ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତି ନିରାମଯମ୍ । ନୈକ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସଂଵିଦ୍ଭାନଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଦୁଃଖରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଚେତନା ଜଗମଗାଉଛି।
ଏକଂ ଯଥା ସ୍ଫୁରତି ଵାରି ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୈର୍ ଏଵଂ ପରିସ୍ଫୁରତି ଚିତ୍ତମ୍ ଅକିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ । ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷକଲନେ ପ୍ରଵିମୁଚ୍ଯ ଦୂରେ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵାଭଯତଯୋଦଯସାର ଏଵ
ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ସେଥିରୁ ଦୂରେ ରୁହି, ଭୟହୀନତା ଓ ଜାଗୃତିର ସାରରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତାସ୍ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରସଂଵିଦଃ । ଆପସ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତି ଭୂମିପ ଜୀଵତାମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପନା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ, ସେମାନେ ପାଣି ଯେମିତି ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଜୀବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତେ ଜୀଵାସ୍ ସଂସରନ୍ତୀହ ସଂସାରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତେ । ସ୍ଵକର୍ମକରଣାଦ୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବ୍ଜେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ମଧୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ଜୀବମାନେ ପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଇଥିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତି, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମାପି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କୁର୍ଵଦ୍ ଏଵ କରୋତି ନୋ । ଜନନିଷ୍ଠାନି ଦିଵସକର୍ମାଣୀଵ ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ କିଛି କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସବୁ କାମ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଦିନ ଆସେ।
ଚଲତ୍ଯ୍ ଅଚେତନମ୍ ଅଯୋ ଯଥାଯସ୍କାନ୍ତସନ୍ନିଧୌ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ସର୍ଗୋ ଽଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥିତେ ପରମାତ୍ମନି
ଯେପରି ଲୋହା ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଆସିଲେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ପରମ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଚଳିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵପରିସ୍ପନ୍ଦଜୋ ଵାରି ଯଥାଵର୍ତḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥାଯଂ ଚିନ୍ମଯେ ଜୀଵେ ଦେହସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଜଳର ନିଜ ଗତିରୁ ଏକ ଚକ୍ର ବନେ, ସେହିପରି ଚେତନାମୟ ଜୀବରେ ଦେହ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥାଲାତପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଧେମଚକ୍ରଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଏଵଂ ସ୍ଵଚେତନସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ରୁତ ଘୂରାଇଲେ ଆଗୁନର ଏକ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ନିଜ ଚେତନାର ଚଳନରୁ ଏହି ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ନଦନଦୀଭେଦାଦ୍ ବହୁତ୍ଵଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ଏଵମ୍ ଆକାରଭେଦେନ ନାନାତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ନଦୀ ଓ ନାଳା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯିବାରୁ ଜଳରେ ବହୁତ୍ୱ ବିଚାର କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତାରୁ ପରମାତ୍ମାରେ ନାନାପ୍ରକାର ଭାବନା ହୁଏ।
ସୁଖଦୁẖଖଦଶାମୋହୋ ମନସ୍ଯ୍ ଏଵାସ୍ତି ନାତ୍ମନି । କେଯୂରକଟକାଦିତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପେ ଽସ୍ତି ନ ହେମନି
ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ମନରେ ରହିଥାଏ, ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଯେପରି କଙ୍କଣ ବା ବାହୁବଳୟ ଭାବନାରେ ଅଛି, ସୁନାରେ ନୁହେଁ।
ମୂଢେ ଜୀଵେ ମନଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯାଦିକଲନଂ ଵିଦୁଃ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଭ୍ରମିତ ଜୀବରେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଏହାଦିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଦେହାଦ୍ ଅନନ୍ତରଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏତି କେଵଲମ୍ । ନ ଜରାମରଣାର୍ତୀନାଂ ଭୂଯୋ ଭଵତି କାରଣମ୍
ଦେହ ଛାଡିବା ପରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା କେବଳ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପୁଣି ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥାସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ ଇଵ ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଗିରେର୍ ଭଵେତ୍ । ତଥାକର୍ତୈଵ କର୍ତେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚେତନସ୍ ତନୌ
ଯେପରି ଜଳ କମ୍ପିଲେ ପାହାଡ଼ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କମ୍ପିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅକର୍ତ୍ତା ଚେତନା ଦେହରେ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଶାରୀରେଷୁ ଵିଲାସେଷୁ ସୋମ୍ଯ ଏଵାଶଯେଶ୍ଵରଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଵିକାରେଷୁ ମୁଖସ୍ଯେଵାନୁଵର୍ତତେ
ଦେହ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପରେ ହୃଦୟର ନାଥ ସଦା ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ମୁହଁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥାର୍କଶ୍ ଚଞ୍ଚଲୋ ଵାରି ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ । ତଥାତ୍ମା ଚଞ୍ଚଲୋ ଦେହେ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଆସଲରେ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି।
ଯଥା ଘଟେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଘଟାକାଶଂ ନ ନଶ୍ଯତି । ତଥା ନଷ୍ଟେଷୁ ଦେହେଷୁ ନାତ୍ମା ନଶ୍ଯତି କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେପରି ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ିଭିତର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କାହାରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରରହିତୋ ଽର୍ଥାନୁରଞ୍ଜନମ୍ । ଯଥାମଲୋ ମଣିର୍ ଧତ୍ତେ ଧତ୍ତେ ଦେହଂ ତଥେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଦୋଷରହିତ ମଣି ନିଜ ଚମକରେ ଜିନିଷକୁ ରଙ୍ଗାଏ, ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେପରି ଈଶ୍ୱର ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରୈẖ କିଂ ଵା ମଧୁରସସ୍ ତରୁମ୍ । ଯଥୋଲ୍ଲାସଯତି ପ୍ରୋଚ୍ଚୈସ୍ ତଥା ଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍
ଏକ ମଧୁର ଗଛ ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନରୁ କଣ ପାଏ? ଯେପରି ସେ ନିଜେ ଉଲ୍ଲାସରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଜଗତ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵର୍ତିନି ଯଥା ମଧୁରଦ୍ରଵ୍ଯସଞ୍ଚଯେ । ସ୍ଥିତଂ ମାଧୁର୍ଯମ୍ ଅଖିଲେ ତଥାତ୍ମା ଵସ୍ତୁଜାଲକେ
ଯେପରି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠାରେ ମିଠା ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେଇ ମିଠାସ ଭରିଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପି ଅଛି।
ଯଥାର୍କୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଯାତି ଜନ୍ତୋସ୍ ତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ନ ତୁ ସତ୍ଯେନ ତଥାତ୍ମା ଵପୁଷାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଲେ ଚାଲିଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଦଢ଼ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦଢ଼ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ—ଏହା ମାୟା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବଵିନାଶେଷୁ ଯଥା ନ ମକୁରାଦଯଃ । ନଶ୍ଯନ୍ତି ତଦ୍ଵଦ୍ ଦେହସ୍ଯ ନାଶେ ନାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଲେ ହେଲେ ହାରାଯିବା ସମୟରେ ଆଇନା ଓ ଏହାଦି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଙ୍ଗାରାଦିଷୁ ଦଗ୍ଧେଷୁ ଯଥା ହେମ ନ ଦହ୍ଯତେ । ତଥା ଦେହେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି କୋଇଳା ଓ ଏହାଦି ଜଳିଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସୁନା ଜଳିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦୃଶ୍ଯୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ରାହୁର୍ ଗୃହୀତେନ ଯଥେନ୍ଦୁନା । ତଥାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମା ଚେତ୍ଯେନାତ୍ମାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ରାହୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନୁଭୂତିମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ପ୍ରତିବିମ୍ବାର୍ହତା ମଣୌ । ପ୍ରତିବିମ୍ବେନ ତଦ୍ଵଦ୍ ଵୈ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚେତ୍ଯେନ ଚେତ୍ଯତେ
ଯେପରି ଏକ ମଣି ଭିତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡିବାଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ସେଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହା ଧାରଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଜାଲମୁକ୍ତାଯାଶ୍ ଚିତୋ ଯତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଷଯାତିଶଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ ଚିତ୍ତ ଚିନ୍ତାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜେ ନିଜରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣ।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥେ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତେ । ଆଦର୍ଶେ ମଲମୁକ୍ତେ ହି ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧତାରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼େ।
ନ ଶାସ୍ତ୍ରୈର୍ ନାପି ଗୁରୁଣା ଦୃଶ୍ଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯା ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଯା ଧିଯା
ପାଠ୍ୟଗ୍ରନ୍ଥ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିହେବା ଯାଏନାହିଁ; ନିଜର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଇମେ ଦେହାଦଯସ୍ ସର୍ଵେ ଭାଵାḫ ପ୍ରକୃତିରୂପିଣଃ । ନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତୋ ନ ସନ୍ତୋ ଽପି ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଽନଘ
ଏହି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ପ୍ରକୃତିର ରୂପ; ଏମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏମାନେ କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।
ପଥିକାḫ ପଥି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରାଗଦ୍ଵେଷଵିମୁକ୍ତଯା । ଯଥା ଧିଯା ତଥୈଵୈତେ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯଃ
ଯେପରି ଏକ ନିର୍ଲିପ୍ତ ମନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି ରାସ୍ତାରେ ଯାତ୍ରୀମାନେକୁ ଦେଖେ, ସେପରି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଏତେଷୁ ନାଦରẖ କାର୍ଯସ୍ ସତା ନୈଵାଵଧୀରଣମ୍ । ପଦାର୍ଥମାତ୍ରତାନିଷ୍ଠାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵ୍ ଏତେ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଏମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖି ରହିବା ଭଲ।