ଯମବନ୍ଧୁତ୍ଵମ୍ ଅରିଷୁ ଯେନ ପାପାଶଯେଷୁ ଚ । ଦୀନାରିସ୍ତ୍ରୀଦୃଶା ଶ୍ଯାମଵପୁଷା ପ୍ରକଟୀକୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଲୋକମାନେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର କଳା ଦେହ ଏମିତି ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ଶତ୍ରୁ ଓ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତାପେନାର୍କଵଂଶତ୍ଵଂ ଯେନାରିଷୁ ଵ୍ଯତନ୍ଯତ । ସୋମ୍ଯତ୍ଵଂ ତୁ ସୁହୃଦ୍ଵିପ୍ରଵଧୂଗୁର୍ଵାଦ୍ଯବନ୍ଧୁଷୁ
ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଗର୍ବ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁତା ଦେଖାଇଲେ।
ଯସ୍ଯାନନାବ୍ଜମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଭ୍ରୂଭ୍ରମରୀ ସଖୀ । ଅମନ୍ଯତ ହରେର୍ ଵକ୍ଷẖ କ୍ଷପାକୁସୁମପେଲଵମ୍
ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁର ପଦ୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟି ମଧୁମାକୁଡ଼ି ପରି ସାଙ୍ଗିନୀ ହୋଇ, ହରିଙ୍କ ଛାତିକୁ ରାତିର ଫୁଲ ପରି କମଜୋର ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଯସ୍ଯ ଶୀତଲଶୁକ୍ଲେନ ଯଶସା ଵଲିତଂ ଜଗତ୍ । କରୋତି ଚକ୍ରଵାକାନାଂ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୂଦଯଵିଭ୍ରମମ୍
ତାଙ୍କର ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୋଭିତ ହେଲା, ଯାହା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ଭାବର ମାୟା ସୃଷ୍ଟି କଲା।
ସୋ ଽଖଣ୍ଡଶକ୍ତିପ୍ରସରଂ ସ୍ଵାରାଜ୍ଯଂ ପରିପାଲଯନ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଏକାନ୍ତଗତୋ ମନସା ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ସେ ନିଜର ଅଖଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଓ ଶାସନ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏକ ଦିନ ଏକା ହେଇ ବସିଥିବାବେଳେ, ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ଜରାମରଣସଙ୍କ୍ଷୋଭସୁଖଦୁẖଖଭ୍ରମସ୍ଥିତେଃ । ଅସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ କୋ ହେତୁସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଯେଉଁଥିରେ ବୃଦ୍ଧା, ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ରହିଛି, ଏହାର କାହିଁକି ଏପରି ହେଲା, କେଉଁ ଦାୟି ଅଛି, ଏହି ଭାବରେ ସେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ଜଗତୋ ନ ଵିଵେଦାସୌ କାରଣଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ନ୍ ଅପି । ବାଲୋ ଽଭ୍ରସ୍ତନିତସ୍ଯେଵ ତେନାସୌ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ସେ ଜଗତର କାରଣ ଉପରେ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଃଖରେ, ତା'ପରି ଏକ ଶିଶୁ ବିଜୁଳିର ଆଘାତରେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ସେ ତାହାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
ଅଥୈକଦାପୃଚ୍ଛଦ୍ ଅସୌ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଗତଂ ମନୁମ୍ । ପୂଜିତଂ ସ୍ଵସଭାସଂସ୍ଥଂ ଭଗଵନ୍ତଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍
ତା'ପରେ ଏକ ଦିନ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଆସିଥିବା ମନୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ସଭାରେ ବସିଥିବା, ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସେ ପଚାରିଲେ ।
ସଂଯୋଜଯତି ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯେନ ଭଗଵନ୍ ଭୂରିତେଜସମ୍ । ଭଵତ୍ପ୍ରସାଦ ଏଵାଯଂ ଭଵନ୍ତଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଓଜସା
ସାହସରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୃପା ବଳେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଶକ୍ତି ପାଇଛି।”
ସ୍ଫୁରତା ହୃଦଯେ ନିତ୍ଯଂ ଧୂମଶ୍ଯାମେନ ତାପିନା । ଦହ୍ଯେ ଽହଂ ସଂଶଯେନାନ୍ତର୍ ଵାଡଵେନେଵ ଵାରିଧିଃ
ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଧୂଆଁ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସଦା ଜଳିଉଠେ; ଏହି ସନ୍ଦେହର ଆଗୁନିରେ ମୁଁ ତପିଯାଉଛି, ଯେପରି ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଜଳିଯାଏ।
କୁତସ୍ ସର୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଆଯାତẖ କିଂସ୍ଵରୂପଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ । କଥଂ କେଷ୍ଵ୍ ଅଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜରାର୍ତିମରଣାପଦଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଣ? ଏଥିରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦୁଃଖ କିପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି?
ଅହଂ କଥଂ ଵା ଵିଷମାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସଂସୃତିଵିଭ୍ରମାତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯେଯ ଘନାସ୍ତୀର୍ଣାଜ୍ ଜାଲାଦ୍ ଇଵ ଵିହଙ୍ଗମଃ
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଘନ ଜାଳରୁ ଉଡିଯାଏ?
ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ଜାନାସି ସକଲା ଗତୀଃ । ଗମ୍ଭୀରସ୍ଯାତିଲୋଲସ୍ଯ ଵରୁଣୋ ଽମ୍ବୁନିଧେର୍ ଇଵ
ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଗତିକୁ ତୁମେ ଏକା ଜାଣିଛ, ଯେପରି ଗଭୀର ଏବଂ ଅତି ଅସ୍ଥିର ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତାକୁ ବରୁଣ ଜାଣନ୍ତି।
ସନ୍ଦେହଵୃକ୍ଷପରଶୁର୍ ହାର୍ଦଧ୍ଵାନ୍ତଦିଵାକରଃ । ପରମାମୃତଶୀତାଂଶୁସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏକḫ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସନ୍ଦେହର ଗଛକୁ କାଟିଦେଇଥିବା କୁହାଡ଼ି, ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମୃତର ଚନ୍ଦ୍ରମା—ତୁମେ ଏକା ପରମେଶ୍ୱର।
ଅହୋ ନୁ ଚିରକାଲେନ ଵିଵେକେ ପ୍ରଵିକାସିନି । ଵିତତାନର୍ଥଵିଚ୍ଛେତ୍ତା ସାରḫ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତ୍ଵଯା କୃତଃ
ହାଁ, ବହୁତ ଦିନ ପରେ ବିବେକ ଫୁଟିଉଠିବା ସମୟରେ, ତୁମେ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଜାଳକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାଟିଦେଉଛି।
ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିତରଣଂ ପରଂ ଵିଶ୍ରମଣଂ ଧିଯଃ । ଦୃଶ୍ଯତୃଣ୍ଯାମହାଵାତଂ ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ
ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟ, ମନର ପରମ ବିଶ୍ରାମ, ଦୃଶ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଇଥିବା ବଡ଼ ପବନ—ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ଏହାକୁ ଶୁଣ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତନ୍ ନାସ୍ତି ନୃପ କିଞ୍ଚନ । ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ ଯେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସତରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା ଭଳି, ଏହା ସବୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଯଥା ଵାରିମତିର୍ ମରୌ । ଯଥା ଶୁକ୍ତୌ ରଜତତା ଯଥା ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସୁଧାନିଧୌ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗର, ମରୁଭୂମିରେ ପାଣିର ଭ୍ରମ, ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯିବା—
ସର୍ଵଂ ମିଥ୍ଯାଵଭାସାତ୍ମ ସ୍ଫୁରତୀଦମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ପ୍ରଵିଲୋଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଲାତଲୋଚନଭ୍ରମଚକ୍ରଵତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲଲାଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଗୁନିର ଚକ୍ର ଘୂରୁଥିବା ଭଳି।
ଯତ୍ ତୁ ନୋ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯନ୍ ନକିଞ୍ଚିଦ୍ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍ । ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାତୀତଂ ଯତ୍ ଖାଦ୍ ଅପି ନକିଞ୍ଚନ
କିନ୍ତୁ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ 'କିଛି ନୁହେଁ' ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, ଯାହା ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଉପରେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—
ଅଵିନାଶଂ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ତତ୍ ତଦ୍ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ତତ୍ ତତ୍ ତତ୍ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ ଅମଲଂ ପରମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅବିନାଶୀ ଅଛି, ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଅବିନାଶୀ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଅନନ୍ତଭୂତପର୍ଣାଯା ଜାତାଯା ଵ୍ଯୋମକାନନେ । ଋକ୍ଷଜାଲକପୁଷ୍ପାଯାସ୍ ସର୍ଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ ତୁ ତଦ୍ ରସଃ
ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଅନନ୍ତ ପତ୍ର ଥିବା ସୃଷ୍ଟିର ଲତାରେ, ଆକାଶର ଅରଣ୍ୟରେ, ତାରାମାଳାର ଫୁଲରେ ବିପ୍ରସ୍ତାରିତ ଅଛି।
ତତ୍ ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଆଭାନଂ ଯତ୍ ପରିସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧାମ୍ଭୋଧିଜଲଵତ୍ ତଜ୍ ଜଗଜ୍ଜାଲତାଂ ଗତମ୍
ସେଇ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହା ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ଅଶାନ୍ତ ନ ହୋଇଥିବା ଜଳର ପରି, ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଵଂ ପରାତ୍ ସମାଯାତା ରାଜନ୍ ସର୍ଗପରମ୍ପରାଃ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମହାଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଏଭଳି, ରାଜା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ମହା ଦର୍ପଣରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ।
ତାସ୍ ସ୍ଵଭାଵସମୁତ୍ପନ୍ନା ବହ୍ଵ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ମିଥୋ ଜୀଵାଦିନାମଭିଃ
ଏହି ଅନେକ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟମାନେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣର ଭୂମିକା ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ 'ଜୀବ' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି।
କାଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି କାଶ୍ଚିଦ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭୂତତାମ୍ । ଅନ୍ଯନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇତରା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
କିଛି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ନେଇଥାଏ, କିଛି ଭୂତ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନତା ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।
ଗୃହୀତକଲନା ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯଶ୍ ଶକ୍ତଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ହି । ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ମିତଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଅହଂଜ୍ଞାନାତ୍ମିକାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତିମାନେ ସୀମିତ ଭାବ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ଜଣେ ଅଲଗା ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ଅହଂଭାବ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ତାẖ କୋଶକାରକ୍ରିମିଵତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବନ୍ଧନମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତାḫ ପରିମିତଂ ରୂପଂ ରଞ୍ଜନଂ ସ୍ଫଟିକା ଇଵ
ସେମାନେ ରେଶମ କୀଟ ଭଳି ନିଜେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସୀମିତ ରୂପ ପାଇ ପରେ, ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭଳି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧୋ ନ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ତାସ୍ ସ୍ଵଯଂ ବନ୍ଧନଂ ଗତାଃ । ମୁଗ୍ଧା ହି ଭୀତ୍ଯା ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯକ୍ଷଂ ମାତୃସ୍ତନେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ଯେମାନେ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସଲେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଭୟରେ ଭୋଲା ମନେ ମାଆର ଛାତିରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଵଭାଵତସ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ନିଷ୍କାରଣମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ମିଥẖ କାରଣତାଂ ଯାନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ, କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉପଜିଥାଏ ଏବଂ ପରସ୍ପରେ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।