ଚତୁଶ୍ଶାଲଖଶୋକାନ୍ତେ ଖରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଚକାର ହ । କୁସୂଲମ୍ ଅମ୍ବୁଦାକାରଂ ତଦାକାଶପରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଚାରି ମଣ୍ଡପର ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ସେ ନମକ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ମେଘ ଆକୃତିର ଗୋଦାମ ତିଆରି କଲା; ଏବଂ ଗୋଦାମର ଆକାଶରେ ବିଲିନ ହୋଇ ରହିଲା।
ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜହାରାଶୁ କାଲୋ ଵାତ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍ । କୁସୂଲାକାଶଶୋକେନ ତେନାସୌ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ସେ ଗୋଦାମ ମଧ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଝଡ଼ ହେବା ମେଘ ପରି ଶୀଘ୍ର ଉଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଗୋଦାମର ଆକାଶ ଦୁଃଖରେ ସେ ତଳିଗଲା।
ଏଵଂ ଗୃହଚତୁଶ୍ଶାଲକୁମ୍ଭକୁଣ୍ଡକୁସୂଲକୈଃ । ତସ୍ଯାପର୍ଯଵସାନାତ୍ମା କାଲୋ ଽଯମ୍ ଅତିଵର୍ତତେ
ଏଭଳି ଘର, ଚାରି ମଣ୍ଡପ, ମଟକା, ତଳ, ଗୋଦାମ ଭଳି ଜିନିଷରେ, ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏକଠା ଚାଲିଯାଉଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତସ୍ ସ ଶଠଧୀର୍ ଗଗନଂ ଗୁହାଯାଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ ଗୃହେ ନ ଗଗନେନ କିଲାତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା । ଦୁଃଖାନ୍ତରଂ ଘନତରଂ ଘନଦୁଃଖଜାଲାଦ୍ ଆଯାତି ଯାତି ଚ ଗତେର୍ ଗତିମ୍ ଅଙ୍ଗ ମୂଢଃ
ଏଭଳି ଚତୁର ମନ ନେଇ, ସେ ଗୁହାରେ ଆକାଶକୁ ଧରି ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଘର ସହ ଆକାଶକୁ ଧରିପାରିଲାନି; ଘନ ଦୁଃଖର ଜାଲରୁ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉଛି, ବନ୍ଧୁ, ଯାତ୍ରାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଇ।
ମିଥ୍ଯାନରପ୍ରସଙ୍ଗେନ କିଂ ମାଯାପୁରୁଷଃ ପ୍ରଭୋ । କଥିତୋ ଽଯଂ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯୋମରକ୍ଷଣଂ ଚ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମିଥ୍ୟା ଲୋକ ଉପରେ କଥା କହିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ଆପଣ କହିଥିବା 'ଆକାଶର ରକ୍ଷକ' କହିବାର ଅର୍ଥ କଣ?
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରକଟଯାମି ତେ । ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷଵୃତ୍ତାନ୍ତକଥନଂ କଥଯାଧୁନା
ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଏବେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମକୁ କହିବି; ଏହି ମିଥ୍ୟା ପୁରୁଷର ଗଳ୍ପ ଏବେ ଶୁଣ।
ମାଯାଯନ୍ତ୍ରମଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଃ ପୁମାନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଏନଂ ତଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦ୍ଧି ଶୂନ୍ଯାମ୍ବରୋତ୍ଥିତମ୍
ରଘୁବଂଶୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ମାୟାର ଯନ୍ତ୍ରରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଭାବି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ଯିଏ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆକାଶକୋଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ସାଧୋ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅସଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ସର୍ଗାଦୌ ଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ସାଧୁ, ଏହି ଆକାଶର ଏକ କୋଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଛି; ସେହି ଆକାଶ ଅନନ୍ତ, ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତସୁଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯବ୍ରହ୍ମଵ୍ଯୋମ୍ନୋ ଽଥ ଶବ୍ଦଖାତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାନିଲାତ୍
ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଭିତରୁ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଗୁହାରୁ, ଆତ୍ମବୋଧ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁର ଓଲି ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତସ୍ ସ ଗଗନେ କଲ୍ପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଶଠଃ । ଅନାତ୍ମାତ୍ମାଭିମାନେନ ତେନାସୌ ଯତତେ ତତଃ
ଏହି ଚତୁର ଆତ୍ମବୋଧ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆକାଶରେ ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭାବେ । ଅସ୍ବରୂପକୁ ନିଜରୂପ ଭାବି ଧରି, ଏହା ଆଉ ଅଗ୍ରଗତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
ଅନାତ୍ମାତ୍ମୈକରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଦେହାନ୍ ନାନାଵିଧାନ୍ ଅସୌ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଽପି ନିର୍ନଷ୍ଟାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଦଂ କୁରୁତେ ଜଗତ୍
ଅସ୍ବରୂପକୁ ନିଜରୂପ ଭାବି ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ଏହି ଆତ୍ମବୋଧ ପୁନିପୁନି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେହ ତିଆରି କରେ, ଏବଂ ଏହା ସେଗୁଡିକୁ ବାରମ୍ବାର ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରକୁ ଗଠନ କରେ ।
ସ ଏଵ ମାଯାପୁରୁଷୋ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷ ଏଵ ସଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଏଵୋଦିତୋ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଽପି ମାଯଯା
ଏହି ମାୟାମୟ ପୁରୁଷ ଏହି ଭ୍ରମ ମୟ ପୁରୁଷ । ସେ ଏକାଉଁ ଅସତ୍ୟ, ଆତ୍ମବୋଧ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅନର୍ଥକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଗୃହକୁଣ୍ଡଚତୁଶ୍ଶାଲକୁମ୍ଭାଦୀନ୍ ଦେହକାନ୍ ଅସୌ । କୃତ୍ଵା ରକ୍ଷିତ ଆତ୍ମେତି ଯାତି ତଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାଵନାମ୍
ସେ ଜଣେ ଘର, କୁଆଁ, କୁମ୍ଭ, ଘଡ଼ା ଏବଂ ଏପରି ଅନେକ ଦେହକୁ ତିଆରି କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ବୋଲି ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ତାହାର ଚିନ୍ତାକୁ ସେଇ ଆକାଶରେ ଲଗାଇ ରହେ।
ଅହଙ୍କାରସ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ଯ ନାମାନୀମାନି ରାଘଵ । ଶୃଣୁ ଯୈର୍ ଜଗଦାରମ୍ଭଵିଭ୍ରମୈର୍ ମୋହମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅହଂକାରର କିଛି ନାମ ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭ୍ରମରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ମୋହରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଜୀଵୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମାଯା ପ୍ରକୃତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ସଙ୍କଲ୍ପଃ କଲନା କାଲଃ କଲା ଚେତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିଶ୍ରୁତୈଃ
ଏହାକୁ ଜୀବ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଚିତ୍ତ, ମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ଭାବନା, ଗଣନା, ସମୟ ଏବଂ କଳା ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।
ଏଵମାଦ୍ଯୈସ୍ ତଥାନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ନାମଭିର୍ ବହୁତାଂ ଗତୈଃ । ସହସ୍ରରୂପୋ ଽହଙ୍କାରଃ କଲ୍ପିତାର୍ଥୈର୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏଭଳି ଅନେକ ନାମ ଓ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ, ଅହଂକାର ଅସଂଖ୍ୟ ଆକାରରେ କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ସହିତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଭୂତାକାଶେ ତତେ ଶୂନ୍ଯେ ଜଗନ୍ନିର୍ମିତିଭିଶ୍ ଚିରମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ମିଥ୍ଯୈଵ ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଭୂତ ଆକାଶ ଭିତରେ, ସେ ଶୂନ୍ୟ ଉପରେ, ଏକ ଲୋକ ବହୁଦିନ ଧରି ରହିଥାଏ, ସଂସାରର ତିଆରି କଥାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଯଦିଓ ସେସବୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଥୈଷ ମିଥ୍ଯାପୁରୁଷୋ ରକ୍ଷନ୍ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମଶଙ୍କଯା । ଘଟାକାଶାଦିଷୁ ଶ୍ଲିଷ୍ଟମ୍ ଏଵଂ ମା କ୍ଲେଶଵାନ୍ ଭଵ
ଯେପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଲୋକ, ନିଜକୁ ଆକାଶ ଭାବି, ଘଟ ଭିତର ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ଆକାଶାଦ୍ ଅପି ଵିସ୍ତୀର୍ଣଶ୍ ଶୁଦ୍ଧସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମଶ୍ ଶିଵଶ୍ ଶୁଭଃ । ଯ ଆତ୍ମା ସ କଥଂ କେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଗୃହ୍ଯତେ ତଥା
ଯେ ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଭଲ, ସେକୁ କିଏ କିପରି ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ କିମ୍ବା ଧରିପାରିବେ?
ହୃଦଯାକାଶମାତ୍ରସ୍ଯ ଘଟାକାଶସମସ୍ଥିତେଃ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭୂତାନି ଶୋଚନ୍ତି ନଷ୍ଟ ଆତ୍ମେତି ସଙ୍କ୍ଷଯେ
ଯାହାର ନିବାସ କେବଳ ହୃଦୟ ଆକାଶ ଭିତରେ, ଏବଂ ଘଟ ଭିତର ଆକାଶ ପରି ଅଛି, ସେଠି ଭୂତମାନେ 'ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା' ବୋଲି ଦୁଃଖ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ।
ଘଟାଦିଷୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟେଷୁ ଯଥାକାଶମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ତଥା ଦେହେଷୁ ନଷ୍ଟେଷୁ ଦେହୀ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଲୋପକଃ
ଯେପରି ଘଡ଼ିଆଁ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ଅଖଣ୍ଡ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହୀ ସଦା ଅପରିଣାଶୀ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହେ।
ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ର ଆତ୍ମାଯମ୍ ଆକାଶାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣୋର୍ ଅଣୁଃ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯଂଶମାତ୍ରଂ ହି ଖଵଦ୍ ରାମ ନ ନଶ୍ଯତି
ଏହି ଆତ୍ମା ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଆକାଶ ପରି ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ଜଗଦ୍ଵିଵର୍ତରୂପେଣ କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜୃମ୍ଭତେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ରୂପ ଧରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଏକମ୍ ଇଦଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଵର୍ଜିତମ୍ । ଭାଵାଭାଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତମ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ସୁଖୀ ହେ।
ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଲଯମ୍ ଅଧ୍ରୁଵମ୍ ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରମ୍ ଆସନ୍ନପାତମ୍ ଅଵିଵେକମ୍ ଅସାରମ୍ ଅଜ୍ଞମ୍ । ବୋଧାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିପଦଂ ସକଲଂ ଵିମୁଚ୍ଯ ଶେଷେ ସୁବଦ୍ଧପଦ ଉତ୍ତମତାଂ ପ୍ରଯାସି
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ, ଅସ୍ଥିର, ଅଶକ୍ତ, ତୁରନ୍ତ ଖସିପଡ଼ିବା, ବିବେକ ନଥିବା, ଅସାର, ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ଜନିତ ଅଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରି, ଶେଷରେ ଉତ୍ତମ ଦଶାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଥିବା।
ପରସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵଂ ମନଃ ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ମନନାତ୍ମକମ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତିଂ ଗତମ୍
ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ଚିନ୍ତାର ସ୍ୱଭାବର, ଅନୁଭବ କରିଲା, ଏବଂ ପୁନି ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲା।
ପୁଷ୍ପକୋଶ ଇଵାମୋଦୋ ମହୋର୍ମିର୍ ଇଵ ସାଗରେ । ରଶ୍ମିଜାଲମ୍ ଇଵାଦିତ୍ଯେ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣି ରାଘଵ
ଫୁଲ ଚିଡ଼ିର ଗନ୍ଧ, ସାଗରର ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜାଲ ଯେପରି, ରାଘବ, ମନ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଏଭଳି।
ତସ୍ଯାଦୃଶ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯୈଵ ଗତଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ନାନ୍ଯଯୁକ୍ତ୍ଯା ଗତଂ ରାମ ଜାତଂ ରଜ୍ଜୁଭୁଜଙ୍ଗଵତ୍
ଯାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଭୁଲିଯିବାରେ ହରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ, ରାମ, ରସିକୁ ସାପ ଭାବିବା ପରି।
ଆଦିତ୍ଯଵ୍ଯତିରେକେଣ ଯୋ ଭାଵଯତି ରାଘଵ । ରଶ୍ମିଜାଲମ୍ ଇଦଂ ହ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ ଇଵ ଭାସ୍ଵତଃ
ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ଏହି କିରଣର ଜାଲକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଏହାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୂଳରୁ ଅଲଗା କିଛି ଭାବିଥାଏ।
କନକଵ୍ଯତିରେକେଣ କେଯୂରଂ ଯେନ ଭାଵିତମ୍ । କେଯୂରମ୍ ଏଵ ତତ୍ ତସ୍ଯ ନ ତସ୍ଯ କନକଂ ହି ତତ୍
ସୁନା ଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଯେଉଁଠି କେଉରାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କେଉରା ମାତ୍ର, ଏହା ସୁନା ନୁହେଁ।