ଅଵିନାଶଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ତତ୍ ତଦ୍ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ତତ୍ ତତ୍ ତତ୍ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ ଅମଲଂ ପରମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ଅଛି, ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଅବିନାଶୀ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅନନ୍ତଭୂତପର୍ଣାଯା ଜାତାଯା ଵ୍ଯୋମକାନନେ । ଋକ୍ଷଜାଲକପୁଷ୍ପାଯାସ୍ ସର୍ଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ ତୁ ତଦ୍ ରସଃ
ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଅନନ୍ତ ପତ୍ର ଥିବା ସୃଷ୍ଟିର ଲତାରେ, ଆକାଶର ଅରଣ୍ୟରେ, ତାରାମାଳାର ଫୁଲରେ ବିପ୍ରସ୍ତାରିତ ଅଛି।
ତତ୍ ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଆଭାନଂ ଯତ୍ ପରିସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧାମ୍ଭୋଧିଜଲଵତ୍ ତଜ୍ ଜଗଜ୍ଜାଲତାଂ ଗତମ୍
ସେଇ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହା ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ଅଶାନ୍ତ ନ ହୋଇଥିବା ଜଳର ପରି, ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଵଂ ପରାତ୍ ସମାଯାତା ରାଜନ୍ ସର୍ଗପରମ୍ପରାଃ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଏଭଳି, ରାଜା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ମହା ଦର୍ପଣରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।
ତାସ୍ ସ୍ଵଭାଵସମୁତ୍ପନ୍ନା ବହ୍ଵ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ମିଥୋ ଜୀଵାଦିନାମଭିଃ
ଏହି ଅନେକ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟମାନେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣର ଭୂମିକା ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ 'ଜୀବ' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭୂତତାମ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇତରା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
କିଛି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ନେଇଥାଏ, କିଛି ଭୂତ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନତା ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।
ଗୃହୀତକଲନା ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯଶ୍ ଶକ୍ତଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ହି । ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ମିତଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଅହଂଜ୍ଞାନାତ୍ମିକାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତିମାନେ ସୀମିତ ଭାବ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ଜଣେ ଅଲଗା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ଅହଂଭାବ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ତାẖ କୋଶକାରକ୍ରିମିଵତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବନ୍ଧନମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତାḫ ପରିମିତଂ ରୂପଂ ରଞ୍ଜନଂ ସ୍ଫଟିକା ଇଵ
ସେମାନେ ରେଶମ କୀଟ ଭଳି ନିଜେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସୀମିତ ରୂପ ପାଇ ପରେ, ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭଳି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧୋ ନ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ତାସ୍ ସ୍ଵଯଂ ବନ୍ଧନଂ ଗତାଃ । ମୁଗ୍ଧା ହି ଭୀତ୍ଯା ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯକ୍ଷଂ ମାତୃସ୍ତନେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ଯେମାନେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସଲେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଭୟରେ ଭୋଲା ମନେ ମାଆର ଛାତିରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵତସ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ନିଷ୍କାରଣମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ, କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉପଜିଥାଏ ଏବଂ ପରସ୍ପରେ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତି ନିରାମଯମ୍ । ନୈକ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସଂଵିଦ୍ଭାନଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଦୁଃଖରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଚେତନା ଜଗମଗାଉଛି।
ଏକଂ ଯଥା ସ୍ଫୁରତି ଵାରି ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୈର୍ ଏଵଂ ପରିସ୍ଫୁରତି ଚିତ୍ତମ୍ ଅକିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ । ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷକଲନେ ପ୍ରଵିମୁଚ୍ଯ ଦୂରେ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵାଭଯତଯୋଦଯସାର ଏଵ
ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ସେଥିରୁ ଦୂରେ ରୁହି, ଭୟହୀନତା ଓ ଜାଗୃତିର ସାରରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତାସ୍ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରସଂଵିଦଃ । ଆପସ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତି ଭୂମିପ ଜୀଵତାମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପନା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ, ସେମାନେ ପାଣି ଯେମିତି ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଜୀବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତେ ଜୀଵାସ୍ ସଂସରନ୍ତୀହ ସଂସାରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତେ । ସ୍ଵକର୍ମକରଣାଦ୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବ୍ଜେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ମଧୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ଜୀବମାନେ ପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଇଥିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତି, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମାପି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କୁର୍ଵଦ୍ ଏଵ କରୋତି ନୋ । ଜନନିଷ୍ଠାନି ଦିଵସକର୍ମାଣୀଵ ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ କିଛି କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସବୁ କାମ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଦିନ ଆସେ।
ଚଲତ୍ଯ୍ ଅଚେତନମ୍ ଅଯୋ ଯଥାଯସ୍କାନ୍ତସନ୍ନିଧୌ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ସର୍ଗୋ ଽଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥିତେ ପରମାତ୍ମନି
ଯେପରି ଲୋହା ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଆସିଲେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ପରମ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଚଳିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵପରିସ୍ପନ୍ଦଜୋ ଵାରି ଯଥାଵର୍ତḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥାଯଂ ଚିନ୍ମଯେ ଜୀଵେ ଦେହସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଜଳର ନିଜ ଗତିରୁ ଏକ ଚକ୍ର ବନେ, ସେହିପରି ଚେତନାମୟ ଜୀବରେ ଦେହ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥାଲାତପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଧେମଚକ୍ରଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଏଵଂ ସ୍ଵଚେତନସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ରୁତ ଘୂରାଇଲେ ଆଗୁନର ଏକ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ନିଜ ଚେତନାର ଚଳନରୁ ଏହି ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ନଦନଦୀଭେଦାଦ୍ ବହୁତ୍ଵଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ଏଵମ୍ ଆକାରଭେଦେନ ନାନାତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ନଦୀ ଓ ନାଳା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯିବାରୁ ଜଳରେ ବହୁତ୍ୱ ବିଚାର କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତାରୁ ପରମାତ୍ମାରେ ନାନାପ୍ରକାର ଭାବନା ହୁଏ।
ସୁଖଦୁẖଖଦଶାମୋହୋ ମନସ୍ଯ୍ ଏଵାସ୍ତି ନାତ୍ମନି । କେଯୂରକଟକାଦିତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପେ ଽସ୍ତି ନ ହେମନି
ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ମନରେ ରହିଥାଏ, ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଯେପରି କଙ୍କଣ ବା ବାହୁବଳୟ ଭାବନାରେ ଅଛି, ସୁନାରେ ନୁହେଁ।
ମୂଢେ ଜୀଵେ ମନଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯାଦିକଲନଂ ଵିଦୁଃ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଭ୍ରମିତ ଜୀବରେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଏହାଦିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଦେହାଦ୍ ଅନନ୍ତରଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏତି କେଵଲମ୍ । ନ ଜରାମରଣାର୍ତୀନାଂ ଭୂଯୋ ଭଵତି କାରଣମ୍
ଦେହ ଛାଡିବା ପରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା କେବଳ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପୁଣି ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥାସ୍ଫୁରତ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ ଇଵ ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଗିରେର୍ ଭଵେତ୍ । ତଥାକର୍ତୈଵ କର୍ତେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚେତନସ୍ ତନୌ
ଯେପରି ଜଳ କମ୍ପିଲେ ପାହାଡ଼ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କମ୍ପିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅକର୍ତ୍ତା ଚେତନା ଦେହରେ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଶାରୀରେଷୁ ଵିଲାସେଷୁ ସୋମ୍ଯ ଏଵାଶଯେଶ୍ଵରଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଵିକାରେଷୁ ମୁଖସ୍ଯେଵାନୁଵର୍ତତେ
ଦେହ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପରେ ହୃଦୟର ନାଥ ସଦା ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ମୁହଁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥାର୍କଶ୍ ଚଞ୍ଚଲୋ ଵାରି ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ । ତଥାତ୍ମା ଚଞ୍ଚଲୋ ଦେହେ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ତୁ ଚଞ୍ଚଲଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଆସଲରେ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି।
ଯଥା ଘଟେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଘଟାକାଶଂ ନ ନଶ୍ଯତି । ତଥା ନଷ୍ଟେଷୁ ଦେହେଷୁ ନାତ୍ମା ନଶ୍ଯତି କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେପରି ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ିଭିତର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କାହାରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରରହିତୋ ଽର୍ଥାନୁରଞ୍ଜନମ୍ । ଯଥାମଲୋ ମଣିର୍ ଧତ୍ତେ ଧତ୍ତେ ଦେହଂ ତଥେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଦୋଷରହିତ ମଣି ନିଜ ଚମକରେ ଜିନିଷକୁ ରଙ୍ଗାଏ, ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେପରି ଈଶ୍ୱର ଦେହକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରୈẖ କିଂ ଵା ମଧୁରସସ୍ ତରୁମ୍ । ଯଥୋଲ୍ଲାସଯତି ପ୍ରୋଚ୍ଚୈସ୍ ତଥା ଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍
ଏକ ମଧୁର ଗଛ ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମନର ଚିହ୍ନରୁ କଣ ପାଏ? ଯେପରି ସେ ନିଜେ ଉଲ୍ଲାସରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଜଗତ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵର୍ତିନି ଯଥା ମଧୁରଦ୍ରଵ୍ଯସଞ୍ଚଯେ । ସ୍ଥିତଂ ମାଧୁର୍ଯମ୍ ଅଖିଲେ ତଥାତ୍ମା ଵସ୍ତୁଜାଲକେ
ଯେପରି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠାରେ ମିଠା ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେଇ ମିଠାସ ଭରିଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପି ଅଛି।
ଯଥାର୍କୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଯାତି ଜନ୍ତୋସ୍ ତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠତଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ନ ତୁ ସତ୍ଯେନ ତଥାତ୍ମା ଵପୁଷାମ୍ ଇହ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଲେ ଚାଲିଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଦଢ଼ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦଢ଼ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ—ଏହା ମାୟା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ।