ମୂଢେ ଜୀଵେ ମନଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯାଦିକଲନଂ ଵିଦୁଃ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଭ୍ରମିତ ଜୀବରେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଏହାଦିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଦେହାଦ୍ ଅନନ୍ତରଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏତି କେଵଲମ୍ । ନ ଜରାମରଣାର୍ତୀନାଂ ଭୂଯୋ ଭଵତି କାରଣମ୍
ଦେହ ଛାଡିବା ପରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା କେବଳ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପୁଣି ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥାସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ ଇଵ ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଗିରେର୍ ଭଵେତ୍ । ତଥାକର୍ତୈଵ କର୍ତେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚେତନସ୍ ତନୌ
ଯେପରି ଜଳ କମ୍ପିଲେ ପାହାଡ଼ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କମ୍ପିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅକର୍ତ୍ତା ଚେତନା ଦେହରେ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଶାରୀରେଷୁ ଵିଲାସେଷୁ ସୋମ୍ଯ ଏଵାଶଯେଶ୍ଵରଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଵିକାରେଷୁ ମୁଖସ୍ଯେଵାନୁଵର୍ତତେ
ଦେହ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପରେ ହୃଦୟର ନାଥ ସଦା ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ମୁହଁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥାର୍କଶ୍ ଚଞ୍ଚଲୋ ଵାରି ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ । ତଥାତ୍ମା ଚଞ୍ଚଲୋ ଦେହେ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଆସଲରେ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି।
ଯଥା ଘଟେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଘଟାକାଶଂ ନ ନଶ୍ଯତି । ତଥା ନଷ୍ଟେଷୁ ଦେହେଷୁ ନାତ୍ମା ନଶ୍ଯତି କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେପରି ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ିଭିତର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କାହାରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରରହିତୋ ଽର୍ଥାନୁରଞ୍ଜନମ୍ । ଯଥାମଲୋ ମଣିର୍ ଧତ୍ତେ ଧତ୍ତେ ଦେହଂ ତଥେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଦୋଷରହିତ ମଣି ନିଜ ଚମକରେ ଜିନିଷକୁ ରଙ୍ଗାଏ, ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେପରି ଈଶ୍ୱର ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରୈẖ କିଂ ଵା ମଧୁରସସ୍ ତରୁମ୍ । ଯଥୋଲ୍ଲାସଯତି ପ୍ରୋଚ୍ଚୈସ୍ ତଥା ଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍
ଏକ ମଧୁର ଗଛ ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନରୁ କଣ ପାଏ? ଯେପରି ସେ ନିଜେ ଉଲ୍ଲାସରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଜଗତ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵର୍ତିନି ଯଥା ମଧୁରଦ୍ରଵ୍ଯସଞ୍ଚଯେ । ସ୍ଥିତଂ ମାଧୁର୍ଯମ୍ ଅଖିଲେ ତଥାତ୍ମା ଵସ୍ତୁଜାଲକେ
ଯେପରି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠାରେ ମିଠା ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେଇ ମିଠାସ ଭରିଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପି ଅଛି।
ଯଥାର୍କୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଯାତି ଜନ୍ତୋସ୍ ତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ନ ତୁ ସତ୍ଯେନ ତଥାତ୍ମା ଵପୁଷାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଲେ ଚାଲିଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଦଢ଼ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦଢ଼ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ—ଏହା ମାୟା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବଵିନାଶେଷୁ ଯଥା ନ ମକୁରାଦଯଃ । ନଶ୍ଯନ୍ତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଦେହସ୍ଯ ନାଶେ ନାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଲେ ହେଲେ ହାରାଯିବା ସମୟରେ ଆଇନା ଓ ଏହାଦି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଙ୍ଗାରାଦିଷୁ ଦଗ୍ଧେଷୁ ଯଥା ହେମ ନ ଦହ୍ଯତେ । ତଥା ଦେହେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି କୋଇଳା ଓ ଏହାଦି ଜଳିଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନା ଜଳିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦୃଶ୍ଯୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ରାହୁର୍ ଗୃହୀତେନ ଯଥେନ୍ଦୁନା । ତଥାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମା ଚେତ୍ଯେନାତ୍ମାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ରାହୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନୁଭୂତିମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ପ୍ରତିବିମ୍ବାର୍ହତା ମଣୌ । ପ୍ରତିବିମ୍ବେନ ତଦ୍ଵଦ୍ ଵୈ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚେତ୍ଯେନ ଚେତ୍ଯତେ
ଯେପରି ଏକ ମଣି ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡିବାଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ସେଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହା ଧାରଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲମୁକ୍ତାଯାଶ୍ ଚିତୋ ଯତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଷଯାତିଶଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ଚିନ୍ତାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜେ ନିଜରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣ।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥେ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତେ । ଆଦର୍ଶେ ମଲମୁକ୍ତେ ହି ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧତାରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼େ।
ନ ଶାସ୍ତ୍ରୈର୍ ନାପି ଗୁରୁଣା ଦୃଶ୍ଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯା ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଯା ଧିଯା
ପାଠ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ନିଜର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଇମେ ଦେହାଦଯସ୍ ସର୍ଵେ ଭାଵାḫ ପ୍ରକୃତିରୂପିଣଃ । ନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତୋ ନ ସନ୍ତୋ ଽପି ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଽନଘ
ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ପ୍ରକୃତିର ରୂପ; ଏମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏମାନେ କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ପଥିକାḫ ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରାଗଦ୍ଵେଷଵିମୁକ୍ତଯା । ଯଥା ଧିଯା ତଥୈଵୈତେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ଲିପ୍ତ ମନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି ରାସ୍ତାରେ ଯାତ୍ରୀମାନେକୁ ଦେଖେ, ସେପରି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଏତେଷୁ ନାଦରẖ କାର୍ଯସ୍ ସତା ନୈଵାଵଧୀରଣମ୍ । ପଦାର୍ଥମାତ୍ରତାନିଷ୍ଠାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଏମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖି ରହିବା ଭଲ।
ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତନ୍ମଯେନୈଵ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତା । ଆତ୍ମୈଵ ଜଗତାମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଦେହାଦ୍ଯର୍ଥଜାଲକମ୍
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜଣେ ଜଣା ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ତ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜାଲ ମାତ୍ର।
ପଦାର୍ଥଜାତଂ ଦେହାଦି ଵିଦା ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଦୂରତଃ । ଆଶୀତଲାନ୍ତẖକରଣୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମମଯୋ ଭଵ
ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେକୁ ଦୂରେ ରଖି ଛାଡିଦିଅ। ଶାନ୍ତ ଓ ଶିତଳ ମନ ରଖ, ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କର।
ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ଆତ୍ମାତ୍ମନୈଵାହ୍ରିଯତେ ସର୍ଵାତ୍ମାତ୍ମାନୁଭୂତିତଃ
ଆତ୍ମା ନିଜର ସହଚର, ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଏ।
ଯଥା ଜଲାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତି ସମୁଦ୍ରତ୍ଵଂ ମହାମ୍ବୁଧେଃ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବିନା ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଯଥାର୍କẖ କୁମ୍ଭଲକ୍ଷେଷୁ ତଥାତ୍ମା ଦେହପଙ୍କ୍ତିଷୁ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନଷ୍ଟାନଷ୍ଟାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଅସୌ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଘଡ଼ିର ପାଣିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଅନେକ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦେହଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହେଉ କି ଅବିକଳ ରୁହୁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, କେବେ ଉଦୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅନାତ୍ମଧୀẖ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପି ଶୁକ୍ତୌ ରଜତତା ଯଥା । ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଅନଘ ମିଥ୍ଯା ସା ସର୍ଵଗତ୍ଵାଦ୍ ଇହାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଏକ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଭାବ ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହା ମିଥ୍ୟା, ହେ ନିର୍ମଳ, କାରଣ ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ ସା ସଂସାରନିବନ୍ଧନୀ । ଦେହଦୁẖଖାନୁପାତିତ୍ଵାଦ୍ ଅସାରତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଵସ୍ତୁନଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ବୋଧ ହେଉଛି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନର କାରଣ, କାରଣ ଦେହ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଏହାର କିଛି ନିଜସ୍ୱ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ନକିଞ୍ଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପୋ ଽସ୍ମି ଯଥୈତେ ଗଗନାଦଯଃ । ଇତି ଯା ଶାଶ୍ଵତୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ସା ନ ସଂସାରବନ୍ଧନୀ
‘ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଆକାଶ ଓ ଏହାପରି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର’ ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବୁଧି ସଂସାର ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଵିମଲତୋଯାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଭାନୁଜମ୍ । ତେଜସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସର୍ଵତ୍ର ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ
ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଜଳର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ଭିତ୍ତୌ ନଭସି ପାତାଲେ ପୁରୋ ଦୂରେ ଚ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଆତ୍ମା ତ୍ରିଷ୍ଵ୍ ଅପି କାଲେଷୁ ନାସୌ ନଶ୍ଯତି କର୍ହିଚିତ୍
ଭିତିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ, ନିକଟ କିମ୍ବା ଦୂରରେ ଯେଉଁଠି ଥିବି, ଆତ୍ମା ତିନି କାଳରେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।