୍ଜିକା । ତଥୈଷ ପରମାତ୍ମାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଭୂତସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେପରି ଏକ ପ୍ରତିମା ଥମ୍ଭ ଭିତରେ ଅନକାଟା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପରମାତ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ ପଯସି ଶୂନ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ଯଥାମ୍ବରେ । ମାରୁତେ ଚ ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଥୈଷ ପରମେ ପଦେ
ଯେପରି ପାଣିରେ ତାରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ଓ ପବନରେ ଚଳନ ରହିଛି, ସେପରି ଏହି ଜଣେ ପରମ ପଦରେ ବସିଛନ୍ତି।
କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯତନାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ସଞ୍ଚିତାନି ନ ସନ୍ତି ହି । ନ ପୂର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ତେନେହ ନ ସଂସାରଵଶଂ ଗତଃ
ଏହାଙ୍କର ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି କର୍ମ ସଞ୍ଚିତ ନାହିଁ, ପୂର୍ବରୁ କିଛି କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ସେ ସଂସାରର ଆଧିନ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ସହକାରିକାରଣାନାମ୍ ଅଭାଵେ ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ନାସୌ ସ୍ଵକାରଣାଦ୍ ଭିନ୍ନୋ ଭଵତୀତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନଥିଲେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଏହା ନିଜ କାରଣରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ନିର୍ମଲାକାଶକୋଶାତ୍ମା ଦ୍ଵିଜ ଏଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭଵଃ । କର୍ତା ନ ପୂର୍ଵଂ ନାପ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ କଥମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯତେ ଵଦ
ଏହି ଦ୍ୱିଜ ନିଜେ ନିଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଭଳି; ସେ ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି କର୍ମ କରୁନାହାନ୍ତି—ତେବେ କିପରି ସେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବେ, କୁହ।
ଯଦୈଷ କଲନାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁନାମ୍ନୀଂ କରିଷ୍ଯତି । ତଦୈଵ ରହିତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ମରିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଏହିଅଁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା 'ମୃତ୍ୟୁ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ କଳ୍ପନା କରିବେ, ସେଇ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମାନ୍ ଅହମ୍ ଅଯମ୍ ଇତି ଯସ୍ଯ ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯଃ । ସ ପାର୍ଥିଵୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଗ୍ରହୀତୁଂ ସ ଚ ଶକ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହେ, 'ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ', ସେ ଶୀଘ୍ର ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତା ପାଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଲୋକକୁ ଧରିବା ସମ୍ଭବ।
ଏଷ ତ୍ଵ୍ ଅପାର୍ଥିଵାକାରଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନରୂପଵାନ୍ । ଦୃଢରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ଗଗନଂ ଗ୍ରହୀତୁଂ ନୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
କିନ୍ତୁ ଏହି ଲୋକ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ଅଛି; ଯେପରି ଦୃଢ଼ ରସି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଧରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଲୋକକୁ ଧରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଭଗଵଞ୍ ଜାଯତେ ଶୂନ୍ଯଃ କଥଂ ନାମ ଵଦେତି ମେ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯଃ କଥଂ ସନ୍ତି ନ ସନ୍ତି ଵଦ ଵା କଥମ୍
ଭଗବନ୍, ଶୂନ୍ୟ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଛି କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ?
ନ କଦାଚନ ଜାତୋ ଽସୌ ନ ଚ ନାସ୍ତି କଦାଚନ । ଦ୍ଵିଜଃ କେଵଲଵିଜ୍ଞାନଭାମାତ୍ରଂ ତତ୍ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍
ସେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ନାହିଁ ହୋଇନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଦୀପ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।
ମହାପ୍ରଲଯସମ୍ପତ୍ତୌ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତେ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଜରମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମୈଵ କେଵଲମ୍
ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ; ଏକମାତ୍ର ଶାନ୍ତ, ଅବିନଶୀ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଅଛି।
ଚେତ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଣୂନାମ୍ ଅଣୁ ଵିଦ୍ଧି ତତ୍ । ତଥା ତଦ୍ ଅଣୁ ଯେନାସ୍ଯ ନିକଟେ ଽଦ୍ରିନିଭଂ ନଭଃ
ଏହାକୁ ଜଣା, ଏହା ଜଗତର ଜିନିଷରୁ ମୁକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଯେପରି ଆକାଶ ପାହାଡ଼ ଭଳି ନିକଟରୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା।