ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତନ୍ମଯେନୈଵ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତା । ଆତ୍ମୈଵ ଜଗତାମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଦେହାଦ୍ଯର୍ଥଜାଲକମ୍
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜଣେ ଜଣା ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ତ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜାଲ ମାତ୍ର।
ପଦାର୍ଥଜାତଂ ଦେହାଦି ଵିଦା ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଦୂରତଃ । ଆଶୀତଲାନ୍ତẖକରଣୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମମଯୋ ଭଵ
ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖି ଛାଡିଦିଅ। ଶାନ୍ତ ଓ ଶିତଳ ମନ ରଖ, ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କର।
ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ଆତ୍ମାତ୍ମନୈଵାହ୍ରିଯତେ ସର୍ଵାତ୍ମାତ୍ମାନୁଭୂତିତଃ
ଆତ୍ମା ନିଜର ସହଚର, ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଏ।
ଯଥା ଜଲାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତି ସମୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ମହାମ୍ବୁଧେଃ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବିନା ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଯଥାର୍କẖ କୁମ୍ଭଲକ୍ଷେଷୁ ତଥାତ୍ମା ଦେହପଙ୍କ୍ତିଷୁ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନଷ୍ଟାନଷ୍ଟାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଅସୌ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଘଡ଼ିର ପାଣିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଅନେକ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦେହଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହେଉ କି ଅବିକଳ ରୁହୁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅନାତ୍ମଧୀẖ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପି ଶୁକ୍ତୌ ରଜତତା ଯଥା । ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅନଘ ମିଥ୍ଯା ସା ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ଇହାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଭାବ ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହା ମିଥ୍ୟା, ହେ ନିର୍ମଳ, କାରଣ ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ ସା ସଂସାରନିବନ୍ଧନୀ । ଦେହଦୁẖଖାନୁପାତିତ୍ଵାଦ୍ ଅସାରତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଵସ୍ତୁନଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ବୋଧ ହେଉଛି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନର କାରଣ, କାରଣ ଦେହ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଏହାର କିଛି ନିଜସ୍ୱ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ନକିଞ୍ଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପୋ ଽସ୍ମି ଯଥୈତେ ଗଗନାଦଯଃ । ଇତି ଯା ଶାଶ୍ଵତୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ସା ନ ସଂସାରବନ୍ଧନୀ
‘ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଆକାଶ ଓ ଏହାପରି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର’ ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୁଧି ସଂସାର ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଵିମଲତୋଯାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଭାନୁଜମ୍ । ତେଜସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସର୍ଵତ୍ର ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଜଳର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ଭିତ୍ତୌ ନଭସି ପାତାଲେ ପୁରୋ ଦୂରେ ଚ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମା ତ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଅପି କାଲେଷୁ ନାସୌ ନଶ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ଭିତିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ, ନିକଟ କିମ୍ବା ଦୂରରେ ଯେଉଁଠି ଥିବି, ଆତ୍ମା ତିନି କାଳରେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଛେଦାଦୀନାମ୍ ଅଗମ୍ଯଂ ଖଂ ଯଥୈଵାତ୍ମା ତଥୈଵ ହି । ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକୋ ଭେଦୋ ଯଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରାତ୍ମତାତ୍ମନି
ଯେପରି ଆକାଶକୁ କେହି କଟିପାରେନାହିଁ କିମ୍ବା କିଛି କରିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ହୋଇପାରେନାହିଁ। ଏଠି ଏତିକି ତଫାତ୍—ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ।
ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ଯଥା ହେମ୍ନୋ ଽଙ୍ଗଦାଦିତା । ଆତ୍ମନସ୍ ତଦତଦ୍ରୂପଂ ତଥୈଵ ଜଗଦାଦିତା
ଯେପରି ସୁନା ନାନା ପ୍ରକାର ଗହଣା ଭାବେ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ସରିତାମ୍ ଆସମୁଦ୍ରାନ୍ତଂ ଯଥୈଵାମ୍ବୁ ଵିଵର୍ତତେ । ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସିନାଜସ୍ରଂ ତରଙ୍ଗୌଘେନ ଵାରିଣି
ଯେପରି ନଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଉଠିବା ଓ ଭାଙ୍ଗିବା ସହିତ ସଦା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ପାଉଛି।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସମୁଲ୍ଲାସସ୍ ତଥୈଵାଯଂ ଵିଲୋକ୍ଯତେ । ନାନାପଦାର୍ଥଜାଲେନ ଵିନାଶାବ୍ଧିଂ ପ୍ରଧାଵତା
ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାର ଖେଳ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଝୁଣ୍ଡ ନାଶର ସମୁଦ୍ରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି।
ଵିନାଶଵାଡଵାକ୍ରାନ୍ତଂ ଭୀମଂ କାଲମହାର୍ଣଵମ୍ । ଜଗଜ୍ଜାଲତରଙ୍ଗିଣ୍ଯୋ ଯାନ୍ତି ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ
ଏହି ସଂସାରର ତରଙ୍ଗମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ, ନାଶର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ଭୟଙ୍କର କାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଯାଉଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅପୂର୍ଣସ୍ଯ ଯḫ ପାତା କାଲଵାରିଧେଃ । ତମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ମହାଗସ୍ତ୍ଯଂ ରାଜନ୍ ଭାଵଯ ଵିନ୍ଧ୍ଯଵତ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପାର କାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିଏ ପିଇପାରିବ, ସେ ମହା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଭଳି ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କର।
ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ସଂସାରୋଚ୍ଛେଦନୋଦ୍ଯତୈଃ । ଆତ୍ମାଦିକାẖ କୃତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଵାଗତୀତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନା ଓ ସଂସାର ଛାଡିବା ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ, 'ଆତ୍ମା' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ଏହି ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ।
ନ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅସ୍ତି ସର୍ପତ୍ଵଂ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା କḫ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ନାତ୍ମନୋ ଽସ୍ତି କ୍ଵଚିଦ୍ ବନ୍ଧୋ ମା ମୋହାଦ୍ ଭାଵଯାଙ୍ଗ ତମ୍
ରସିଏ ମଧ୍ୟରେ ସାପ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକ ଭୁଲରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ—ମୋହରେ ପଡି ଏହାକୁ ଭାବିବା ନାହିଁ, ପୁଆ।
ମୋହସ୍ ତଦ୍ଭାଵନାମାତ୍ରମ୍ ଆହୁର୍ ମୋହହରା ନରାଃ । ତମ୍ ଏଵ ଭାଵନାତ୍ଯାଗାତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଜ୍ଵରତାଂ ଵ୍ରଜ
ଯେଉଁମାନେ ମୋହ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ମୋହ କେବଳ ଏପରି ଭାବନା ଅଟୁଟ। ଏହି ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଲେ, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇପାରିବ।
ଏଷ ଏଵାନ୍ଧକାରୋ ଽସାଵ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ପରଂ ମଲମ୍ । ପ୍ରାଗ୍ ଅବଦ୍ଧସ୍ଯ ବନ୍ଧେନ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯẖ କିଲାତ୍ମନଃ
ଏହି ଭାବନା ହିଁ ଅନ୍ଧକାର, ଏହି ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଳ। ଯେ ଆତ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଅବନ୍ଧ, ସେଥିରେ ଯେଉଁ ସଂକଳ୍ପ ହେଉଛି, ସେଇ ହିଁ ବନ୍ଧନ।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଦେହାଦୌ ଦୃଶ୍ଯଜାଲକେ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉପାରୂଢୋ ଗୂଢସ୍ ତିଷ୍ଠ ଯଥାସୁଖମ୍
ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁରେ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିଥିଲୁ, ସେଠାରୁ ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହେଇ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରୁହ, ଯେପରି ତୁମେ ଚାହଁ।
କୁଚକୋଟରସଂସୁପ୍ତଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଜନନୀ ସୁତମ୍ । ଯଥା ରୋଦିତି ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ତଥାତ୍ମାର୍ଥମ୍ ଅଯଂ ଜନଃ
ମାଆ ନିଜ ଛାତିରେ ଶୁଆ ଶିଶୁକୁ ଭୁଲିଯାଇ, ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦେ, ସେହିପରି ଲୋକେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି।
ଅଜରାମରମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପରିରୋଦିତି । ହା ହତୋ ଽହମ୍ ଅନାଥୋ ଽହଂ ନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମୀତି ଜନୋ ମୁଧା
ଆତ୍ମା ଅଜର ଓ ଅମର ବୋଲି ଜାଣିନଥିବା ଲୋକେ ବ୍ୟର୍ଥରେ କାନ୍ଦନ୍ତି—'ହା, ମୁଁ ଶେଷ ହେଲି, ମୋର କିଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ହେରାଇଗଲି!'
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଭେଦେ ଦେହସ୍ଥେ ମରଣାଭିଧେ । ଲୋକୋ ଽନୁଶୋଚତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ମୂଢତା
ଦେହ ଦେଶ, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଦେହକୁ 'ମୃତ୍ୟୁ' ବୋଲି କୁହାଯିବାରେ, ଲୋକେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି—ଏହି ମୂର୍ଖତା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ!
ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଭେଦଂ ଯଦି ଦେହୋ ଽନୁଧାଵତି । ତଦ୍ ଅନାଦେର୍ ଅନାଶସ୍ଯ କିମ୍ ଅସ୍ଯାଗତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯଦି ଦେହ ଦେଶ, କାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତାକୁ ଅନୁସରେ, ତେବେ ଏହି ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କଣ ନୂଆ କିଛି ଆସିପାରିବ?
ଅନ୍ଯଦ୍ ଭୁକ୍ତଂ ଵାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ତଦ୍ ଯଜ୍ ଜନଵ୍ରଜୈଃ । ଦେହସ୍ଯ ନାଶିନୋ ନାଶେ ଆତ୍ମନାଶୋ ଽନୁଶୋଚ୍ଯତେ
କିଛି ଖାଇଯାଇ ମୁଣ୍ଡାଯାଏ, ଆଉ କିଛି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯାଏ; ଏହି ନଶ୍ୱର ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆତ୍ମାର ନାଶକୁ କାହିଁକି ଶୋକ କରାଯାଏ?
ଦେହାତ୍ମନୋର୍ ମହୀପାଲ ସଵିକାରାଵିକାରଯୋଃ । ସୁଵର୍ଣଭସ୍ମୋପମଯୋସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧẖ କ ଇଵୈତଯୋଃ
ହେ ରାଜା, ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଦେହ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆତ୍ମା—ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ କଣ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି? ଏମିତି ଯେପରି ଶୁଣା ଓ ତାହାର ଖାକରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ନାନାକାରଵିକାରାଖ୍ଯୈସ୍ ସ୍ଵଵିଲାସୈର୍ ଅନନ୍ଯଗୈଃ । ଲୀଲଯୈଵ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମାଯଂ ଗୋପଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ନାନା ପ୍ରକାର ଆକୃତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ, ନିଜ ଖେଳରେ, ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରହେ, ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି।
ସର୍ଗନିର୍ମାଣସଂହାରୈର୍ ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଗତୈଃ । ଅକାରଣସ୍ଵଭାଵେନ ଵିତ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି
ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ — ଏହିମାନେ ପରସ୍ପରର କାରଣ ହୋଇ — ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ, ସେଇ ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
କ୍ରୀଡତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ଶିଶୁର୍ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପୈର୍ ଲୀଲଯୋମ୍ଭିତୈଃ । ତୃଣୈର୍ ମଣିମ୍ ଇଵାତ୍ମାନଂ ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଆଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଚଞ୍ଚଲୈଃ
ଆତ୍ମା ଏମିତି ଖେଳେ — ଏକ ଶିଶୁ ଯେପରି ମନର ଖେଳା କଳ୍ପନା ସହିତ ଖେଳେ — ଏହି ଅସ୍ଥିର ଭାବନାମାନେ ଏପରି ଆତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱଚ୍ଛ ସ୍ୱଭାବକୁ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ମଣିକୁ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଢାକି ଦିଏ।