ଘଟାଦିଷୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟେଷୁ ଯଥାକାଶମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତଥା ଦେହେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦେହୀ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଲୋପକଃ
ଯେପରି ଘଡ଼ିଆଁ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ଅଖଣ୍ଡ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହୀ ସଦା ଅପରିଣାଶୀ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ।
ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ର ଆତ୍ମାଯମ୍ ଆକାଶାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣୋର୍ ଅଣୁଃ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯଂଶମାତ୍ରଂ ହି ଖଵଦ୍ ରାମ ନ ନଶ୍ଯତି
ଏହି ଆତ୍ମା ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଆକାଶ ପରି ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ଜଗଦ୍ଵିଵର୍ତରୂପେଣ କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜୃମ୍ଭତେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ରୂପ ଧରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଏକମ୍ ଇଦଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଵର୍ଜିତମ୍ । ଭାଵାଭାଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତମ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ସୁଖୀ ହେ।
ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଲଯମ୍ ଅଧ୍ରୁଵମ୍ ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରମ୍ ଆସନ୍ନପାତମ୍ ଅଵିଵେକମ୍ ଅସାରମ୍ ଅଜ୍ଞମ୍ । ବୋଧାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିପଦଂ ସକଲଂ ଵିମୁଚ୍ଯ ଶେଷେ ସୁବଦ୍ଧପଦ ଉତ୍ତମତାଂ ପ୍ରଯାସି
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ, ଅସ୍ଥିର, ଅଶକ୍ତ, ତୁରନ୍ତ ଖସିପଡ଼ିବା, ବିବେକ ନଥିବା, ଅସାର, ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ଜନିତ ଅଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରି, ଶେଷରେ ଉତ୍ତମ ଦଶାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଥିବା।
ପରସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵଂ ମନଃ ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ମନନାତ୍ମକମ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତିଂ ଗତମ୍
ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ଚିନ୍ତାର ସ୍ୱଭାବର, ଅନୁଭବ କରିଲା, ଏବଂ ପୁନି ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା।
ପୁଷ୍ପକୋଶ ଇଵାମୋଦୋ ମହୋର୍ମିର୍ ଇଵ ସାଗରେ । ରଶ୍ମିଜାଲମ୍ ଇଵାଦିତ୍ଯେ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣି ରାଘଵ
ଫୁଲ ଚିଡ଼ିର ଗନ୍ଧ, ସାଗରର ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜାଲ ଯେପରି, ରାଘବ, ମନ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଏଭଳି।
ତସ୍ଯାଦୃଶ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯୈଵ ଗତଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ନାନ୍ଯଯୁକ୍ତ୍ଯା ଗତଂ ରାମ ଜାତଂ ରଜ୍ଜୁଭୁଜଙ୍ଗଵତ୍
ଯାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଭୁଲିଯିବାରେ ହରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ, ରାମ, ରସିକୁ ସାପ ଭାବିବା ପରି।
ଆଦିତ୍ଯଵ୍ଯତିରେକେଣ ଯୋ ଭାଵଯତି ରାଘଵ । ରଶ୍ମିଜାଲମ୍ ଇଦଂ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ ଇଵ ଭାସ୍ଵତଃ
ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ଏହି କିରଣର ଜାଲକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୂଳରୁ ଅଲଗା କିଛି ଭାବିଥାଏ।
କନକଵ୍ଯତିରେକେଣ କେଯୂରଂ ଯେନ ଭାଵିତମ୍ । କେଯୂରମ୍ ଏଵ ତତ୍ ତସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯ କନକଂ ହି ତତ୍
ସୁନା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଯେଉଁଠି କେଉରାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କେଉରା ମାତ୍ର, ଏହା ସୁନା ନୁହେଁ।
ସଲିଲଵ୍ଯତିରେକେଣ ତରଙ୍ଗୋ ଯେନ ଭାଵିତଃ । ତରଙ୍ଗବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵୈକା ସ୍ଥିତା ତସ୍ଯ ନ ଵାରିଧୀଃ
ପାଣି ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଯେଉଁଠି ତରଙ୍ଗକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ପାଇଁ ତରଙ୍ଗର ଧାରଣା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ସମୁଦ୍ର ନୁହେଁ।
ସଲିଲାଵ୍ଯତିରେକେଣ ତରଙ୍ଗୋ ଯେନ ଭାଵ୍ଯତେ । ଅମ୍ବୁସାମାନ୍ଯସମ୍ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ପାଣି ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଯେଉଁଠି ତରଙ୍ଗକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ଜଣେ ଲୋକ ତରଙ୍ଗରେ ମାତ୍ର ଅନୁଭବ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ପାଣିର ସାଧାରଣ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଅନ୍ତର୍ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଭାବିଯାଏ।
କନକାଵ୍ଯତିରେକେଣ କେଯୂରଂ ଯେନ ଭାଵ୍ଯତେ । କନକୈକମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସୁନା ଛଡ଼ି ଦସ୍ତବନ୍ଦ ଭାବିଲେ, ମନ ଦସ୍ତବନ୍ଦ ଉପରେ ଅଟକି ରହେ; ଯେଉଁ ମନ ସୁନାର ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେ ଭିନ୍ନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ପାଵକଵ୍ଯତିରେକେଣ ଜ୍ଵାଲାଲୀ ଯେନ ଭାଵ୍ଯତେ । ତସ୍ଯାଗ୍ନିବୁଦ୍ଧିର୍ ଗଲତି ଜ୍ଵାଲାଧୀର୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠତି
ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ି ଆଗର ଶିଖା ଭାବିଲେ, ଅଗ୍ନିର ଧାରଣା ହେଲେ ମିଛିଯାଏ ଏବଂ ମନ କେବଳ ଶିଖା ଉପରେ ଅଟକି ରହିଯାଏ।
ଜ୍ଵାଲାଜାଲେନ ଲୋଲେନ ରଞ୍ଜିତା ସା ତଥା ସ୍ଥିତିଃ । ତାମ୍ ଏଵାସ୍ଥାଂ ସମାଧତ୍ତେ ତଦ୍ଗତା ଵ୍ଯାକୁଲା ମତିଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଆଗର ଚଞ୍ଚଳ ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଏଭଳି ରହିଥାଏ; ଏଥିରେ ଲିନ ହୋଇଥିବା ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପାଵକାଵ୍ଯତିରେକେଣ ଜ୍ଵାଲାଲୀ ଯେନ ଭାଵ୍ଯତେ । ତସ୍ଯାଗ୍ନିବୁଦ୍ଧିର୍ ଏଵାସ୍ତି ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ି ଶିଖା ଭାବିଲେ, ମନ କେବଳ ଅଗ୍ନିର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏଭଳି ଲୋକ ଭିନ୍ନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଯୋ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସ ମହାନ୍ ସ ସଙ୍କ୍ଷୀଣମନା ମୁନିଃ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ତେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ନାସୌ ମଜ୍ଜତି ଵସ୍ତୁଷୁ
ଯେଉଁଠି ଭାବନାର ଅଭାବ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମହାନ୍ ଅଟୁଟ ମନ ଅଛି; ଏହି ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଏକ ମୁନି ଅଛି। ଯାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକା, ସେ ଏହାକୁ ପାଇଯାଇଛି; ସେ କେହି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଡୁବିଯାଉନାହିଁ।
ନାନାତାମ୍ ଅଖିଲାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରକୋଟରେ । ସଂଵେଦନଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସଂଵିତ୍ତ୍ଯଂଶୋ ଭଵାନଘ
ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାକୁ ଛାଡି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଗୁହାରେ ଏକମାତ୍ର ଅଛି; ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଏକ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଅଛ, ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭବରେ ଅସ୍ପର୍ଶ। ହେ ନିର୍ମଳ ଜନ, ତୁମେ ପାପରୁ ଦୂର।
ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାତ୍ମନୈଵାଶୁ ଶକ୍ତିଂ ସଙ୍କଲ୍ପନାମିକାମ୍ । ଯଦା କରୋତି ସ୍ଫୁରିତାଂ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିମ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ, ଯାହାକୁ ଭାବନା ବୋଲାଯାଏ, ଦ୍ରୁତ ଉଦ୍ଭାବନ କରେ, ସେହିପରି ଜିଉଁ ହାଲୁକା ହେବା ପାଇଁ ବାୟୁ ତାହାର ଉତ୍ସାହକୁ ଉଦ୍ଭାବନ କରେ।
ତଦା ପୃଥଗ୍ ଇଵାଭାସଂ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାମଯମ୍ । ମନୋ ଭଵତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମ ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଆକୃତିଂ ସ୍ଵଯମ୍
ତାପରେ, ଯାହା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭାବନା ଓ ଗଣନାରେ ଗଠିତ ମନ, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ ଓ ନିଜେ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଗଠନ କରେ।
ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକଂ ଚେତୋ ଯଥେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ସଙ୍କଲ୍ପି ତଥୈଵ ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଯେହିଁ ମନର ମୂଳ ଭାବନା, ସେଇ ଭାବନାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉପଜାଏ; ଯେଉଁ ଭାବନାକାରୀ ଯେଉଁ ଭାବନା କରେ, ଏହି ଜଗତ ସେହିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହୋଇଯାଏ।
କୀଟତ୍ଵମ୍ ଅବ୍ଜଜତ୍ଵଂ ଚ ମେରୁତ୍ଵମ୍ ଅଣୁତାଂ ତଥା । ମନୋ ଯାତମ୍ ଅହଙ୍କାରବୁଦ୍ଧିଚିତ୍ତାଦିନାମକମ୍
ମନ କେବେ କିଟ, କେବେ ପଦ୍ମର ଜନ୍ମ, କେବେ ମେରୁ ପର୍ବତ, କେବେ ଅଣୁ ଭାବକୁ ନେଇଥାଏ; ଏହି ମନକୁ ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଵିରିଞ୍ଚିତ୍ଵମ୍ ଏତ୍ଯ ଚେତୋ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିମ୍ । ତନୋତି ତସ୍ଯାଂ ତଦନୁ ନାନାତାଂ ଗଚ୍ଛତି ସ୍ଵଯମ୍
ମନ ନିଜ ଭାବନାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବକୁ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ଏହି ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏହା ନିଜେ ଲିନ ହୁଏନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପମଯମ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନ ସତ୍ଯଂ ନ ଚ ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଵପ୍ନଜାଲମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଭାବନାର ମୂଳରୁ ଦେଖାଯାଏ, ହେ ଭୋଗୀ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଜାଲ ଭଳି ଉପଜିଛି।
ଜନ୍ତୋର୍ ଯଥା ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଵିଵିଧାରମ୍ଭଭାସୁରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ତଥେଦଂ ଵିତତଂ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଜଣ୍ଟୁର ମନର ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭରେ ଚମକେ, ସେପରି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ମନର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାର ହୋଇ ଫାଇଲିଯାଏ ।
ଯଥା ନ ଵିତଥସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତିଭାସାନ୍ ନ ଚାପି ସନ୍ । ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଂ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଜଗନ୍ ନାସନ୍ ନ ସନ୍ ମୁନେ
ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ମନର ରାଜ୍ୟ — ଏହି ଜଗତ — ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି ।
ମିଥ୍ଯାଵଭାସମାତ୍ରଂ ହି ଯଦ୍ ଇଦଂ ଘନତାଂ ଗତମ୍ । ଯଥାଭୂତାର୍ଥଭାଵିତ୍ଵାତ୍ ତଦ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ଏହା କେବଳ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ ଆକାର ନେଇଛି; ଯେତେବେଳେ ଯଥାସ୍ୱରୂପ ତଥ୍ୟ ଭାବିବାକୁ ଆସେ, ଏହା ଗଳିଯାଏ ।
ପରମାର୍ଥେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଇଦଂ ନୈଵ କିଞ୍ଚନ । ଦୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵ୍ ଅପରମାର୍ଥେନ ପ୍ରଯାତି ଶତଶାଖତାମ୍
ଯଦି ପରମ ତଥ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଜଗତ କିଛି ନୁହେଁ; ଅପରମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଶତଧା ଶାଖା ହୋଇ ବିସ୍ତାର ହୁଏ ।
ଲହର୍ଯୂର୍ମିତରଙ୍ଗାମ୍ବୁକଲନାର୍ହଂ ପରିସ୍ଫୁରନ୍ । ଯଥାମ୍ବୁଧିର୍ ଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵଭାଵେନ ତଥା ଵିଭୁଃ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ତରଙ୍ଗ, ଲହରି ଓ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଦେଖାଏ, ସେହିପରି ଅସୀମ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଏ।
କୁର୍ଵନ୍ କର୍ମସହସ୍ରାଣି କର୍ତା ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ । ନାପୂର୍ଵଂ କୁରୁତେ କିଞ୍ଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଭେଦମ୍ ଅତସ୍ ତ୍ଯଜ
ହଜାର ହଜାର କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନ ଛଡ଼ା କାହାରୁ କିଛି ନୂତନ କାମ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଭିନ୍ନତାର ଭାବକୁ ଛାଡ଼।