ମୂଢେ ମୂଢୋ ହତେ ଭଗ୍ନୋ ହୃଷ୍ଟେ ହୃଷ୍ଟସ୍ ତଥେଶ୍ଵରଃ । ଚିତ୍ତେ ନିର୍ଵାସନାଚ୍ଛତ୍ଵାନ୍ ନ ତ୍ଵ୍ ଅସାଵ୍ ଏତି ରଞ୍ଜନାମ୍
ମୂର୍ଖଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ଖ, ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଖୁସି ଥିବାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ପ୍ରଭୁ; କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵାସନାତୋ ଜଗଜ୍ଜନ୍ମ ସା ଚ ସଙ୍କେତମାତ୍ରକମ୍ । ଇଦଂ ମମେତି ମିଥ୍ଯୈଵ ଭାଵନଂ ତତ୍ ପରିତ୍ଯଜ
ଏହି ସଂସାର ଗୁପ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ଏକ ରୂପରେ ରହିଥାଏ। 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବିବା ଏକ ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା—ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ରଜୋଧୂମାନ୍ଧ୍ଯତେଜୋଽଭ୍ରୈର୍ ଯଥାକାଶୋ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ତଥା ପ୍ରକୃତିସଙ୍କଲ୍ପୈଶ୍ ଚିତ୍ସାରଂ ଖମ୍ ଅଲେପକମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ କୁହୁଡ଼ି, ଧୂଳି, ଅନ୍ଧାରି ଓ ମେଘରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ସାର ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଭଳି ପ୍ରକୃତି ଓ ଚିନ୍ତାର ଆଭାସରେ ଆସରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଥା ଭୂମିଗତା ଭାସୋ ରଵିର୍ ଏଵାଙ୍ଗ ନେତରତ୍ । ତଥା ଚିଦ୍ ଏଵ ସଙ୍କଲ୍ପାସ୍ ତନ୍ମଯତ୍ଵେନ ନେତରତ୍
ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଆଲୋକ କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ହୋଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଚିନ୍ତାର ଆଭାସ ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ପରମ୍ ଅଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯାତ୍ମା ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦḫ ପଵନୋ ଯଥା । ସ୍ଵଵେଦନାତ୍ମନସ୍ ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଆତ୍ମନୈଵୋପଲଭ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପରମ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଆତ୍ମା, ସେ ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ବାୟୁ ଚଳନାହୀନ ରହେ। କିନ୍ତୁ ନିଜର ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନର କମ୍ପନ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅସଦ୍ ଵେଦ୍ଯଂ ଵେଦ୍ଯମ୍ ଇଵ ଚିଦ୍ରୂପତ୍ଵାଚ୍ ଚିନୋତି ଯତ୍ । ଚିନ୍ନାମଯୋଗ୍ଯତା ସାସ୍ଯ ସେଯଂ ସଂସୃତିର୍ ଉତ୍ଥିତା
ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଚେତନା ଯାହାକୁ ଜାଣିପାରିବାର ଯୋଗ୍ୟ କରେ, ସେଇଠି ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥା ସ୍ଫୁରତ୍ ପ୍ରସନ୍ନାମ୍ବୁ ନାନ୍ଯତ୍ ସଲିଲମାତ୍ରତଃ । ତଥା ବ୍ରହ୍ମ ଚିଦଚ୍ଛାତ୍ମ ନେତରଦ୍ ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରତଃ
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ପାଣି ଝଲମଲ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା କେବଳ ପାଣି ହିଁ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆତ୍ମା ଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ପରମ୍ ଅଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯାତ୍ମ ଯାସ୍ଯ ତୁ ଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯତା । ସୈଷା ଚିନ୍ ନାମ ସୈଵେହ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯପଦଂ ଗତା
ଯେଉଁଠି ପରମ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଆତ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନାଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ 'ଚେତନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହିଠାରେ ଏହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ନୋଦଯ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଦିତଂ ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଆଵର୍ତାଦି ଯଥାମ୍ଭସଃ । ତଥାନୁଦଯ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଦିତମ୍ ଇଵ ଵିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ପରେ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଜଳରେ କୌଣସି ଚଳନରୁ ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ନାହିଁ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମ ନଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯାତ୍ମ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦḫ ପଵନୋ ଯଥା । ଚିଚ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥାତ୍ମତା ଯାତ୍ର ତଦ୍ ଅହନ୍ତାଦିମଜ୍ ଜଗତ୍
ବ୍ରହ୍ମ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଏବଂ ନିର୍ଜଳନ, ଯେପରି ଚଳନ ବିହୀନ ପବନ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି 'ଚେତନା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଠାରୁ 'ମୁଁ' ଭାବ ଆଦି ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଽମ୍ଭସି ଦ୍ରଵସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଯଥାଵର୍ତାଦିତା ମତା । ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯେ ପରେ ଵିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତଥା ଚିତ୍ତା ଜଗନ୍ମଯୀ
ଯେପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ଚଳନ ଓ ଭାବରୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେପରି ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଗସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତଯୋର୍ ଉକ୍ତୋ ଯẖ କ୍ରମୋ ଵେଦନାତ୍ମକଃ । ସ ଉନ୍ମେଷନିମେଷାଭ୍ଯାଂ ନିମେଷଂ ପ୍ରତି ଚିଦ୍ଦୃଶଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯେଉଁ କ୍ରମ ଅନୁଭୂତି ରୂପ, ସେ କ୍ରମ ଚେତନାର ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଘଟେ, ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବନ୍ଦ ହେବା ଚେତନା ଦ୍ରଷ୍ଟା ପାଇଁ।
ପ୍ରସରନ୍ତି ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସଲିଲେ ଚକ୍ରକାଦଯଃ । ପ୍ରସରନ୍ତି ପରେ ଵିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତଥାହନ୍ତାଦିତାଦଯଃ
ଯେପରି ଜଳରେ କିଛି ହଲେ ତାହାର ଆଘାତରୁ ଲହରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ପରମ ଜ୍ଞାନରୁ 'ମୁଁ' ଓ ଏପରି ଭାବନାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଵେଦନଂ ପରଂ ଵିଦ୍ଧି ଵେଦନଂ ସର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ଅସତ୍ ସଦ୍ଵେଦନାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ସଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସଦଵେଦନାତ୍
ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ ହୀନ ବୋଲି ଜାଣ। ଅନୁଭବ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି। ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନୁଭବ କଲେ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ ନ କଲେ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଲାଗେ।
ଚିତେର୍ ଦୃଶ ଇଵୋନ୍ମେଷାଦ୍ ଅସତ୍ସର୍ଗୋ ଽଵଭାସତେ । ଚିତୀକ୍ଷଣନିମେଷାତ୍ ତୁ ସନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ଭାସତେ
ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ଅସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦେଲେ ସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ମାଯାଚୂର୍ଣପରିକ୍ଷେପାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଜଗଦ୍ ଯଥା । ଖ ଏଵୋଦେତି ଚିଚ୍ଚୂର୍ଣଚମତ୍କାରାଦ୍ ଇଦଂ ତଥା
ଯେପରି ମାୟାର ଚୁରୁଣି ଛିଟିଲେ ଭ୍ରମ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚୁରୁଣି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆକାଶରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଯଥା ସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ନିମେଷେ ଽପି ଜଲମ୍ ଆଵର୍ତଲକ୍ଷଵତ୍ । ତଥା ଵିତ୍ତ୍ଵାତ୍ କ୍ଷଣାଦ୍ ଈଶେ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵିଭ୍ରମାଃ
ଯେପରି ଜଳରେ ଏକ ହଲଚଳ କିମ୍ବା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିର ଝପକିରେ ଜଳର ଭିତରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏକ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଚିଦ୍ରୂପସ୍ଯ ଚିରକ୍ଷୀଣଵାସନସ୍ଯାପି ଜୀଵତଃ । ଅଵେଦନମଯୀ ସତ୍ତା ଯସ୍ଯାସୌ ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଚେତନା, ଯାହାଙ୍କର ପୁରୁଣା ସଂସ୍କାର ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଯିଏ ଅନୁଭବ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବଞ୍ଚିଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅଵାସନମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ପ୍ରଵାହାପତିତକ୍ରିଯାଃ । ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଯେ ତେ ହ୍ଯ୍ ଅଵେଦନସନ୍ମଯାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସଂସ୍କାର ଓ ଇଚ୍ଛାର ଅଭାବରେ ସଚେତନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜୀବନର ପ୍ରବାହରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭବ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
କ୍ରିଯାଵନ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପଵାସନାସ୍ ସ୍ତିମିତାଶଯାଃ । ନିତ୍ଯଂ କାଷ୍ଠସମାଧାନାସ୍ ତେ ଶିଲୋଦରସନ୍ନିଭାଃ
ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସଂସ୍କାର ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ସଦା କାଠର ଭଳି ଏକାଗ୍ର ଅଛି, ସେମାନେ ପାଥରର ଭିତର ଭଳି ଅଚଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ନ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଵପ୍ନପୁରଯୋର୍ ଇଵ ଭେଦୋ ମନାଗ୍ ଅପି । ସର୍ଗଵେଦନଯୋସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଵେଦନମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନଦେଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନେହାନାଂ ଵିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ସତ୍ଯାଵବୋଧତଃ । ଯଦ୍ ଅସତ୍ତାଵବୋଧୋ ଽନ୍ତସ୍ ତଦ୍ ଅଵେଦନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ଭିତରେ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଦୃଷଦ୍ ଦୃଷଦାଭାସଂ ଜ୍ଞମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ଅଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ହୃଦଯଂ ଵେଦନଂ ସତଃ
ଯେହେତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୃଦୟଟି ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ତଥାପି ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ପରି ଲାଗେ, ଯେପରି ପଥର ନୁହେଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କୈḫ ପ୍ରଜ୍ଞାମ୍ ଆଦୌ ଵିଵର୍ଧଯେତ୍ । ପ୍ରଥମା ଭୂମିକୈଷୋକ୍ତା ଯୋଗସ୍ଯ ନଵଯୋଗିନଃ
ପ୍ରଥମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗରେ ରୁହି ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିଠାରେ ନୂତନ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଵିଚାରଣା ଦ୍ଵିତୀଯା ସ୍ଯାତ୍ ତୃତୀଯାସଙ୍ଗଭାଵନା । ଚତୁର୍ଥୀ ସତ୍ତ୍ଵତାପତ୍ତୌ ଵାସନାଵିଲଯାତ୍ମିକା
ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ରମ ହେଉଛି ବିଚାର କରିବା; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଅସଙ୍ଗତାର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା; ଚତୁର୍ଥ ପଦକ୍ରମରେ ଶୁଦ୍ଧତା ଆସିଲେ, ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଶା-ଇଚ୍ଛା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧସଂଵିନ୍ମଯାନନ୍ଦରୂପା ଭଵତି ପଞ୍ଚମୀ । ଅର୍ଧସୁପ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧାଭୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଽତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ପଞ୍ଚମ ପଦକ୍ରମ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ରୂପ ହୋଇଯାଏ; ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ପ୍ରାୟ ଘୁମରୁ ଜାଗିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି ରହନ୍ତି।
ଅସଂଵେଦନରୂପା ଚ ଷଷ୍ଠୀ ଭଵତି ଭୂମିକା । ଆନନ୍ଦୈକଘନାକାରା ସୁଷୁପ୍ତସଦୃଶସ୍ଥିତିଃ
ଷଷ୍ଠ ପଦକ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ ହେଉଛି, ଏଠାରେ କେବଳ ଆନନ୍ଦର ଏକ ଘନ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଯାହା ଗଭୀର ଘୁମର ସମାନ।
ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥୋପଶାନ୍ତାଥ ମୁକ୍ତିର୍ ଏଵ ହି କେଵଲମ୍ । ସମତା ସ୍ଵଚ୍ଛତା ସୋମ୍ଯା ସପ୍ତମୀ ଭୂମିକା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ସପ୍ତମ ପଦକ୍ରମ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାର ଶାନ୍ତି, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା; ଏଠାରେ ସମତା, ପରିଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଶାନ୍ତି ରହିଥାଏ।
ତୁର୍ଯାତୀତାଥ ଯାଵସ୍ଥା ପରିନିର୍ଵାଣରୂପିଣୀ । ସପ୍ତମୀ ସା ପରିପ୍ରୌଢା ଵିଷଯସ୍ ସା ନ ଜୀଵତାମ୍
ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେଇଁ ପରମ ନିର୍ବାଣର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଏହି ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପକ୍କା ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଜୀବନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ପୂର୍ଵାଵସ୍ଥାତ୍ରଯଂ ତତ୍ର ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ସ୍ଵପ୍ନାଭଂ ଯତ୍ର ଵୈ ଜଗତ୍
ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ ।