ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଵହ୍ନିତପ୍ତାଯୋରତ୍ନାଦୀନାଂ ଯଥାର୍ଚିଷଃ । ଯଥା ପତ୍ତ୍ରାଦି ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ନିର୍ଝରାଣାଂ ଯଥା କଣାଃ
ଯେପରି ରତ୍ନ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଆଲୋକ ବିକିରିତ ହୁଏ, ବୃକ୍ଷରୁ ପତ୍ର ଝଡେ, ଝରଣାରୁ ପାଣିର ଫୁହାର ଚିଁଟିଏ,
ତଥେଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଫାରେ ଜଗଦ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦି କଲ୍ପିତମ୍ । ଦୁẖଖପ୍ରଦମ୍ ଅତଜ୍ଜ୍ଞାନାଂ ତଦ୍ ଏଵାତଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସେପରି, ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏହି ସଂସାର ଓ ବୁଦ୍ଧି ମାନେ କଳ୍ପିତ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତଥାପି ଏହା ଅସତ୍ୟ ପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଥା ଵାହଵଶାଦ୍ ଵାରି ଦାମାଦିରଚନାଂ ଵହେତ୍ । ପ୍ରକୃତିର୍ ଯାତି ନାନାତ୍ଵଂ ତଥା ସ୍ପନ୍ଦଵଶାଦ୍ ଇଯମ୍
ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ପ୍ରବାହରେ ଦାମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ କମ୍ପନର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଯଥା ସରିତ୍ପଯẖକୋଶେ ଵାହସ୍ ସ୍ପନ୍ଦୀ ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ତଥାଜସ୍ରଂ ଵିରଚଯନ୍ ସର୍ଗମ୍ ଆତ୍ମା ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ନଦୀର ଜଳାଶୟରେ ଜଳର ଚଳନ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିରନ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ଯ ସୋମ୍ଯସ୍ଯ ମହତୋ ଽଵହତୋ ଽନିଶମ୍ । ଵାରିଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଂଶୁଭିନ୍ନସ୍ଯ କୋଶସ୍ପନ୍ଦୋ ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ, ମୃଦୁ, ବିଶାଳ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଜଳର ଜଳାଶୟରେ କିରଣରେ ବିଭକ୍ତ ହେଉଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚଳନ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ,
ତଥା ସର୍ଵଗତସ୍ଯାପି ଦାମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅଥ ଵାଶ୍ମନି । ଅନାଵୃତସ୍ଯାନନ୍ତସ୍ଯ ସତସ୍ ସତ୍ତା ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ସେପରି ଦାମ, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଘରରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଅବରୋଧ ନଥିବା, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ସୋମ୍ଯସ୍ଯାଵହତୋ ଵାରେẖ କୋଶସ୍ପନ୍ଦୋ ଯଥାତ୍ମଗଃ । ନ ସନ୍ ନାସନ୍ ନ ଚ ପୃଥକ୍ ସତ୍ତା ଚିଦ୍ଵପୁଷସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଜଳବୁଡ଼ିକର ଭିତରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆନ୍ଦୋଳନ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାର ଆଲଗା କୌଣସି ସତ୍ତା ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଟୁଟ ଓ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମିକାଂ ଯତ୍ର ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ଚିତ୍ତତାମ୍ ଏତି ତତ୍ରୈତତ୍ ତତ୍ ପ୍ରସ୍ଫୁରଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଠି ଏହା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକାରେ ବିଭାସିତ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମିକାଂ ଯତ୍ର ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ଜହାତି ଚିତ୍ତତାଂ ତତ୍ର ସତ୍ ସଂଶାନ୍ତମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ନିଜର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠି ଏହା ଶାନ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ବସିଥିବା ପରି ଲାଗେ।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତନ୍ ମହାଭାଗ ଦୃଷଦାଦିର୍ ମହାକୃତିଃ । ପାର୍ଥିଵୋ ଽଯଂ ବୃହଦ୍ଭାଗẖ କିମ୍ ଉତ୍ଥୋ ଽଥ କିମାତ୍ମକଃ
ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଚେତନା ଅଛି, ହେ ମହାଭାଗ, ତେବେ ଏହି ପଥର ଓ ଏହା ପରି ବଡ଼ ଆକାରର ପୃଥିବୀ ଦେହ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ?
ଶକ୍ତଯସ୍ ସକଲା ଏଵ ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତାଃ । ଵଟବୀଜେ ଵଟଲତାପତ୍ତ୍ରପୁଷ୍ପଫଲାଦିଵତ୍
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଛନ୍ତି; ଯେପରି ବଟବୃକ୍ଷର ଗଛ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବଟବିଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।
ଜଡାଜଡାଭିଧେ ଶକ୍ତୀ ସର୍ଵଶକ୍ତେସ୍ ସ୍ତ ଆତ୍ମନଃ । ଶକ୍ତୀନାମ୍ ଉତ୍ତମେ ହେମ୍ନି କାଠିନ୍ଯଦ୍ରଵତେ ଯଥା
ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତି; ଯେପରି ସୁନାରେ ତାର କଠିନତା ଓ ଗଳିବା ଗୁଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରଵିଷଯତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତା । ଜାଡ୍ଯନାମ୍ନୀ ତଯୋର୍ ଏକା ଯାସୌ ଭୂମ୍ଯାଦିରୂପିଣୀ
ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଜଡତା ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନର କ୍ରିୟାର ବିଷୟ ହେବାକୁ ପାଉଛି।
ନୈଷା ପ୍ରଜାଯତେ ନାପି କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ସ୍ଵାଙ୍ଗଭୂତା ସତୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଆକାଶକୋଶଵତ୍ ସ୍ଥିତା
ଏହି ଶକ୍ତି କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ନଶ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅଂଶ ଭାବେ ସଦା ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ିରେ ଥିବା ଆକାଶ ସଦା ଅବିଚଳିତ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତେଯମ୍ ଇତି ଯସ୍ ସର୍ପରଜ୍ଜୁଵତ୍ । ଅସଦଭ୍ଯୁଦିତୋ ମୋହସ୍ ସ ବୋଧେନ ଵିଲୀଯତେ
ଯେପରି ଏକ ଦୋରିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଉପଜୁଥିବା ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ନୈଷା ଭାଵଵିକାରାଖ୍ଯାମ୍ ଏତି ଶୁଦ୍ଧଚିଦାତ୍ମନି । ଏଷା କିଲ କଣୋର୍ମ୍ଯମ୍ବୁ ପଯସୀଵ ଚିତି ସ୍ଥିତା
ଏହି ଭ୍ରମ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ କେବେ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ, ଯାହା କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହା ଜଣେ ଲହରି କିମ୍ବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ପାଣିରେ ଯେପରି ରହେ, ସେହିପରି ଚେତନାରେ ରହିଯାଏ।
ଯତ୍ ସତୋ ଽସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସତସ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵା ଵିକୃତିର୍ ହି ସା । ଅତ୍ଯନ୍ତାନ୍ଯସ୍ଵରୂପତ୍ଵାନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ ପରମାତ୍ମନି
ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଭିତରେ ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ କେବଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଏହା ସର୍ବଥା ମୂଳ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଲଗା ଥିବାରୁ, ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଏହାର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଅସତ୍ତଯା ସତୋ ରାଜନ୍ନ୍ ଅସତଶ୍ ଚୈଵ ସତ୍ତଯା । ଵିନଷ୍ଟାକୃତିର୍ ଅସ୍ଯେତି ଵିକାରାଦ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ଆକୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଏହା ଭଳି କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍କୁରେ ଫଲାଦିତ୍ଵଂ କ୍ଷୀରାଦୌ ଵା ଘୃତାଦିତା । ସତ୍ତାଵଭାସମାତ୍ରଂ ତତ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ ଵୀଚିଭିଃ
ଅଂକୁରରେ ଫଳ ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ଦୁଧରେ ଘିଅ ଥିବା ଭଳି, ଏସବୁ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଏକ ଭାସ୍କର୍ୟ ମାତ୍ର, ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଯଥା ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତତ୍ ତଥା ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ଦେଶକାଲଵିଭାଗାତ୍ମ ତଥା ସଂଵେଦନାତ୍ମକଂ
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେପରି ଅଛି; ଏହା ଦେଶ ଓ ସମୟର ଭିନ୍ନତା ଅନୁସାରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଦେଶକାଲାନ୍ତରଗତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏକ ଏଵ ଯଥା ଗିରିଃ । ବୀଜଂ ଫଲାନ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏକମ୍ ଅତ୍ରାନ୍ଯତାସ୍ତି ନୋ
ପାହାଡ଼ ଦେଶ କିମ୍ବା ସମୟ ବଦଳିଲେ ଯେପରି ସେଇ ରହିଥାଏ, ସେପରି ବୀଜରୁ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଵଟତା ଵଟଧାନାଯାଂ ଯାଦୃକ୍କାଲୋଦଯା ଯଥା । ତଥା ଜଡାଜଡେଯଂ ଶ୍ରୀସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଚିନ୍ମଯାତ୍ମନି
ଯେପରି ବଟବୃକ୍ଷର ସ୍ୱଭାବ ବଟବୀଜରେ ସମୟ ଆସିଲେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ଜଡ଼ ଓ ଅଜଡ଼ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନାର ଆତ୍ମାରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଆକାରରାଶିରୂପେଣ ଭୂରିଭାଵଵିକାରିଣା । ଆଭାସ ଏଵ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵପ୍ନେନେଵ ମନୋ ନୃପ
ହେ ରାଜା, ମନ ଅନେକ ଆକାର ଧରି, ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ, କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଏହା ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚମକେ।
ଶୈଲାଦ୍ଯାକାରତା ସ୍ଥୂଲା ଯଥାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯା ସତ୍ଯା ଵା ତଥା ଵଦ ପୁନର୍ ମମ
ଯେପରି ଏହି ପରମାତ୍ମାରୁ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଆକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଆଉଥରେ ମୋତେ କହ।
ଇତି ସର୍ଵଂ ସମଂ ଶାନ୍ତଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ତତମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ । ଅପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅନାଭାସମ୍ ଆସୀଦ୍ ଅସ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ, ଶାନ୍ତ, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପିତ, ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ଦେଖାଯାଉନଥିବା; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ଏବେ ଅଛି, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ।
ଯନ୍ ନୋର୍ଧ୍ଵଂ ନାପ୍ଯ୍ ଅଧୋ ନାଶା ନ ତମୋ ନ ପ୍ରକାଶନମ୍ । ନେତରତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଚ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ସଦୈଵ ଚ
ଯାହା ଉପରେ ନୁହେଁ, ତଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ଅନ୍ଧାର ନୁହେଁ, ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ତଥାପି ସମସ୍ତ ଦିନ, ସଦା ସର୍ବଦା ଅଛି।
ଚିନ୍ମାତ୍ରୈକାତ୍ମନା ତେନ ପରମେଣେଶ୍ଵରେଣ ନଃ । ଆଦ୍ଯନ୍ତମଧ୍ଯମୁକ୍ତେନ ସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚେତିତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ଯିଏ ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଏବଂ ଏକତାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ ମଧ୍ୟ ନଥିବା ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ସ୍ଥିତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପରୂପାତ୍ମା ମନୋମୂର୍ତିର୍ ଅଜସ୍ ତତଃ । ତେନ ସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଵ୍ଯୋମ ମନସେଦଂ ବୃହଦ୍ଵପୁଃ
ତାପରେ, ଏହି ଅଜନ୍ମା ମନର ଆକୃତି ଏବଂ ସଂକଳ୍ପର ରୂପରେ ତିନିଅଁ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେଇ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିସ୍ତୃତ ମନର ଆକାଶ ଉପଜିଛି।
ମନୋଵ୍ଯୋମ୍ନୋର୍ ଘନତଯା ସମ୍ପନ୍ନḫ ପଵନସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ । ମନୋଵ୍ଯୋମାନିଲାଶ୍ଲେଷାତ୍ ପ୍ରକାଶଂ ବୁଦ୍ଧଵାଂସ୍ ତତଃ
ମନ ଓ ଆକାଶର ଘନତାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ହଲେଲା; ମନ, ଆକାଶ ଓ ବାୟୁ ମିଶିବାରୁ ପରେ ଆଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ତେଜୋଽଂଶଭାଵସଙ୍କଲ୍ପରୂପଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ପଯସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ସ ଚତୁଷ୍ଟଯପିଣ୍ଡୋ ଽଥ ମନସୋ ଽଣ୍ଡତଯେକ୍ଷିତଃ
ପରେ, ଆଲୋକର ଅଂଶ ଏବଂ ସଂକଳ୍ପର ରୂପରେ ଜଳ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏହି ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ଏକଠା ହୋଇ, ମନରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି।