ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକଂ ଚେତୋ ଯଥେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ସଙ୍କଲ୍ପି ତଥୈଵ ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଯେହିଁ ମନର ମୂଳ ଭାବନା, ସେଇ ଭାବନାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉପଜାଏ; ଯେଉଁ ଭାବନାକାରୀ ଯେଉଁ ଭାବନା କରେ, ଏହି ଜଗତ ସେହିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହୋଇଯାଏ।
କୀଟତ୍ଵମ୍ ଅବ୍ଜଜତ୍ଵଂ ଚ ମେରୁତ୍ଵମ୍ ଅଣୁତାଂ ତଥା । ମନୋ ଯାତମ୍ ଅହଙ୍କାରବୁଦ୍ଧିଚିତ୍ତାଦିନାମକମ୍
ମନ କେବେ କିଟ, କେବେ ପଦ୍ମର ଜନ୍ମ, କେବେ ମେରୁ ପର୍ବତ, କେବେ ଅଣୁ ଭାବକୁ ନେଇଥାଏ; ଏହି ମନକୁ ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଵିରିଞ୍ଚିତ୍ଵମ୍ ଏତ୍ଯ ଚେତୋ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିମ୍ । ତନୋତି ତସ୍ଯାଂ ତଦନୁ ନାନାତାଂ ଗଚ୍ଛତି ସ୍ଵଯମ୍
ମନ ନିଜ ଭାବନାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବକୁ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ଏହି ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏହା ନିଜେ ଲିନ ହୁଏନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପମଯମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନ ସତ୍ଯଂ ନ ଚ ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଵପ୍ନଜାଲମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଭାବନାର ମୂଳରୁ ଦେଖାଯାଏ, ହେ ଭୋଗୀ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଜାଲ ଭଳି ଉପଜିଛି।
ଜନ୍ତୋର୍ ଯଥା ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଵିଵିଧାରମ୍ଭଭାସୁରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ତଥେଦଂ ଵିତତଂ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଜଣ୍ଟୁର ମନର ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭରେ ଚମକେ, ସେପରି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ମନର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାର ହୋଇ ଫାଇଲିଯାଏ ।
ଯଥା ନ ଵିତଥସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତିଭାସାନ୍ ନ ଚାପି ସନ୍ । ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଂ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଜଗନ୍ ନାସନ୍ ନ ସନ୍ ମୁନେ
ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ମନର ରାଜ୍ୟ — ଏହି ଜଗତ — ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି ।
ମିଥ୍ଯାଵଭାସମାତ୍ରଂ ହି ଯଦ୍ ଇଦଂ ଘନତାଂ ଗତମ୍ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥଭାଵିତ୍ଵାତ୍ ତଦ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏହା କେବଳ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ ଆକାର ନେଇଛି; ଯେତେବେଳେ ଯଥାସ୍ୱରୂପ ତଥ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଆସେ, ଏହା ଗଳିଯାଏ ।
ପରମାର୍ଥେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଇଦଂ ନୈଵ କିଞ୍ଚନ । ଦୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵ୍ ଅପରମାର୍ଥେନ ପ୍ରଯାତି ଶତଶାଖତାମ୍
ଯଦି ପରମ ତଥ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଜଗତ କିଛି ନୁହେଁ; ଅପରମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଶତଧା ଶାଖା ହୋଇ ବିସ୍ତାର ହୁଏ ।
ଲହର୍ଯୂର୍ମିତରଙ୍ଗାମ୍ବୁକଲନାର୍ହଂ ପରିସ୍ଫୁରନ୍ । ଯଥାମ୍ବୁଧିର୍ ଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵେନ ତଥା ଵିଭୁଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ତରଙ୍ଗ, ଲହରି ଓ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଦେଖାଏ, ସେହିପରି ଅସୀମ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଏ।
କୁର୍ଵନ୍ କର୍ମସହସ୍ରାଣି କର୍ତା ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ । ନାପୂର୍ଵଂ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଭେଦମ୍ ଅତସ୍ ତ୍ଯଜ
ହଜାର ହଜାର କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନ ଛଡ଼ା କାହାରୁ କିଛି ନୂତନ କାମ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଭିନ୍ନତାର ଭାବକୁ ଛାଡ଼।
ପଶ୍ଯଞ୍ ଛୃଣ୍ଵନ୍ ସ୍ପୃଶଞ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ ଵଦନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ସ୍ଵପନ୍ । ନାପୂର୍ଵଂ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯ
ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, କହିବା, କାମ କରିବା, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା—ଏଠାରେ କିଛି ନୂତନ କାମ ହୁଏନାହିଁ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା।
ଯଦ୍ ଯତ୍ କରୋଷି ତତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅମଲଂ ତତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରବୃଂହିତାକାରଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ତୁମେ ଯାହା କରୁଛ, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା; ବ୍ରହ୍ମା ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଛି—ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ପଦାର୍ଥଜାତେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସଂଵିତ୍ସାରତଯା ସ୍ଥିତେ । ସଂଵିଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗନ୍ ନାନ୍ଯାସ୍ତି କଲ୍ପନା
ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ମୂଳରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ୍; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ।
ସଂଵିତ୍ସ୍ଫୁରଣମାତ୍ରେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜଗଜ୍ଜାଲକନାମନି । ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ମିଥ୍ଯାଗ୍ରହଃ କୁତଃ
ଏହି ଚେତନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକରେ, ଯାହାକୁ ଜଗତର ଜାଲ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, 'ଏହା ଏକ, ଏହା ଅନ୍ୟ' ଭାବର ଭୁଲ ଧାରଣା କିପରି ଆସିପାରେ?
ସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅଖିଲାକାରେଣୈକସ୍ଯା ଏଵ ସଂଵିଦଃ । ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଅପି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷାଵ୍ ଅତଃ କୁତଃ
ଏକ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ, ଜଣାଯାଉଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି କିପରି ହେବ?
ମୋକ୍ଷୋ ଽଯମ୍ ଏଷ ଖଲୁ ବନ୍ଧ ଇତି ପ୍ରସହ୍ଯ ଚିନ୍ତା ନିରସ୍ଯ ସକଲା ଵିକଲାଭିମାନଃ । ମୌନୀ ଵଶୀ ଵିଗତମାନମଦୋ ମହାତ୍ମା କୁର୍ଵନ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯମ୍ ଅନହଙ୍କୃତିର୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠ
‘ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ବନ୍ଧନ’ ଭାବର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଛାଡ଼ି, ଭିନ୍ନତାର ଅଭିମାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କର; ମୌନ ରହ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଅହଂକାର ଓ ମଦକୁ ଦୂର କରି, ମହାନ ହୋଇ, ନିଜ କାମ କରି, ଅହଂଭାବ ବିନା ଅଟୁଟ୍ ରହ।
ମହାକର୍ତା ମହାଭୋକ୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ ଭଵାନଘ । ସର୍ଵାଶ୍ ଶଙ୍କାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ପାପହୀନ, ତୁମେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କର, ବଡ଼ ଭୋଗ କର, ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ କର। ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଚିରକାଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର।
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାକର୍ତା ମହାତ୍ଯାଗୀ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାଭୋକ୍ତା ସମ୍ଯକ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ବଡ଼ ଭୋଗୀ କହିଲେ କଣ ଅର୍ଥ? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ପ୍ରଭୁ।
ଏତଦ୍ ଵ୍ରତତ୍ରଯଂ ରାମ ପୁରା ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧମୌଲିନା । ଭୃଙ୍ଗୀଶାଯୋତ୍ତମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେନାସୌ ଵିଜ୍ଵରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ତିନିଟି ବ୍ରତ ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ଭୃଙ୍ଗିଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କହିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖରହିତ ରହିଥିଲେ।
ସୁମେରୋର୍ ଉତ୍ତରେ ଶୃଙ୍ଗେ ପୂର୍ଵଂ ଶଶିକଲାଧରଃ । ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଅଗ୍ନିସଙ୍କାଶେ ସମଗ୍ରପରିଵାରଵାନ୍
ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶୃଙ୍ଗରେ, ପୂର୍ବରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ।
ତମ୍ ଅପୃଚ୍ଛନ୍ ମହାତେଜା ଜ୍ଞାନଜିଜ୍ଞାସଯା ସ୍ଵତଃ । ଭୃଙ୍ଗୀଶଃ ପ୍ରଣତୋ ରାମ ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିର୍ ଉମାପତିମ୍
ଓ ରାମ, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆତୁର ଭୃଙ୍ଗୀଶ ଆପଣ ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତା ସହିତ ଉମାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଦେଵଦେଵେଶ ସର୍ଵଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ଵର । ଯଦ୍ ଅହଂ ପରିପୃଚ୍ଛାମି କୃପଯା ତଦ୍ ଵଦାଶୁ ମେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରେ, ଦୟାକରି ତାହା ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ସଂସାରରଚନାଂ ନାଥ ତରଙ୍ଗତରଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଅଵଲୋକ୍ଯ ଵିମୁହ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିଵର୍ଜିତଃ
ହେ ନାଥ, ଏହି ସଂସାରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, କାରଣ ମୋର ମନେ ସତ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
କମ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯଂ କାନ୍ତମ୍ ଉରରୀକୃତ୍ଯ ସୁସ୍ଥିରମ୍ । ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଗୃହେ ତିଷ୍ଠାମି ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ଏହି ଜଗତର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରରେ, ମୁଁ ମନରେ କିଛି ଦୃଢ଼ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧରି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରହିଛି।
ସର୍ଵାଶ୍ ଶଙ୍କାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାକର୍ତା ମହାଭୋକ୍ତା ଭଵାନଘ
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସାହସକୁ ଧରି, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ, ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ବଡ଼ ଭୋଗୀ ହେଉଛ।
କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାତ୍ଯାଗୀ ମହାଭୋକ୍ତା କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମହାକର୍ତା ସମ୍ଯକ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
'ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ ଅର୍ଥ? 'ବଡ଼ ଭୋଗୀ' କହିଲେ କ'ଣ? 'ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା' କହିଲେ କ'ଣ? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୋତେ କୁହ, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦଯାପାଯଶଙ୍କାଵିରହିତାଶଯଃ । ଯଃ କରୋତି ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଉଦୟ-ନାଶ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେଠି କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ଫଲାଫଲେ । ଯଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଅନପେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ଫଳ ଓ ଅଫଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ନାହିଁ, ଏବଂ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ କାମ କରେ, ସେଇ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୌନଵାନ୍ ନିରହମ୍ଭାଵୋ ନିର୍ମାନୋ ମୁକ୍ତମତ୍ସରଃ । ଯଃ କରୋତି ଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚତେ
ଯିଏ ନିର୍ବିକାର ଚିତ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ରହେ, ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବ ଛାଡ଼ିଛି, ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ନ ପଡ଼ି, କାମ କରେ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶୁଭାଶୁଭେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ଧର୍ମାଧର୍ମକୁଶଙ୍କଯା । ମତିର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ମହାକର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାମରେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଠିକି ମହାକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।