କୁତସ୍ ସର୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଆଯାତẖ କିଂସ୍ଵରୂପଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ । କଥଂ କେଷ୍ଵ୍ ଅଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜରାର୍ତିମରଣାପଦଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଣ? ଏଥିରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦୁଃଖ କିପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି?
ଅହଂ କଥଂ ଵା ଵିଷମାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସଂସୃତିଵିଭ୍ରମାତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯେଯ ଘନାସ୍ତୀର୍ଣାଜ୍ ଜାଲାଦ୍ ଇଵ ଵିହଙ୍ଗମଃ
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଘନ ଜାଳରୁ ଉଡିଯାଏ?
ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ଜାନାସି ସକଲା ଗତୀଃ । ଗମ୍ଭୀରସ୍ଯାତିଲୋଲସ୍ଯ ଵରୁଣୋ ଽମ୍ବୁନିଧେର୍ ଇଵ
ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଗତିକୁ ତୁମେ ଏକା ଜାଣିଛ, ଯେପରି ଗଭୀର ଏବଂ ଅତି ଅସ୍ଥିର ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତାକୁ ବରୁଣ ଜାଣନ୍ତି।
ସନ୍ଦେହଵୃକ୍ଷପରଶୁର୍ ହାର୍ଦଧ୍ଵାନ୍ତଦିଵାକରଃ । ପରମାମୃତଶୀତାଂଶୁସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏକḫ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସନ୍ଦେହର ଗଛକୁ କାଟିଦେଇଥିବା କୁହାଡ଼ି, ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମୃତର ଚନ୍ଦ୍ରମା—ତୁମେ ଏକା ପରମେଶ୍ୱର।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଵିଵେକେ ପ୍ରଵିକାସିନି । ଵିତତାନର୍ଥଵିଚ୍ଛେତ୍ତା ସାରḫ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତ୍ଵଯା କୃତଃ
ହାଁ, ବହୁତ ଦିନ ପରେ ବିବେକ ଫୁଟିଉଠିବା ସମୟରେ, ତୁମେ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଜାଳକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାଟିଦେଉଛି।
ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିତରଣଂ ପରଂ ଵିଶ୍ରମଣଂ ଧିଯଃ । ଦୃଶ୍ଯତୃଣ୍ଯାମହାଵାତଂ ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ
ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟ, ମନର ପରମ ବିଶ୍ରାମ, ଦୃଶ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଇଥିବା ବଡ଼ ପବନ—ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ଏହାକୁ ଶୁଣ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତନ୍ ନାସ୍ତି ନୃପ କିଞ୍ଚନ । ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ ଯେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସତରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା ଭଳି, ଏହା ସବୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଯଥା ଵାରିମତିର୍ ମରୌ । ଯଥା ଶୁକ୍ତୌ ରଜତତା ଯଥା ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସୁଧାନିଧୌ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର, ମରୁଭୂମିରେ ପାଣିର ଭ୍ରମ, ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯିବା—
ସର୍ଵଂ ମିଥ୍ଯାଵଭାସାତ୍ମ ସ୍ଫୁରତୀଦମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ପ୍ରଵିଲୋଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଲାତଲୋଚନଭ୍ରମଚକ୍ରଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲଲାଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଗୁନିର ଚକ୍ର ଘୂରୁଥିବା ଭଳି।
ଯତ୍ ତୁ ନୋ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍ । ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାତୀତଂ ଯତ୍ ଖାଦ୍ ଅପି ନକିଞ୍ଚନ
କିନ୍ତୁ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ 'କିଛି ନୁହେଁ' ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଉପରେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—
ଅଵିନାଶଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ତତ୍ ତଦ୍ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ତତ୍ ତତ୍ ତତ୍ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ ଅମଲଂ ପରମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ଅଛି, ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଅବିନାଶୀ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅନନ୍ତଭୂତପର୍ଣାଯା ଜାତାଯା ଵ୍ଯୋମକାନନେ । ଋକ୍ଷଜାଲକପୁଷ୍ପାଯାସ୍ ସର୍ଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ ତୁ ତଦ୍ ରସଃ
ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଅନନ୍ତ ପତ୍ର ଥିବା ସୃଷ୍ଟିର ଲତାରେ, ଆକାଶର ଅରଣ୍ୟରେ, ତାରାମାଳାର ଫୁଲରେ ବିପ୍ରସ୍ତାରିତ ଅଛି।
ତତ୍ ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଆଭାନଂ ଯତ୍ ପରିସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧାମ୍ଭୋଧିଜଲଵତ୍ ତଜ୍ ଜଗଜ୍ଜାଲତାଂ ଗତମ୍
ସେଇ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହା ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ଅଶାନ୍ତ ନ ହୋଇଥିବା ଜଳର ପରି, ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଵଂ ପରାତ୍ ସମାଯାତା ରାଜନ୍ ସର୍ଗପରମ୍ପରାଃ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଏଭଳି, ରାଜା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ମହା ଦର୍ପଣରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।
ତାସ୍ ସ୍ଵଭାଵସମୁତ୍ପନ୍ନା ବହ୍ଵ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ମିଥୋ ଜୀଵାଦିନାମଭିଃ
ଏହି ଅନେକ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟମାନେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣର ଭୂମିକା ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ 'ଜୀବ' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭୂତତାମ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇତରା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
କିଛି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ନେଇଥାଏ, କିଛି ଭୂତ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନତା ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।
ଗୃହୀତକଲନା ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯଶ୍ ଶକ୍ତଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ହି । ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ମିତଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଅହଂଜ୍ଞାନାତ୍ମିକାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତିମାନେ ସୀମିତ ଭାବ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ଜଣେ ଅଲଗା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ଅହଂଭାବ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ତାẖ କୋଶକାରକ୍ରିମିଵତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବନ୍ଧନମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତାḫ ପରିମିତଂ ରୂପଂ ରଞ୍ଜନଂ ସ୍ଫଟିକା ଇଵ
ସେମାନେ ରେଶମ କୀଟ ଭଳି ନିଜେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସୀମିତ ରୂପ ପାଇ ପରେ, ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭଳି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧୋ ନ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ତାସ୍ ସ୍ଵଯଂ ବନ୍ଧନଂ ଗତାଃ । ମୁଗ୍ଧା ହି ଭୀତ୍ଯା ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯକ୍ଷଂ ମାତୃସ୍ତନେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ଯେମାନେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସଲେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଭୟରେ ଭୋଲା ମନେ ମାଆର ଛାତିରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵତସ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ନିଷ୍କାରଣମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ, କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉପଜିଥାଏ ଏବଂ ପରସ୍ପରେ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତି ନିରାମଯମ୍ । ନୈକ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସଂଵିଦ୍ଭାନଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଦୁଃଖରହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଚେତନା ଜଗମଗାଉଛି।
ଏକଂ ଯଥା ସ୍ଫୁରତି ଵାରି ତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୈର୍ ଏଵଂ ପରିସ୍ଫୁରତି ଚିତ୍ତମ୍ ଅକିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ । ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷକଲନେ ପ୍ରଵିମୁଚ୍ଯ ଦୂରେ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵାଭଯତଯୋଦଯସାର ଏଵ
ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ସେଥିରୁ ଦୂରେ ରୁହି, ଭୟହୀନତା ଓ ଜାଗୃତିର ସାରରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାଂ ଯାତାସ୍ ସତ୍ଯାଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରସଂଵିଦଃ । ଆପସ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତି ଭୂମିପ ଜୀଵତାମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପନା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ, ସେମାନେ ପାଣି ଯେମିତି ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଜୀବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ତେ ଜୀଵାସ୍ ସଂସରନ୍ତୀହ ସଂସାରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତେ । ସ୍ଵକର୍ମକରଣାଦ୍ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବ୍ଜେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ମଧୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ଜୀବମାନେ ପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଇଥିବା କାରଣରୁ ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ୍ତି, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମାପି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ କୁର୍ଵଦ୍ ଏଵ କରୋତି ନୋ । ଜନନିଷ୍ଠାନି ଦିଵସକର୍ମାଣୀଵ ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ କିଛି କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସବୁ କାମ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଦିନ ଆସେ।
ଚଲତ୍ଯ୍ ଅଚେତନମ୍ ଅଯୋ ଯଥାଯସ୍କାନ୍ତସନ୍ନିଧୌ । ତଥା ସ୍ଫୁରତି ସର୍ଗୋ ଽଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥିତେ ପରମାତ୍ମନି
ଯେପରି ଲୋହା ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଆସିଲେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ପରମ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଚଳିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵପରିସ୍ପନ୍ଦଜୋ ଵାରି ଯଥାଵର୍ତḫ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥାଯଂ ଚିନ୍ମଯେ ଜୀଵେ ଦେହସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଜଳର ନିଜ ଗତିରୁ ଏକ ଚକ୍ର ବନେ, ସେହିପରି ଚେତନାମୟ ଜୀବରେ ଦେହ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥାଲାତପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଧେମଚକ୍ରଂ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ଏଵଂ ସ୍ଵଚେତନସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଦ୍ରୁତ ଘୂରାଇଲେ ଆଗୁନର ଏକ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ନିଜ ଚେତନାର ଚଳନରୁ ଏହି ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ନଦନଦୀଭେଦାଦ୍ ବହୁତ୍ଵଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ଽମ୍ଭସଃ । ଏଵମ୍ ଆକାରଭେଦେନ ନାନାତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ନଦୀ ଓ ନାଳା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯିବାରୁ ଜଳରେ ବହୁତ୍ୱ ବିଚାର କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତାରୁ ପରମାତ୍ମାରେ ନାନାପ୍ରକାର ଭାବନା ହୁଏ।
ସୁଖଦୁẖଖଦଶାମୋହୋ ମନସ୍ଯ୍ ଏଵାସ୍ତି ନାତ୍ମନି । କେଯୂରକଟକାଦିତ୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପେ ଽସ୍ତି ନ ହେମନି
ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ମନରେ ରହିଥାଏ, ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଯେପରି କଙ୍କଣ ବା ବାହୁବଳୟ ଭାବନାରେ ଅଛି, ସୁନାରେ ନୁହେଁ।