ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମହାତେଜା ଜ୍ଞାନଜିଜ୍ଞାସଯା ସ୍ଵତଃ । ଭୃଙ୍ଗୀଶଃ ପ୍ରଣତୋ ରାମ ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିର୍ ଉମାପତିମ୍
ଓ ରାମ, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆତୁର ଭୃଙ୍ଗୀଶ ଆପଣ ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତା ସହିତ ଉମାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଦେଵଦେଵେଶ ସର୍ଵଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ଵର । ଯଦ୍ ଅହଂ ପରିପୃଚ୍ଛାମି କୃପଯା ତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରେ, ଦୟାକରି ତାହା ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ସଂସାରରଚନାଂ ନାଥ ତରଙ୍ଗତରଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵିମୁହ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିଵର୍ଜିତଃ
ହେ ନାଥ, ଏହି ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, କାରଣ ମୋର ମନେ ସତ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
କମ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯଂ କାନ୍ତମ୍ ଉରରୀକୃତ୍ଯ ସୁସ୍ଥିରମ୍ । ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଗୃହେ ତିଷ୍ଠାମି ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ଏହି ଜଗତର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରରେ, ମୁଁ ମନରେ କିଛି ଦୃଢ଼ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶଙ୍କାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାକର୍ତା ମହାଭୋକ୍ତା ଭଵାନଘ
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାହସକୁ ଧରି, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ, ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ବଡ଼ ଭୋଗୀ ହେଉଛ।
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାଭୋକ୍ତା କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାକର୍ତା ସମ୍ଯକ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
'ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ ଅର୍ଥ? 'ବଡ଼ ଭୋଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ? 'ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା' କହିଲେ କ'ଣ? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୋତେ କୁହ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦଯାପାଯଶଙ୍କାଵିରହିତାଶଯଃ । ଯଃ କରୋତି ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଉଦୟ-ନାଶ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେଠି କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଫଲାଫଲେ । ଯଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନପେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ଫଳ ଓ ଅଫଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ନାହିଁ, ଏବଂ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୌନଵାନ୍ ନିରହମ୍ଭାଵୋ ନିର୍ମାନୋ ମୁକ୍ତମତ୍ସରଃ । ଯଃ କରୋତି ଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚତେ
ଯିଏ ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ରହେ, ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବ ଛାଡ଼ିଛି, ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ନ ପଡ଼ି, କାମ କରେ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୁଭାଶୁଭେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ଧର୍ମାଧର୍ମକୁଶଙ୍କଯା । ମତିର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାମରେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଗତସ୍ନେହୋ ଯସ୍ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ । ନିରିଚ୍ଛଂ ଵର୍ତତେ କାର୍ଯେ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ ଅସକ୍ତ ରହି, ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, କାମ କରିବାବେଳେ କୌଣସି ଆଶା ରଖେନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଵେଗାନନ୍ଦରହିତସ୍ ସମଯା ସ୍ଵଚ୍ଛଯେଚ୍ଛଯା । ନ ଶୋଚତେ ଯୋ ନୋଦେତି ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଚିନ୍ତା ଓ ଆନନ୍ଦରୁ ଦୂରେଇ ରହି, ସମୟ ଓ ନିଜର ପବିତ୍ର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରେ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଅତିଆନନ୍ଦରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଃ କାର୍ଯକାଲେ ମତିମାନ୍ ଅସଂସକ୍ତମନା ମୁନିଃ । କାର୍ଯାନୁରୂପଵୃତ୍ତିସ୍ଥୋ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣ କାମ କରିବାବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଅସକ୍ତ ମନରେ ରହନ୍ତି, କାମର ଉପଯୁକ୍ତ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵେନୈଵ ଯସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସମତାଂ ନ ଜହାତି ଧୀଃ । ଶୁଭାଶୁଭଂ ହ୍ଯ୍ ଆଚରତୋ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱଭାବତଃ ଭିତରେ ସମତାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାନ୍ତି।
ଜନ୍ମସ୍ଥିତିଵିନାଶେଷୁ ସୋଦଯାସ୍ତମଯେଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ସମମ୍ ଏଵ ମନୋ ଯସ୍ଯ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ସମଭାବରେ ରହେ, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାନ୍ତି।
ନ କିଞ୍ଚନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଚ ଯୋ ନ କିଂ ଚ ସ୍ତୌତି ଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଚ ପ୍ରକୃତଂ ସର୍ଵଂ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣ କିଛିକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ, କିଛିକୁ ନିଜେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହା ସାଧାରଣଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ ଭୋଗୀ କୁହାଯାନ୍ତି।
ନାଦତ୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଆଦଦାନସ୍ ସନ୍ ନାଚରତ୍ଯ୍ ଆଚରନ୍ନ୍ ଅପି । ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଽପି ନ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ନେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନେଉନାହାନ୍ତି, କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ଖାଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଖାଉନାହାନ୍ତି—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ସକଲଂ ଲୋକଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ଯଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅପଯାତେଚ୍ଛଂ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ କେବେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ସାକ୍ଷୀଭଳି ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖୈର୍ ଦୁଃଖୈଃ କ୍ରିଯାଯୋଗୈର୍ ଭାଵାଭାଵୈର୍ ଭ୍ରମପ୍ରଦୈଃ । ଯସ୍ଯ ନୋତ୍କ୍ରାମତି ମତିର୍ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଯୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଭ୍ରମାଣ୍ତିରେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ରାଜ୍ଯଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ । ରମ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ଯୋ ଵେତ୍ତି ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରାଜ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ—ସମସ୍ତେ ଏକରକମ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମହାନ୍ତି ସୁଖଦୁଃଖାନି ଯଃ ପଯାଂସୀଵ ସାଗରଃ । ସମସ୍ ସମୁପଗୃହ୍ଣାତି ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ବଡ଼ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଭଳି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଜଣେ ପ୍ରକୃତ ମହାଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଅହିଂସା ସମତା ତୁଷ୍ଟିଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାଂଶଵଃ । ନାପଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନିଶଂ ଯସ୍ମାନ୍ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ଅହିଂସା, ସମତା ଓ ସନ୍ତୋଷ କେବେ ବି ଦୂରେଇଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କିରଣ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଜଣେ ପ୍ରକୃତ ମହାଭୋକ୍ତା।
କଟ୍ଵ୍ ଅମ୍ବ୍ଲଂ ଲଵଣଂ ତିକ୍ତମ୍ ଅମୃଷ୍ଟଂ ମୃଷ୍ଟମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଅଧମଂ ଯୋ ଽତ୍ତି ସାମ୍ଯେନ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ କଷା, ତିତିର୍ଷା, ଖାଟା, ଲୁଣିଆ, ତୀକ୍ତ, ଅସୁଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ ଭୋଜନକୁ ସମଭାବରେ ଖାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେଉଁଜଣେ ପ୍ରକୃତ ମହାଭୋକ୍ତା।
ସରସଂ ନୀରସଂ ଚୈଵ ସୁରତଂ ଵିରତଂ ତଥା । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସମସ୍ ସୋମ୍ଯୋ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ରସଭରା ଓ ରସଶୂନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ନିରାସକ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେଉଁଜଣେ ପ୍ରକୃତ ମହାଭୋକ୍ତା।
କ୍ଷାରେ ଖଣ୍ଡପ୍ରକାରେ ଚ ଶୁଭେ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଶୁଭେ ତଥା । ସମତା ସୁସ୍ଥିତା ଯସ୍ଯ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ବଡ଼ ଭୋଗୀ କୁହାଯାଏ।
ଇଦଂ ଭୋଜ୍ଯମ୍ ଅଭୋଜ୍ଯଂ ଚେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିକଲ୍ପିତମ୍ । ଗତାଭିଲାଷଂ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ 'ଏହା ଭୋଗ୍ୟ, ଏହା ଭୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭିନ୍ନତା ଛାଡ଼ି, ଆସା ଛାଡ଼ି ଯାହା ମିଳେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ବଡ଼ ଭୋଗୀ କୁହାଯାଏ।
ଆପଦଂ ସମ୍ପଦଂ ମୋହମ୍ ଆନନ୍ଦମ୍ ଅଵରଂ ଵରମ୍ । ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଅସୁବିଧା ଓ ସୁବିଧା, ମୋହ ଓ ଆନନ୍ଦ, ମନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ତମ — ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକୁ ସମଭାବ ମନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ବଡ଼ ଭୋଗୀ କୁହାଯାଏ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚିନ୍ତା ମରଣଜନ୍ମନୀ । ଧିଯା ଯେନେତି ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ମହାତ୍ଯାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଦୁଃଖ, ଚିନ୍ତା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଝିବା ବୁଦ୍ଧିରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵେଚ୍ଛାସ୍ ସକଲାଶ୍ ଶଙ୍କାସ୍ ସର୍ଵେହାସ୍ ସର୍ଵନିଶ୍ଚଯାଃ । ଧିଯା ଯେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିକି ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ କୁହାଯାଏ।
ଦେହସ୍ଯ ମନସୋ ବୁଦ୍ଧେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ନୂନଂ ଯେନୋଜ୍ଝିତା ସତ୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ଦେହ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସଂସାର ଉପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବନାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିକି ସେ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ କୁହାଯାନ୍ତି।