ପଶ୍ଯଞ୍ ଛୃଣ୍ଵନ୍ ସ୍ପୃଶଞ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ ଵଦନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ସ୍ଵପନ୍ । ନାପୂର୍ଵଂ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯ
ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, କହିବା, କାମ କରିବା, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା—ଏଠାରେ କିଛି ନୂତନ କାମ ହୁଏନାହିଁ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା।
ଯଦ୍ ଯତ୍ କରୋଷି ତତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅମଲଂ ତତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରବୃଂହିତାକାରଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ତୁମେ ଯାହା କରୁଛ, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା; ବ୍ରହ୍ମା ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଛି—ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ପଦାର୍ଥଜାତେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସଂଵିତ୍ସାରତଯା ସ୍ଥିତେ । ସଂଵିଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗନ୍ ନାନ୍ଯାସ୍ତି କଲ୍ପନା
ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ମୂଳରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ୍; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ।
ସଂଵିତ୍ସ୍ଫୁରଣମାତ୍ରେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜଗଜ୍ଜାଲକନାମନି । ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ମିଥ୍ଯାଗ୍ରହଃ କୁତଃ
ଏହି ଚେତନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକରେ, ଯାହାକୁ ଜଗତର ଜାଲ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, 'ଏହା ଏକ, ଏହା ଅନ୍ୟ' ଭାବର ଭୁଲ ଧାରଣା କିପରି ଆସିପାରେ?
ସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅଖିଲାକାରେଣୈକସ୍ଯା ଏଵ ସଂଵିଦଃ । ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଅପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଵ୍ ଅତଃ କୁତଃ
ଏକ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ, ଜଣାଯାଉଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି କିପରି ହେବ?
ମୋକ୍ଷୋ ଽଯମ୍ ଏଷ ଖଲୁ ବନ୍ଧ ଇତି ପ୍ରସହ୍ଯ ଚିନ୍ତା ନିରସ୍ଯ ସକଲା ଵିକଲାଭିମାନଃ । ମୌନୀ ଵଶୀ ଵିଗତମାନମଦୋ ମହାତ୍ମା କୁର୍ଵନ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯମ୍ ଅନହଙ୍କୃତିର୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠ
‘ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ବନ୍ଧନ’ ଭାବର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଛାଡ଼ି, ଭିନ୍ନତାର ଅଭିମାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କର; ମୌନ ରହ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଅହଂକାର ଓ ମଦକୁ ଦୂର କରି, ମହାନ ହୋଇ, ନିଜ କାମ କରି, ଅହଂଭାବ ବିନା ଅଟୁଟ୍ ରହ।
ମହାକର୍ତା ମହାଭୋକ୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ ଭଵାନଘ । ସର୍ଵାଶ୍ ଶଙ୍କାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ପାପହୀନ, ତୁମେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କର, ବଡ଼ ଭୋଗ କର, ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଚିରକାଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର।
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାକର୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାଭୋକ୍ତା ସମ୍ଯକ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ବଡ଼ ଭୋଗୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ପ୍ରଭୁ।
ଏତଦ୍ ଵ୍ରତତ୍ରଯଂ ରାମ ପୁରା ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧମୌଲିନା । ଭୃଙ୍ଗୀଶାଯୋତ୍ତମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେନାସୌ ଵିଜ୍ଵରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ତିନିଟି ବ୍ରତ ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ଭୃଙ୍ଗିଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କହିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖରହିତ ରହିଥିଲେ।
ସୁମେରୋର୍ ଉତ୍ତରେ ଶୃଙ୍ଗେ ପୂର୍ଵଂ ଶଶିକଲାଧରଃ । ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଅଗ୍ନିସଙ୍କାଶେ ସମଗ୍ରପରିଵାରଵାନ୍
ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶୃଙ୍ଗରେ, ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ।
ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମହାତେଜା ଜ୍ଞାନଜିଜ୍ଞାସଯା ସ୍ଵତଃ । ଭୃଙ୍ଗୀଶଃ ପ୍ରଣତୋ ରାମ ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିର୍ ଉମାପତିମ୍
ଓ ରାମ, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆତୁର ଭୃଙ୍ଗୀଶ ଆପଣ ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତା ସହିତ ଉମାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଦେଵଦେଵେଶ ସର୍ଵଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ଵର । ଯଦ୍ ଅହଂ ପରିପୃଚ୍ଛାମି କୃପଯା ତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରେ, ଦୟାକରି ତାହା ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ସଂସାରରଚନାଂ ନାଥ ତରଙ୍ଗତରଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵିମୁହ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିଵର୍ଜିତଃ
ହେ ନାଥ, ଏହି ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, କାରଣ ମୋର ମନେ ସତ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
କମ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯଂ କାନ୍ତମ୍ ଉରରୀକୃତ୍ଯ ସୁସ୍ଥିରମ୍ । ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଗୃହେ ତିଷ୍ଠାମି ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ଏହି ଜଗତର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରରେ, ମୁଁ ମନରେ କିଛି ଦୃଢ଼ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶଙ୍କାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାକର୍ତା ମହାଭୋକ୍ତା ଭଵାନଘ
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାହସକୁ ଧରି, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ, ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ବଡ଼ ଭୋଗୀ ହେଉଛ।
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାଭୋକ୍ତା କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାକର୍ତା ସମ୍ଯକ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
'ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ ଅର୍ଥ? 'ବଡ଼ ଭୋଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ? 'ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା' କହିଲେ କ'ଣ? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୋତେ କୁହ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦଯାପାଯଶଙ୍କାଵିରହିତାଶଯଃ । ଯଃ କରୋତି ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଉଦୟ-ନାଶ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେଠି କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଫଲାଫଲେ । ଯଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନପେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ଫଳ ଓ ଅଫଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ନାହିଁ, ଏବଂ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୌନଵାନ୍ ନିରହମ୍ଭାଵୋ ନିର୍ମାନୋ ମୁକ୍ତମତ୍ସରଃ । ଯଃ କରୋତି ଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚତେ
ଯିଏ ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ରହେ, ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବ ଛାଡ଼ିଛି, ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ନ ପଡ଼ି, କାମ କରେ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୁଭାଶୁଭେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ଧର୍ମାଧର୍ମକୁଶଙ୍କଯା । ମତିର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାମରେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଗତସ୍ନେହୋ ଯସ୍ ସାକ୍ଷିଵଦ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ । ନିରିଚ୍ଛଂ ଵର୍ତତେ କାର୍ଯେ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ ଅସକ୍ତ ରହି, ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, କାମ କରିବାବେଳେ କୌଣସି ଆଶା ରଖେନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉଦ୍ଵେଗାନନ୍ଦରହିତସ୍ ସମଯା ସ୍ଵଚ୍ଛଯେଚ୍ଛଯା । ନ ଶୋଚତେ ଯୋ ନୋଦେତି ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଚିନ୍ତା ଓ ଆନନ୍ଦରୁ ଦୂରେଇ ରହି, ସମୟ ଓ ନିଜର ପବିତ୍ର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରେ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଅତିଆନନ୍ଦରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଃ କାର୍ଯକାଲେ ମତିମାନ୍ ଅସଂସକ୍ତମନା ମୁନିଃ । କାର୍ଯାନୁରୂପଵୃତ୍ତିସ୍ଥୋ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣ କାମ କରିବାବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଅସକ୍ତ ମନରେ ରହନ୍ତି, କାମର ଉପଯୁକ୍ତ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵେନୈଵ ଯସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସମତାଂ ନ ଜହାତି ଧୀଃ । ଶୁଭାଶୁଭଂ ହ୍ଯ୍ ଆଚରତୋ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱଭାବତଃ ଭିତରେ ସମତାକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାନ୍ତି।
ଜନ୍ମସ୍ଥିତିଵିନାଶେଷୁ ସୋଦଯାସ୍ତମଯେଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ସମମ୍ ଏଵ ମନୋ ଯସ୍ଯ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ସମଭାବରେ ରହେ, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ କର୍ତ୍ତା କୁହାଯାନ୍ତି।
ନ କିଞ୍ଚନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଚ ଯୋ ନ କିଂ ଚ ସ୍ତୌତି ଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଚ ପ୍ରକୃତଂ ସର୍ଵଂ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣ କିଛିକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତିନାହିଁ, କିଛିକୁ ନିଜେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହା ସାଧାରଣଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକେ ବଡ଼ ଭୋଗୀ କୁହାଯାନ୍ତି।
ନାଦତ୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଆଦଦାନସ୍ ସନ୍ ନାଚରତ୍ଯ୍ ଆଚରନ୍ନ୍ ଅପି । ଭୁଞ୍ଜାନୋ ଽପି ନ ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ନେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନେଉନାହାନ୍ତି, କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ଖାଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଖାଉନାହାନ୍ତି—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ସକଲଂ ଲୋକଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ଯଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅପଯାତେଚ୍ଛଂ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ କେବେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ସାକ୍ଷୀଭଳି ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଖୈର୍ ଦୁଃଖୈଃ କ୍ରିଯାଯୋଗୈର୍ ଭାଵାଭାଵୈର୍ ଭ୍ରମପ୍ରଦୈଃ । ଯସ୍ଯ ନୋତ୍କ୍ରାମତି ମତିର୍ ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଯୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଭ୍ରମାଣ୍ତିରେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ରାଜ୍ଯଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ । ରମ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ଯୋ ଵେତ୍ତି ମହାଭୋକ୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ବୁଝନ୍ତି ଯେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରାଜ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ—ସମସ୍ତେ ଏକରକମ—ସେଠିକି ମହାଭୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।